Кіріспе

Блез Компаоре (3 ақпан 1951 жылы туған) – 1987 жылдан 2014 жылға дейін Буркина-Фасоның екінші президенті болған, Буркина-Фасолық бұрынғы саясаткер. Ол 1980-ші жылдары алғашқы президент Томас Санкараның жақын серігі болды және 1987 жылдың қазанында Санкараның өлтірілуіне әкеп соққан төңкерілген мемлекеттік төңкеріске жетекшілік етті. Кейін ол Санкараның солшыл және үшінші әлемдік саясатын кері қайтаратын «түзету» саясатын енгізді. Ол 1991, 1998, 2005 және 2010 жылдары өткен сайлауларда, бәрі де әділетсіз жағдайларда жеңіске жетті. Оның 27 жылдық өкілеттігін ұзарту үшін конституцияға түзетулер енгізуге жасаған әрекеті 2014 жылғы Буркина-Фасо көтерілісіне себеп болды. 2014 жылдың 31 қазанында Компаоре отставкаға кетіп, Пил Сүйегі Жағалауына қашты. 2022 жылдың сәуірінде арнайы әскери сот оны Санкараның кісі өлтіруіне қатысқандығы үшін кінәлі деп тапты. Сонымен қатар, ол Буркина-Фасоның ең ұзақ қызмет еткен президенті.

Ерте мансап

Компаоре 1951 жылдың 3 ақпанында Жоғарғы Вольтаның Зиниаре қаласында туды және Ұлттық революциялық кеңестің мүшесі болды.

1983 жылғы төңкеріс

1983 жылғы 4 тамызда Компаоре мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырды, ол майор Жан Батист Уэдраогоны қызметтен шеттетуге әкелді. Бұл төңкеріс Ливия тарапынан қолдау алды, ол кезде Ливия Чадта Франциямен соғысқа қадам басқан еді. Басқа да маңызды қатысушылар капитан Анри Зонго, майор Жан Батист Букари Лингани және харизматикалық капитан Томас Санкара болды, ол президент деп жарияланды. 1985 жылғы желтоқсанда Малимен Агаше жолағы үшін болған соғыс кезінде Компаоре кішкентай топтарға бөлінген Буркина Фасо әскерлеріне басшылық етті және Мали танктеріне қарсы партизандық тактика қолданды.

1987 жылғы төңкеріс

Компаоре 1987 жылғы 15 қазанда Санкараның қаза болған төңкеріс арқылы билікке келді. Төңкеріс себебі Франция және көршілес Абижанмен (Піл сүйегі жағалауымен) қарым-қатынастың нашарлауы болды. Компаоре Санкараның өлтірілуін "апат" деп сипаттады, бірақ оқиғаға қатысты жағдайлар ешқашан толыққанды тергелген жоқ. Президенттікке келгеннен кейін ол Санкараның көптеген саясатын кері қайтарып, өзінің саясаты Буркина революциясының "түзетуі" екенін мәлімдеді. Ол бастапқыда Анри Зонго және Жан Батист Букари Линганимен бірге үштік билік құрды: 1989 жылдың қыркүйегінде олар екеуі тұтқындалып, үкіметті құлатуға қастандық жасады деген айып тағылып, жедел түрде сотталып, өлім жазасына кесілді.

Алғашқы жылдар мен 1990 жылдар

1987 жылдың қазан айында Компаоре және тағы басқалар коммунистік, сондай-ақ марксистік-лениндік идеалдарға негізделген «Халық майданы» атты жаңа саяси партия құрды. Ол революцияның мақсаттарын ілгерілетуге уәде берді, бірақ Томас Санкара жүзеге асырған, оның түпкі мақсатынан ауытқу деп есептеген саясатты түзетуге кірісті. 1989 жылдың қыркүйек айында Компаоре Азияға екі апталық сапардан оралғанда, Компаоре үкіметін құлатуды жоспарлап отырғандар туралы әңгімелер тарады. Осы жоспарлаушылар сол күні тұтқындалды. Бұл оқиға Компаореге жас мемлекеттің үкіметін қайта ұйымдастыруға себеп болды. 1990 жылы Компаоре демократиялық реформаларды тек шектеулі ғана енгізді. 1991 жылдың маусым айында Компаоре Буркина-Фасо жаңа конституция қабылдайтынын мәлімдеді. 1990 жылдары Компаоре Сьерра-Леонеде болған азамат соғысы кезінде көтерілісшілерді қолдады. Осы соғыста 45 мыңнан астам адам қаза тауып, 11 жылға созылды. Компаоре 1991 жылы Буркина-Фасо президенті болып сайланды, бірақ бұл сайлауды негізгі оппозициялық партиялар Компаоренің билікке келу жолдарына наразылық білдіріп бойкоттады. Сайлауға барлық сайлаушылардың тек 25 пайызы ғана қатысты. 1998 жылы Компаоре президенттікке қайта сайланды. 1998 және 1999 жылдар аралығында Буркина-Фасода экономикалық бұзушылықтарға байланысты көтеріліс болды. Елдің барлық аймақтарында көптеген наразылық акциялары, көтерілістер, ереуілдер, митингілер мен шерулер өтті, бұл көптеген адамдарды дүрліксітті. Көптеген наразылық білдірушілер мемлекеттік мүлікті және үйлерді қиратты. Сол кездегі оқиғалар Компаоре мен оның үкіметі үшін ең үлкен сынақтардың бірі болды.

Биліктегі соңғы жылдары (2010-2014)

Президент Компаоре 89 мүшеден тұратын жаңа Сенат құрылатынын жариялады. Сенаттың 29 мүшесі президенттің өзі тағайындаса, қалғандары жергілікті саясаткерлер тарапынан сайланады.

2011 жылғы наразылық

2011 жылдың 14 сәуірінде Компаоре астана Уагадугудан туған қаласы Зиниарға қашқандығы туралы хабар тарады, себебі наразылық білдірген әскери күзетшілер төлемдерінің берілмеуіне байланысты казармаларда көтеріліс бастады. Олардың әрекеттері президенттік резиденцияға және басқа да әскери бөлімшелерге тарады.

2014 жылғы көтеріліс

2014 жылдың маусым айында Компаоренің үкімді партиясы – Демократия және прогресс конгресі (CDP) оны 2015 жылы қайта сайлану үшін конституцияны өзгертуге рұқсат беретін референдум ұйымдастыруға шақырды. Әйтпесе, ол өкілеттік мерзімінің аяқталуына байланысты қызметтен кетуге мәжбүр болар еді. 2014 жылдың 30 қазанында Ұлттық ассамблеяда конституцияға түзету енгізу туралы мәселе талқылануға жоспарланған, бұл Компаореге 2015 жылы президенттікке қайта сайлануға мүмкіндік берер еді. Оппозиция осы шешімге наразылық білдіріп, Уагадугудағы парламент ғимаратына шабуыл жасады, ішінде өрт сөндіріп, кеңселерді тонады. BBC хабарлағандай, ғимараттан қара түтін шығып тұрды. Халықтық социализм қозғалысы / Федералды партиясының өкілі Парги Эмиль Паре наразылық акцияларын «Буркина-Фасоның қара көктемі, Араб көктемі сияқты» деп сипаттады. Компаоре оқиғаға жауап ретінде ұсынылып жатқан конституциялық өзгерістерді тоқтатты, үкіметті таратып, төтенше жағдай жариялады және дағдарысты шешу үшін оппозициямен бірлесіп жұмыс істеуге уәде берді. Сол күні генерал Оноре Траоре басқаратын әскерилер «барлық тараптармен кеңесе отырып» өтпелі үкімет құратынын және Ұлттық ассамблея таратылатынын мәлімдеді; олар бір жыл ішінде «конституциялық тәртіпке оралуы» мүмкін екенін болжады. Олар ауысу кезеңінде Компаоренің қандай рөл атқаратынын нақты айтпады. Компаоре ауысу кезеңі аяқталғанда қызметтен кетуге дайын екенін мәлімдеді. 31 қазанда Компаоре президенттік лауазымнан кетіп, «билік вакуумы» туындағанын хабарлады. Ол сондай-ақ 90 күн ішінде «еркін және ашық» сайлау өткізуді талап етті. Президенттік күзет офицері Якуба Исаак Зида уақытша мемлекет басшысы міндетін атқара бастады. Компаорені алып бара жатқан, көптеген қару-жарақтары бар конвойдың оңтүстік По қаласына бет алғаны хабарланды. Алайда, қалаға жетпей ол бағытын өзгертіп, президент Алассан Уаттараның қолдауымен Пил Сүйегі Жағалауына қашып кетті. Бір аптадан кейін Jeune Afrique журналы Компаоремен жасаған сұхбатын жариялады, онда ол «оппозицияның бір бөлігі армиямен тым жақын байланыста болып, оны құлатуға қатысқан» және «тарих олардың дұрыс екенін көрсетеді» деген пікір білдірді. Ол сондай-ақ «ең жаман жауына да» Зиданың орнына келуін тілемейтінін айтты. 2015 жылдың 29 желтоқсанынан бастап Блез Кампаоренен кейін ұзақ уақыт билікте болған алғашқы мемлекет басшысы Рох Марк Кристиан Каборе болды.

Либериядағы азаматтық соғыс

Компаоре Чарльз Тейлорды өзінің досы Муамар Каддафимен таныстырды. Компаоре 1990-жылдардың басында Тейлорға әскерлер мен ресурстар жіберіп көмектесті.

Халықаралық және өңірлік рөлдер

1993 жылы Компаоре Африка дамуы жөніндегі Токиодағы алғашқы халықаралық конференцияға қатысқан Буркина-Фасо делегациясын басқарды. Компаоре аймақтық мәселелерде делдал ретінде белсенділік танытты. 2006 жылдың 26 шілдесінде ол 2006 жылдың тамызында Уагадугуде өткен және үкімет пен оппозициялық партиялар арасында келісімге қол жеткізген Тогоаралық диалогтың делдалы етіп тағайындалды. Ол сондай-ақ Пил Сүйегіндегі дағдарыста делдалдық қызмет көрсетті, нәтижесінде Пил Сүйегінің президенті Лоран Гбагбо мен «Жаңа күштер» қозғалысының басшысы Гийом Соро 2007 жылдың 4 наурызында Уагадугуде бейбіт келісімге қол қойды. 2012 жылдың наурыз айында Малидегі төңкерілген үкімет өкілдері мен басқа да аймақтық көшбасшылар арасындағы келіссөздерде делдал болды. Ол олармен бейбітшілік орнату мәселесін талқылады. 2014 жылы BBC оны «аймақта Франция мен АҚШ-тың ең сенімді серігі» деп атап, «Батыс Африкадағы көтерілісшілерді қолдап, азаматтық соғыстарды тудырғанына қарамастан, Сахель аймағындағы ислами радикалдылықпен күресте Батыс елдеріне көмектесу үшін өзінің байланыстарын пайдаланды» деді. Ол Халықаралық кибер қауіптерге қарсы көпжақты серіктестік (IMPACT) халықаралық кеңесші кеңесінің құрамында болды.

Жыныстық қатынасқа қатысты көзқарастар

Компаоре "Famille Chrétienne" журналына берген сұхбатында, жыныстық қанағаттандырудан бас тарту тұжырымы Рим-католик шіркеуіне ғана тән емес екенін, ал дәстүрлі моральға қарсы келетін еуропалық бейүкіметтік ұйымдар Африканың аймақтық істеріне араласу үшін осы жағдайды пайдаланып отырғанын айтты.

Қылмыстық іс

2021 жылдың сәуірінде Буркина-Фасодағы әскери сот Компаорені қатысқан жоқ күйінде 1987 жылы оның тікелей ізілдесі Томас Санкараны өлтіргені үшін айыптады. Оған қарсы мемлекеттік қауіпсіздікке шабуыл жасау, мәйітті жасыру және кісі өлтіруге қатысу айыптары бойынша тағы бір сот 2021 жылдың 11 қазанында басталды. 2022 жылдың сәуірінде ол кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды.