Глазгоудың қызыл радикализмі дәуірі

Кіріспе

Глазгодағы саяси радикализм дәуірі, Шотландия.

Қызыл Клайдесайд – 1910-шы жылдардан 1930-шы жылдардың басына дейін Глазго, Шотландия және қала төңірегіндегі Клайд өзенінің жағалауында орналасқан Клайдбанк, Гринок, Думбартон және Пейсли сияқты аймақтардағы саяси радикализм дәуірі. Қызыл Клайдесайд – Ұлыбритания және әсіресе Шотландия еңбек қозғалысы тарихының маңызды бір бөлігі. Сол кездегі газеттердің кейбіреуі Шотландияда туған халықтық және саяси радикализмді көбінесе сықақтап, «Қызыл Клайдесайд» деп атады. Харизматикалық тұлғалардың, ұйымдасқан қозғалыстардың және әлеуметтік-саяси күштердің үйлесуі Қызыл Клайдесайдке алып келді. Оның бастауы Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысына қатысуына жұмысшы табының қарсылығында жатыр. Алайда, бұл аймақта «Халықтың достары» қоғамы мен 1820 жылғы «Радикалды соғысқа» дейін баратын саяси радикализмнің ұзақ тарихы бар еді.

1911 жылы Сингердегі шабуыл

Клайдбанктегі ең ірі Singer тігін машиналарын зауытындағы 11 000 жұмысшы 1911 жылдың наурыз-сәуір айларында ереуілге шықты. Олар жұмыс процесін қайта ұйымдастыруға қарсы наразылық білдірген 12 әйел әріптестерімен ынтымақтастықпен жұмысты тоқтатты. Бұл қайта ұйымдастыру жұмыс көлемінің артуына және жалақының төмендеуіне алып келді. Ереуіл аяқталғаннан кейін Singer 400 жұмысшыны, соның ішінде әйелдердің белсендісі болған Джейн Рэйді, ереуіл басшыларын және Ұлыбританияның өнеркәсіп жұмысшыларының мүшелері деп саналғандарды, олардың ішінде Артур Макманусты жұмыстан босатті. Кейін ол 1920-1922 жылдар аралығында Ұлыбритания Коммунистік партиясының төрағасы болды. 1910 және 1914 жылдар аралығында Клайдсайдта еңбек даулары, әсіресе әйелдер мен біліктілігі жоқ жұмысшылар арасында күрт өсті, 1900-1910 жылдар аралығымен салыстырғанда ереуілдердің саны төрт есе арта түсті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі төрт жылда Шотландия Кәсіподақтар Конгресіне қосылғандардың саны 1909 жылы 129 000-нан 1914 жылы 230 000-ға дейін өсті. 1917 жылға қарай Глазгоның барлық аудандарында және одан тыс аймақтарда, соның ішінде Партик, Мэрихилл, Бриджетон, Паркхед, Гован, Гованхилл, Уайтинч, Шеттлстон, Спрингберн, Поссилпарк, Беллахустон, Рютерглен, Пейсли, Оверньютон Барреад, Камбусланг, Блантайр, Аллоа, Коуденбит, Дронган, Дрампарк, Дуглас Уотер және Ланарк қалаларында көше митингтері тұрақты түрде өткізілді. Олардың жетістігінің тағы бір көрсеткіші ретінде WPC 1917 жылдың 8 шілдесінде жексенбі күні жаппай демонстрация ұйымдастырды, онда шерулер музыкалық қосымдармен және қаланың екі жағынан Глазго Гринге дейін жалаушалармен өтті. Екі ағын жасыл алаңға жеткенде, олар 14 000 қатысушыдан тұратын үлкен, түрлі-түсті және шулы демонстрацияға бірікті. Бейбітшілік жорығы таратылғаннан кейін ол бүкіл Ұлыбританияға тараған ұйымға айналды.

Жалға беру ереуілдері

ХХ ғасырдың басында Глазгодағы Клайдесайд аймағы қарқынды өнеркәсіптік және халық санының өсуін бастан өткізді, осы кезеңде Глазго Шотландияның ең ірі қаласы атанды. Оның халқы 1851 жылы шамамен 200 000 болса, 1921 жылы 1 000 000-нан асты. Осы үдемелі өсімге қарамастан, тұрғын үй мәселесі тұрғындар үшін өзекті болып қала берді, себебі Глазгоның тұрғын үй қорына Шотландияның, Ұлыбританияның басқа аймақтарының және Еуропаның түкпір-түкпірінен келген иммигранттар ағынын қабылдауға жеткілікті жаңа үйлер салынбады. Глазгодағы тұрғын үй қорының 11 пайызы спекуляция салдарынан бос тұрды, ал үй иелерінің көптеген пәтерлерді тығыз және күйлей бастаған жағдайда жалға беруден пайда табуына байланысты, жаңа үйлердің салынуы да аз болды. Глазгоға таулы аймақтардан және Ирландиядан көшіп келгендердің санының артуы 1912 мен 1915 жылдар аралығында қала халқын 65 000 адамға өсірді, ал осы кезеңде жаңадан 1 500 тұрғын үй ғана салынды. Глазголық белсенділер 1885 жылдан бері заңнамалық реттеуді және муниципалды тұрғын үйлер салуды талап етіп келді, осы тұста Тұрғын үй және жұмысшы табы жөніндегі Корольдік комиссия тұрғын үй дағдарысын атап өткен болатын. 1900 жылы Шотландияның Тұрғын үй Кеңесі құрылды және кәсіподақтардың ықпалымен 1911 жылғы Тұрғын үйді жалға беру және салық салу туралы заң қабылданды. Бұл заң бұрынғыда жұмысы тұрақсыз болған жұмыскерлердің бір жылдық жалдау ақысын төлеуге мәжбүр болуын жойды, енді айлық төлем жасауға мүмкіндік болды. Алайда, үй иелері жалдау ақысын көтерген сайын, жалға алушылардың наразылығы күшейді. Британдық Социалистік партиясының өкілі Джон Маклин 1913 жылы жалға алу ақысын көтеруге қарсы күресу үшін Шотландиялық жалға алушылар қауымдастықтарының федерациясын құрды және қоғамдық тұрғын үйді жақтады. 1914 жылы Тәуелсіз Еңбек партиясының Тұрғын үй комитеті мен Әйелдер еңбек лигасы Глазго Әйелдер Тұрғын үй қауымдастығын құрды. Мэри Барбор, Мэри Лэрд, Хелен Кроуфурд, Мэри Джефф, Джесси Стивен және Джесси Фергюссон басшылығымен Глазго Әйелдер Тұрғын үй қауымдастығы 1915 жылдың мамыр айында Гованның өнеркәсіптік ауданында басталған жалға беру ереуілінің жетекші күшіне айналды. Жалға алушылар жаңадан көтерілген жалдау ақысын төлеуден бас тарды және үйден шығаруға қарсы жаппай демонстрациялар ұйымдастырды, нәтижесінде зорлық-зомбылық оқиғалары орын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жергілікті жастар Глазгодан армияда қызмет ету үшін кетті, ал Гован ауданында солдат отбасын үйден шығаруға қарсы алғашқы зорлық-зомбылық акциясы сәуір айында болды. Полицияның қолдауымен үйден шығару әрекеттері қайталағанда, әйелдер үй иелерінің өкілдеріне және сот кеңсесінің қызметкерлеріне шабуыл жасады. 1915 жылдың жазында жалға беру ереуіліне шыққандарға жаппай демонстрациялар қолдау көрсетті, ал тамыз айына қарай жалға беру ереуіліне шыққандар Глазгода кең қолдау тапты. Жалға беру ереуілі қаланың өнеркәсіптік аудандарынан шеберханалар мен қаңқабас аудандарына тарады. Партик, Паркхед, Полоксау, Полок, Каукаденс, Келвингроув, Айброкс, Гованхилл, Сент-Роллокс, Таунхед, Спрингберн, Мэрихилл, Фэрфилд, Блэкфрирс және Вудсайд аудандарында ереуілдер басталды. 1915 жылдың қазан айында 15 000 жалға алушы жалға беруге қарсы ереуілге шықты және әйелдер ұйымдастырған демонстрация Сент-Энох алаңында өтті. Қараша айына қарай 20 000 жалға алушы жалға беру ереуіліне қатысты, үйден шығаруға қарсы күрес жалғасты. Кәсіподақтар полицияның қолдауымен үйден шығару жалғаса берсе, фабрикаларда ереуіл ұйымдастыруға уәде берді, ал 17 қарашадағы демонстрациялардан кейін жалға беру ереуіліне қарсы сот ісі тоқтатылды.

At the turn of the twentieth century the Clydeside area in Glasgow experienced rapid industrial and population growth during which time Glasgow became Scotland's largest city, Its population grew from almost 200,000 in 1851 to over 1,000,000 in 1921. Despite this exponential growth, housing remained a huge problem for its inhabitants as few houses were added to Glasgow's housing stock to accommodate the influx of immigrants from all over Scotland, other areas of Britain and Europe. Eleven percent of Glasgow's housing stock was vacant due to speculation and few new houses were built as landlords benefited from renting out overcrowded and increasingly dilapidated flats. As Highlanders and Irish migrants came to Glasgow, the city's population increased by 65,000 people between 1912 and 1915 while only 1,500 new housing units were built. Glaswegian activists had demanded legislation and the building of municipal housing as early as 1885, when the Royal Commission on Housing and the Working Class noted the housing crisis. The Scottish Housing Council organised in 1900 and under pressure from trade unions the Housing Letting and Rating Act 1911 was passed. The act introduced letting by month, previously workers with unstable jobs had been forced to put up a year's rent payment. But as landlords increased rents protests by tenants became more frequent. John Maclean of the British Socialist Party organised the Scottish Federation of Tenants' Associations in 1913 to fight against rent increases and championed public housing. In 1914 the Independent Labour Party Housing Committee and the Women's Labour League formed the Glasgow Women's Housing Association. Under the leadership of Mary Barbour, Mary Laird, Helen Crawfurd, Mary Jeff, Jessie Stephen and Jessie Fergusson the Glasgow Women's Housing Association became the driving force behind the rent strike that started in May 1915 in the industrialised area of Govan. Tenants refused to pay the latest increase in rents and staged mass demonstrations against evictions, resulting in violent confrontations. With the start of the First World War local young men left Glasgow to serve in the army overseas, and the first violent protest in the Govan district took place in April to resist the eviction of a soldier's family. As evictions were repeatedly attempted with support from the police, women attacked the factors and the sheriffs' men. In early summer 1915, the rent strikers were supported by mass demonstrations and by August, the rent strikers had found widespread support in Glasgow. Rent strikes spread from heavily industrialised areas of the city to artisanal areas and slum areas. Strikes ignited in Partick, Parkhead, Pollokshaws, Pollok, Cowcaddens, Kelvingrove, Ibrox, Govanhill, St Rollox, Townhead, Springburn, Maryhill, Fairfield, Blackfriars, and Woodside. In October 1915, 15,000 tenants were on rent strike and a demonstration led by women converged on St Enoch Square. By November, 20,000 tenants were on rent strike as violent resistance against evictions continued. Trade unions threatened factory strikes if evictions supported by the police continued and following demonstrations on 17 November, legal action against rent strikers was halted.

40 сағаттық ереуіл

Солшылдардың қызметі соғыс аяқталғаннан кейін де жалғасты. Жұмысшылардың 40 сағаттық жұмыс аптасы және еңбек жағдайларын жақсарту жолындағы күрес ұйымдасқан еңбек күштерінің назарында болды. 1919 жылдың 31 қаңтарында Гласго қаласының орталығындағы Джордж алаңында кәсіподақтар ұйымдастырған үлкен митинг өтті. Көптеген деректерде 90 000-ға дейін адам қатысқан делінгенімен, заманауи мәліметтер 20-25 000 адамды көрсетеді. Сонымен қатар, митинг ортасында қызыл ту көтерілгені туралы айтылғанымен, шындығында бұл оқиға 27 қаңтарда болған. Ресей революциясынан бері он төрт ай өткен еді, ал 1919 жылдың қаңтарында Германиядағы революция әлі де жалғасып жатты. Зорлық-зомбылық тоқтағаннан кейін сол күні кешкі сағат 10-да әскерлер келіп бастады. Дорсеттен 3 ақпанда алты танк жеткізілді. Кейіннен коммунист депутат болған Уильям Галлахер митингтің жетекшілері революция жасауға ниеттенбегенін, бірақ кейіннен олардың солай істеуі керек болғанын айтты. Олар Мэрихилл казармасына қарай шеру тастап, ондағы әскерлерді наразылық білдірушілердің жағына көндіруге тырысуы керек еді деді. Митингті ұйымдастырған кәсіподақ басшылары тұтқындалды. Көпшілігі ақталып шықты, бірақ Галлахер мен Мэнни Шинвелл сол күні жасаған істері үшін түрмеге қамалды. Шинвеллге сондай-ақ бір апта бұрын қаланың портындағы Джеймс Уатт көшесінде жасаған қауқыпты сөзі үшін айып тағылды, бұл оқиға кейін нәсілдік тәртіпсіздікке ұласты.

Парламенттегі "қызылдар"

Қызыл Клайдесайдтың ықпалы ұйымдасқан еңбек делегациялары Либералдық партияны жұмысшы класы арасында ең танымал саяси күш ретінде ығыстырғанда артты. Бұл 1922 жылғы жалпы сайлауда айқын көрінді, онда бірнеше Қызыл Клайдесайд өкілдері (көпшілігі Тәуелсіз Еңбек партиясының мүшелері) Парламентке сайланды. Олардың арасында Макстон, Уитли, Шинвелл, Кирквуд, Нил Маклин және Джордж Бьюкенен болды. Еңбек партиясының мәліметінше, Қызыл Клайдесайд өкілдері қарсылыққа дайын, солшыл қанаттың өкілдері саналды. Олардың көпшілігі, әсіресе Макстон мен Уитли, 1924 және 1929 жылдары сайланған бірінші және екінші Еңбек үкіметтеріне қатысты өткір сыншылар болды. Қызыл Клайдесайд дәуірінің әсері бүгінгі күнге дейін аймақ саясатында көрініс береді. Осыдан бері Глазго саяси және өнеркәсіптік белсенділікпен әйгілі. 1971 жылғы "Жоғарғы Клайд кеме құрылысы" жұмысы осының жарқын мысалы. 2015 жылға дейін Еңбек партиясы аймақтағы ең ықпалды саяси күш болып саналды. Глазгоның қызықты тарихындағы бұл кезең Шотландиядағы солшыл саясаттағылар үшін маңызды оқиға болып қала береді. Қызыл Клайдесайд өкілдерінің тарихы әлі де саяси жігерлендіруге қабілетті. 1989 жылғы Глазго Орталық сайлау округіндегі қосымша сайлауда Шотландия Ұлттық партиясының үміткері Алекс Нил өзін және сол кездегі Гован округінен сайланған SNP депутаты Джим Силларсты "жаңа Клайдесайд өкілдері" деп атады.

Танымал мәдениет

Red Clydeside альбомында Алистер Хулетт пен Дейв Свабрик қозғалыс туралы, әсіресе соғысқа қарсы наразылықтар мен жалдама төлеуден бас тарту туралы тоғыз ән бар. Қызыл Клайдсайд қозғалысы Джон Макграттың "Кызыл Тауық" атты пьесасында, 7:84 труппасымен қойылған.