Кіріспе

Математикалық трюктер орындаған жылқы (шамамен 1895 жылы туған)
Гримм ертегісі

Ақылды Ханс (немісше: der Kluge Hans; шамамен 1895 – шамамен 1916) – арифметика және басқа да зияли тапсырмаларды орындаған деп айтылған жылқы. 1907 жылы өткізілген ресми тергеуден кейін психолог Оскар Пфунгст жылқының бұл ой-қияли тапсырмаларды орындамай, жаттықтырушының реакциясын қадағалағанын көрсетті. Ол бұл құбылысты зерттеу әдістемесінде анықтады, онда жылқы жаттықтырушының бейістеу тіл-биязылығындағы еріктісіз белгілерге тікелей жауап берді, ал жаттықтырушы мұндай белгілер беріп жатқанынан мүлдем хабарсыз болды. Пфунгсттың зерттеуінің құрметіне, бұл аномальды құбылыс содан бері «Ақылды Ханс эффектісі» деп аталады және бақылаушының күту эффектісі және жануарлардың танымдық қабілеттерін зерттеуде маңызды білім болып табылады. Пфунгст неміс философы және психологы Карл Штумпфтың көмекшісі болды, ол Ханспен болған тәжірибені жануарлар психологиясы және феноменология туралы өз ойларында пайдаланды.

Көрермендер

ХХ ғасырдың басында Чарльз Дарвиннің жақында жариялаған еңбектеріне байланысты, көпшілік жануарлардың интеллектына ерекше қызығушылық танытты. "Ақылды Ханс" жағдайы жануардың сандарды түсіну қабілетінің жоғары деңгейін көрсетуге арналған болатын. Ханс – Вильгельм фон Остенге тиесілі жылқы, ол гимназияда математика пәнінің мұғалімі, әуесқой ат жаттықтырушы, френологиямен айналысушы және мистик саналған. Ханс қосуға, алуға, көбейтуге, бөлуге, бөлшектермен жұмыс істеуге, уақытты анықтауға, күнтізбеге назар аударуға, музыкалық әуендерді ажыратуға, сондай-ақ неміс тілін оқуға, жазуға және түсінуге үйренген деген сөз болған. Фон Остен Хансқа: "Егер айдың сегізінші күні сейсенбіге келсе, келесі жұма күні қандай күні болады?" деп сұрайтын. Ханс оның қамытын он бір рет соғып жауап беретін. Сұрақтар ауызша да, жазбаша да қойылуы мүмкін еді. Фон Остен Хансты Германия бойынша көрсетіп жүрді, бірақ ешқашан кіру ақысын алған емес. Ханстың қабілеттері 1904 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланды. 1909 жылы фон Остен қайтыс болғаннан кейін Ханс бірнеше иесіне өтті. 1916 жылдан кейін оның жай-күйі белгісіз, тағдыры да беймәлім, бірақ ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа әскери жылқы ретінде шақырылып, "1916 жылы ұрыста қаза болды немесе аш солдаттар жеп қойды" делінеді.

Ақылды Ханс эффектісі

Пфунгст Хансқа өзі спектакльдерді көрсетуде шебер болғаннан кейін және оларды қамтамасыз ететін ұсақ белгілерді толыққанды түсінетініне сенген соң, ол осы белгілерді көрсету немесе жою ниетіне қарамастан, рефлекстік түрде шығаратынын байқады. Бұл құбылыстың анықталуы барлық саналы субъектілерді, адамдарды қоса алғанда, қатыстыратын эксперименттік жобалау мен әдістемеге зор әсер етті. Clever Hans әсерінің қаупі – салыстырмалы психологтардың жануарларды оқшауланған жабдықта, олармен тікелей байланыссыз тексеруіне себептің бірі. Дегенмен, бұл өзіндік қиындықтарды тудырады, себебі жануарлардың танымдық қабілеттеріндегі ең қызықты құбылыстар көбінесе әлеуметтік контексте ғана байқалады. Оларды оқыту және көрсету үшін жаттықтырушы мен жануар арасындағы әлеуметтік қарым-қатынасты дамыту қажет. Ирен Пепперберг папагайларды (Алекс) зерттеуі және Аллен мен Беатрикс Гарднердің шимпанзе Уошоны зерттеуі осы көзқарастың күшті дәлелі болды. Мұндай зерттеулердің нәтижелері толыққанды мойындалуға тиіс болса, Clever Hans әсерінің қаупін жоятын жануарлардың жетістіктерін бағалаудың жолын табу қажет. Алайда, жаттықтырушыны толығымен алып тастау тиімді стратегия болмауы мүмкін, өйткені жаттықтырушы мен субъект арасындағы қарым-қатынас жақсы жағдайда, жаттықтырушының кетісі субъекттің орындауына кедерілес эмоционалдық реакцияларды тудыруы мүмкін. Сондықтан, қатысушылардың ешқайсысы жануардың қандай реакция беретінін білмейтін процедураларды жасау қажет. Clever Hans әсері есірткіні іздейтін иттерде де байқалды. Калифорния университетінде жасалған зерттеу (Дэвис) көрсеткендей, иесінен иттерге белгілер жіберілуі мүмкін, бұл жалған оң нәтижелерге әкеледі. 2004 жылғы Рико туралы зерттеу, иелері 200-ден астам сөздік қорға ие екенін мәлімдеген бордер-колли, иесі иттен басқа бөлмеден заттар әкелуін сұраған кезде Clever Hans әсерінен сақтады, себебі иесі ит затты таңдаған кезде дереу кері байланыс бере алмады. 2012 жылы жүргізілген зерттеуде иттердің адамдармен әлеуметтік байланысқа қабілеті зерттелді, иесі болған жағдайда, объектіні таңдау тапсырмасы кезінде иесі иттерге қаншалықты әсер ететіні, соның ішінде Clever Hans әсерінің болуы қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде, тәжірибеші иесінің біліміне қарамастан, иілгіш қозғалыс жасағанда және иттерге ешқандай белгі берілмегенде, олар тек кездейсоқ деңгейде орындалады деген қорытындыға келді. Бұл зерттеу көрсеткендей, осы тапсырма үшін иттердің өнеріне әсер ететін Clever Hans әсері болған жоқ, егер иелері оларға белсенді түрде әсер етпесе. Сол сияқты, 2013 жылы жасалған зерттеуде Clever Hans әсерінің екіталай объектіні таңдау тестінде бар-жоғы зерттелді және иелері иттерінің шешіміне белсенді түрде әсер етуге тырысқан тәжірибелік топты қамтыды. Нәтижелер көрсеткендей, иесінің білімі мен әрекетіне қарамастан, тәжірибешінің иттердің осы тапсырманы таңдауына ең күшті әсері болды. Бұл адамдар мен иттердің өзара әрекеттесуі кезінде Clever Hans әсерінің әрқашан бола бермейтінін көрсетеді. Пфунгсттің соңғы тәжірибесі Clever Hans әсерінің жануарлармен қатар адамдармен де тәжірибелерде пайда болатынын көрсетті. Осы себепті, қабылдау, танымдық психология және әлеуметтік психология сияқты салаларда эксперименттерді қос соқыр етуге көңіл бөлінеді, яғни тәжірибеші де, субъект те субъектінің қандай жағдайда екенін білмейді, демек олардың жауаптары қандай болады деп күтіледі. Clever Hans әсерінен сақтанудың тағы бір жолы – тәжірибешіні компьютермен ауыстыру, ол стандартталған нұсқауларды бере алады және жауаптарды ешқандай белгі бермей тіркеуге болады.