Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлдегі туыс, Rosaceae (гүлшашу) тұқымдасы
Flowering genus, rose family Rosaceae
Malus (['/m//eɪ//l//ə//s/ немесе '/m//æ//l//ə//s/]) – Rosaceae тұқымдасына жататын, шамамен 32–57 түрді қамтитын, жапырағы түсетін кішкентай ағаштар мен бұталар туысы. Оған үйретілген бақша алмасы, алма бүлдіршіні және жабайы алмалар кіреді. Бұл туыс Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймағына тән.
Malus ('/m//eɪ//l//ə//s/ or '/m//æ//l//ə//s/) is a genus of about 32–57 species of small deciduous trees or shrubs in the family Rosaceae, including the domesticated orchard apple, crab apples and wild apples. The genus is native to the temperate zone of the Northern Hemisphere.
Сипаттама
Алма ағаштары пісіп жетілген кезде әдетте биік болады және тығыз, бұтақты тәжге ие. Жапырақтары ұзын, кезектесіп орналасқан, қарапайым және тісті жиектері бар. Гүлдері шатырша тәрізді гүлшоғырларда болады, бес күлтесі бар, олар ақ, қызғылт немесе қызыл түсті болуы мүмкін, толық гүлдер, әдетте қызыл тозаңдықтары мол тозаң шығарады және жартылай төмен орналасқан жұмыртқалыққа ие; гүлдену көктемде 50-80 градус күндік жиынтықтан кейін жүзеге асады (қосалқы түрлері мен сорттарына байланысты айтарлықтай өзгереді). Көптеген алмалардың тозаңдануы үшін жәндіктердің (әдетте, бал аралары, олар гүлдерге нектар мен тозаң үшін еркін келеді) арасындағы өзара тозаңдану қажет; мұндайлары өзін-өзі тозаңдандыра алмайтындықтан, тозаңдаушы жәндіктердің болуы маңызды. 'Гранни Смит' және 'Голден Делишиус' сияқты бірнеше сорттар өзін-өзі тозаңдандыра алады, бірақ олардың саны өзара тозаңдануға тәуелді сорттарға қарағанда әлдеқайда аз. Малус тұқымдасының бірнеше түрлері, соның ішінде үй алмалары, оңай гибридтеледі. Жемісі - дөңгелек пішінді алма, диаметрі көптеген жабайы түрлерде әртүрлі, ал M. sylvestris sieversii түрінде , M. domestica түрінде және тіпті кейбір егістік алмаларда одан да үлкен. Жемістің ортасында жұлдыз тәрізді орналасқан бес карпель бар, олардың әрқайсысында бір немесе екі тұқым орналасқан.
Apple trees are typically talI at maturity, with a dense, twiggy crown. The leaves are long, alternate, simple, with a serrated margin. The flowers are borne in corymbs, and have five petals, which may be white, pink, or red, and are perfect, with usually red stamens that produce copious pollen, and a half inferior ovary; flowering occurs in the spring after 50–80 growing degree days (varying greatly according to subspecies and cultivar). Many apples require cross pollination between individuals by insects (typically bees, which freely visit the flowers for both nectar and pollen); these are called self sterile, so self pollination is impossible, making pollinating insects essential. A number of cultivars are self pollinating, such as 'Granny Smith' and 'Golden Delicious', but are considerably fewer in number compared to their cross pollination dependent counterparts. Several Malus species, including domestic apples, hybridize freely. The fruit is a globose pome, varying in size from in diameter in most of the wild species, to in M. sylvestris sieversii, in M. domestica, and even larger in certain cultivated orchard apples. The centre of the fruit contains five carpels arranged star like, each containing one or two seeds.
Бөлімшелері мен түрлері
36 түр және 4 гибрид түрі мойындалады.
36 species and 4 hybrids are accepted.
Түрлер
36 түр және төрт табиғи будандасқан түрлер қабылданған: Мысалы, Malus baccata сорттарының тамыр жүйесі суық аймақтардағы жеміс бақшалары үшін өсімдіктердің суыққа төзімділігін арттыру үшін қолданылады. Олар алма бақшаларында тозаңдаушылар ретінде де пайдаланылады. Жеміс ағаштарын отырғанда, алма ағаштарымен бірдей уақытта гүлдейтін алмағаштардың сорттары таңдалады, сондай-ақ әрбір алтыншы немесе жетінші ағашқа алмағаштар отырғызылады немесе алма ағаштарына алмағаш бұтақтары жағылады. Төтенше жағдайларда, ара уларына тозаңдау үшін алмағаш гүлдерінен жасалған шоқтар ара ұяларының жанына қойылады. Көптеген гүлдері мен кішкентай жемістері болғандықтан, алмағаштар бонсай өнерінде кеңінен қолданылады.
36 species and four natural hybrids are accepted: For example, the rootstocks of Malus baccata varieties are used to give additional cold hardiness to the combined plants for orchards in cold northern areas. They are also used as pollinizers in apple orchards. Varieties of crabapple are selected to bloom contemporaneously with the apple variety in an orchard planting, and the crabs are planted every sixth or seventh tree, or limbs of a crab tree are grafted onto some of the apple trees. In emergencies, a bucket or drum bouquet of crabapple flowering branches is placed near the beehives as orchard pollenizers. Because of the plentiful blossoms and small fruit, crabapples are popular for use in bonsai culture.
Уыттылық
Тұқымдарда цианид қосылыстары бар.
The seeds contain cyanide compounds.
Қолданылуы
Қызылша жемісі көптеген аймақтарда маңызды егіс емес, себебі алма қышқылының (лат. mālum атынан шыққан) әсерінен өте қышқыл, ал кейбір түрлерінде ағаш тәрізді болып келеді, сондықтан оны сирек шикі жейді. Кейбір Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттерінде олар қышқыл дәмдеуіш ретінде бағаланады, кейде тұз және бұрыш немесе креветка пастасымен бірге жейді. Кейбір қызылша сорттары қышқыл репутациясына қарамастан, өте тәтті болуы мүмкін, мысалы, 'Chestnut' сорты сияқты. Қызылша пектиннің өте жақсы көзі болып табылады, ал оның шырынынан толық, дәмді, рубин түсті джем жасауға болады. Сидрдегі қызылшаның шамалы мөлшері оның дәмін байытады. Ескі ағылшын тіліндегі Вергулу аталған қызылша, 10 ғасырда жазылған язычник англосаксондық "Тоғыз шөп сиқыры" құрамындағы тоғыз өсімдіктің бірі. Алма ағашын жаққанда жағымды иіс шығады, ал алма ағашының түтіні ысталған тағамдарға керемет дәм береді. Оны жасыл күйінде кесу оңай, ал құрғақ алма ағашын қолмен кесу өте қиын.
Crabapple fruit is not an important crop in most areas, being extremely sour due to malic acid (which like the genus derives from the Latin name mālum), and in some species woody, so is rarely eaten raw. In some Southeast Asian cultures, they are valued as a sour condiment, sometimes eaten with salt and chilli or shrimp paste. Some crabapple varieties are an exception to the reputation of being sour, and can be very sweet, such as the 'Chestnut' cultivar. Crabapples are an excellent source of pectin, and their juice can be made into a ruby coloured preserve with a full, spicy flavour. A small percentage of crabapples in cider makes a more interesting flavour. As Old English Wergulu, the crab apple is one of the nine plants invoked in the pagan Anglo Saxon Nine Herbs Charm, recorded in the 10th century. Applewood gives off a pleasant scent when burned, and smoke from an applewood fire gives an excellent flavour to smoked foods. It is easier to cut when green; dry applewood is exceedingly difficult to carve by hand.