Кіріспе

Британдық саяси партия

Тәуелсіз лейбористік партия (ТЛП) – 1893 жылы Брэдфорд қаласында өткен конференцияда либералдардың жұмысшы табының кандидаттарын қолдауға құлшынбауына наразылық білдіргеннен кейін құрылған, солшыл британдық саяси партия. Партияның алғашқы төрағасы – отырып тұрған тәуелсіз депутат және белгілі кәсіби одақ ұйымдастырушысы Кир Харди болды. Партия Рамзи Макдональдтың Еңбек өкілдігі комитетінен солға қарай позицияда қалды, оны Харди 1900 жылы құрды, ол жақын арада Еңбек партиясы деп аталды, ал ТЛП 1906 жылдан 1932 жылға дейін оған мүше болды. 1947 жылы ұйымның үш парламенттік өкілі Еңбек партиясына өтті, ал 1975 жылы ұйым Тәуелсіз Еңбек басылымдары ретінде Еңбек партиясына қайта қосылды.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңында жұмысшы класының саяси өкілдігі британдықтардың көптегенін алаңдатушы мәселе болды. Ұлыбритания Парламентіне жұмысшыларды және олардың жақтастарын сайлауды көздегендердің көпшілігі Либералдық партияны осы мақсатқа жетудің негізгі құралы деп санады. 1869 жылы либералдық кандидаттардың атынан жұмысшы сайлаушыларын тіркеу және ұйымдастыру үшін Жұмысшы өкілдігі лигасы құрылды. Көптеген кәсіподақтар заңнамалық мақсаттарын ілгерілету үшін парламенттік өкілдікке қол жеткізуді мақсат етті. 1870-жылдардан бастап кәсіподақтардың қаржылық қолдауымен бірқатар жұмысшы кандидаттары Либералдық партия тарапынан қабылданып, қолдауға ие болды. Британдық кәсіподақтардың федерациясы – Кәсіподақтар конгресі (TUC) 1886 жылы өз сайлау комитетін құрды, оның мақсаты сайлау мақсаттарын одан әрі ілгерілету болды. Көптеген социалистік зиялылар, әсіресе христиандық социализм мен қоғамды қайта құрудың этикалық қажеттілігі туралы ұқсас идеялардың ықпалында болғандар, либералдарды жұмысшы класының өкілдігін алудың ең оңай жолы деп қарады. 1884 жылы құрылған Фабиан қоғамы негізінен Либералдық партияға сіңіп кету саясатын ұстанды. Осы кәсіподақтар мен Либералдық партия ішіндегі радикалдық зиялылардың одағы арқылы бірқатар «Либ-лаб» кандидаттары Парламент депутаты болып сайланды. Дегенмен, парламентте жұмысшы класының өкілдігін қамтамасыз ету үшін орта таптық либералдармен ынтымақтасу идеясы баршаға бірдей қабылданбады. Марксистік социалистер жұмысшы және капиталистік кластар арасындағы сыныптық күрестің қажеттілігіне сенгендіктен, жұмысшылардың шағын буржуазиялық либералдармен ортақ мүдделерді іздеуіне, олардың шағын, паллиативтік реформаларға келісуіне қарсы болды. Британдық марксистер 1881 жылы Социал-демократиялық федерацияны (СДФ) құрды. Басқа социалистік зиялылар, сыныптық күрес тұжырымын бөліспесе де, Либералдық партияның идеологиясы мен институттарына, сондай-ақ жұмысшы кандидаттарына екінші деңгейдегі маңыз беруіне наразылық білдірді. Осы идеялар мен іс-қимылдардың нәтижесінде белсенділердің жаңа буыны қалыптасты, оның ішінде шотландтық Кейр Харди, Ланаркширдегі көмір шахталарында гладстондық либерал және кәсіподақ ұйымдастырушысы болып жұмыс істеген кезде тәуелсіз еңбек саясатының қажеттілігіне көз жеткізді. Ол 1888 жылы Шотландияның Еңбек партиясын құруға Генри Хайд Чемпион мен Том Манн сияқты СДФ мүшелерімен бірге атсалысты. 1890 жылы АҚШ шетелдік матаға тариф салды, бұл британдық тоқыма өнеркәсібіндегі жалақының жалпы төмендеуіне әкелді. Брэдфордта Мэннингэм Миллс жұмысшыларының ереуілі болды, оның нәтижесінде Брэдфорд Еңбек одағы құрылды, ол екі үлкен саяси партияның біріне тәуелсіз саяси қызмет етуді көздеді. Бұл бастама Колн аңғарында, Галифакста, Хаддерсфилдте және Салфордта да қайталанды. Осы оқиғалар жұмысшы класының Либералдық партиядан бөлінуді қолдауы күшейіп бара жатқанын көрсетті. Жаңа партия құрудың тағы бір аргументін Роберт Блэчфордтың 1891 жылы құрылған «Кларион» газеті мен Джозеф Берджесс бас редакторы болған «Workman's Times» газетінен табуға болады. Соңғысы еңбек партиясын құруды қолдаған 3500-ге жуық адамның атын жинады. 1892 жылғы шілдеде өткен жалпы сайлауда үш жұмысшы либералдардың қолдауысыз сайланды: Оңтүстік Вест Хэмдегі Кейр Харди, Баттерсидегі Джон Бернс және Миддлсбродағы Хаволок Уилсон, соңғысы либералдық оппозицияға тап болды. Харди өзінің сайлануы үшін Либералдық партияға ешқандай қарыз емес еді, ал Парламенттегі сынға және қарсыласуға бейімділігі оны еңбек қозғалысының ұлттық дауысы ретінде танымал етті.

Құрылтай конференциясы

1892 жылдың қыркүйек айында ТКК отырысында тәуелсіз еңбек ұйымын жақтаушылардың жиналысын өткізуге шақыру жасалды. Ұйымдастыру комитеті құрылып, келесі қаңтарда конференция шақырылды. Бұл конференцияға Уильям Генри Дрю төрағалық етті және 1893 жылдың 14-16 қаңтары аралығында Брэдфордтағы Еңбек институтында, Еңбек шіркеуінің басқаруымен өтті. Ол Тәуелсіз Еңбек партиясының құрылтай конференциясы болды, ал депутат Кир Харди партияның бірінші төрағасы болып сайланды. Конференцияға шамамен 130 делегат қатысты, олардың арасында Хардиден басқа, социалистік және еңбек саласының белгілі тұлғалары – алдермен Бен Тиллетт, жазушы Джордж Бернард Шоу және Карл Маркстың қызы Элеонораның серігі, сонымен қатар оның «Капитал» еңбегін қазақ тіліне аударған Эдвард Авеллинг болды. Тәуелсіз Еңбек партиясының 91 жергілікті филиалы, 11 жергілікті Фабиан қоғамы, Социал-демократиялық федерацияның төрт филиалы және басқа да социалистік және еңбек ұйымдарының жеке өкілдері қатысты. Құрылтай конференциясындағы негізгі сөзді Кейр Харди сөйледі, ол Еңбек партиясының «ұйым емес, қайта «үлкен принциптің көрінісі» екенін, себебі «оның бағдарламасы да, конституциясы да жоқ» деп атап өтті.

Алғашқы жылдар

Жаңа партия үлкен үміт пен күтудің әлеуметтік ортасында құрылды. Дегенмен, алғашқы жылдары қиындыққа толы болды. Партияның бағыты, басшылығы және ұйымы қатты дау-дамайға түсті, ал күтілген сайлау табысы көрінбеді. Партия ұлттық қолдаудың алғашқы маңызды сынағында, 1895 жылғы жалпы сайлауда сәтсіздікке ұшырады. Партияның жарыстарын ұйымдастыруды Ұлтшылдар кеңесі (NAC) басқарды, қаржылық қиындықтарға байланысты ИЛП тізімінен бар болғаны 28 кандидат сайлауға түсті. Арнайы конференцияда ИЛП немесе СДФ кандидаттарына қолдау көрсетуге болатыны шешілді, бұл тағы төрт сайлау округін қамтыды. Бірақ ешкім сайланбады, тіпті партияның танымал басшысы Кир Харди консерваторлармен тікелей бәсекеде жеңіліске ұшырады. 1895 жылғы сайлаудағы сәтсіздік партияның құрылуымен байланысты болған шексіз оптимизмнің аяқталуын білдірді. Бастапқыда ИЛП біртекті бірлік болған жоқ, керісінше жұмысшы табының «үлкен шатыр» партиясы ретінде әрекет етуге тырысты, ол өте тұманды және нақтыланбаған социалистік бағдарламаны жақтады. Тарихшы Роберт Э. Даузи былай деп атап өтті: «Бастапқыда ИЛП кәсіподақтарды жұмысшы класының саяси партиясын қолдауға ықпал етуге тырысты: олар Генри Пеллингтің айтуынша, «парламенттік билікке қол жеткізу үшін кәсіподақ қаражатын пайдалану мақсатымен кәсіподақ өкілдерімен ынтымақтастыққа ұмтылды». ИЛП социализмі осы мақсатқа жету үшін өте қолайлы болды; нақты теориялық негізі болмағандықтан, ол кәсіподақ өкілінің талап етуі мүмкін кез келген нәрсені қабылдай алатын. Шығулы және эмоционалды ИЛП социализмі, тек аз ғана қарсылықпен, ұстамдылықты жақтау, шотландтық национализм, методизм, марксизм, фабиандық градуализм және тіпті берк консерватизмін де қабылдай алатын. Бұл қоспа әрине ерекше болғанымен, догматикалық негізде ешкімді шеттетуге жол бермейтін бір маңызды артықшылығы бар еді, сол кездегі солшылдар үшін бұл оңай шарт емес еді». Әрине, пікірлердің алуан түрлілігі бар партияда ұйымның мәні мен бағдарламасы әрқашан да талқылау тақырыбы болып қала береді. Партияны ұйымдастыру туралы алғашқы шешімдер қатаң демократия идеясына негізделген. Бұл аргументтер белгілі бір әсер етті, өйткені 1895 жылғы жалпы сайлау алдындағы саясатты белгілеу үшін өткізілген конференция және 1896 жылы партияның «президенті» лауазымын жою осындай аргументтердің күшін көрсетті. Дегенмен, NAC партияның қызметіне айтарлықтай билік иеленді, соның ішінде сайлау шешімдері және басқа партиялармен қарым-қатынас сияқты маңызды мәселелерге гегемонистік бақылау жасады. 1895 жылғы сайлаудағы жеңіліс осындай орталықтандыру және демократияға қарсы практикалардың енгізілуін жеделдетті. XIX ғасырдың соңында NAC құрамында партияның бағытын келесі 20 жылға қалыптастырған төрт тұлға пайда болды. Сүйікті партия жетекшісі Кир Хардиден басқа, шотландтық Брюс Глейзер 1897 жылы NAC-ке сайланды және 1900 жылы Хардиден кейін төраға болды; Филип Сноуден, Батыс Райдингтен шыққан евангелистік социалист және Рамзи Макдональд, оның ИЛП-ға қосылуы Либералдық партияның 1894 жылғы Шеффилд Аттерклифтегі кәсіподақ кандидаттарын қабылдамауына байланысты көңілі қалғаннан кейін іске асырылды. Төрттің арасында жеке даулар болғанымен, олар партияның одақтармен одақтасуға тырысуы керек және идеологияға негізделген социалистік бірлік емес, марксистік социал-демократиялық федерациямен одақтасуы керек деген бірдей көзқарасқа келді. 1895 жылғы сәтсіздіктен кейін бұл басшылық партияны тым көп сайлау жарыстарына қатыстырып, оны кеңейтуге асықпады. 1898 жылы сайлауға қатысуды ақылға қонымды нәтиже күтілетін жағдайлармен шектеуге шешім қабылданды, партияның танысуын арттыру және дауыс жинау мақсатымен мүмкіндігінше көп кандидатты тікелей ұсынудан бас тартты. Кәсіподақтармен қарым-қатынас та проблемалы болды. 1890 жылдары ИЛП-ның кәсіподақ ұйымдарымен одақтастығы болмады. Жеке кәсіподақ мүшелерін партияға өндірістік тәжірибелері арқылы қалыптасқан саяси міндеттемелерге байланысты қосылуға көндіруге болады, бірақ жоғары деңгейдегі басшылықпен байланыс болмады. ИЛП 1900 жылы Еңбек өкілдігі комитетінің құрылуында маңызды рөл атқарды, ал 1906 жылы Еңбек партиясы құрылған кезде ИЛП бірден оған қосылды. Бұл мүшелік ИЛП-ға өз конференцияларын өткізуді және өз саясатын әзірлеуді жалғастыруға мүмкіндік берді, ал ИЛП мүшелері Еңбек партиясы ішінде осы саясатты қорғауға тиіс болды. Өз кезегінде ИЛП Еңбек партиясының алғашқы жылдарында белсенді базасының маңызды бөлігін құрады.

ИПП және Еңбек партиясы үкіметтері (1922-1931 жж.)

1922 жылғы жалпы сайлауда бірнеше ИЛП мүшелері парламент депутаттары болды (оның ішінде болашақ ИЛП басшысы Джеймс Макстон) және партияның мәртебесі арта түсті. ILP көптеген жаңа Лейборист партиясы депутаттарын, соның ішінде Джон Уитли, Эммануэль Шинвелл, Том Джонстон және Дэвид Кирквудты шығарды. Дегенмен, 1924 жылы қайтадан билікке келген алғашқы Лейборист үкіметі ИЛП үшін үлкен көңіл көшірді. Бұл кабинет мүшелерінің 30 пайызы ИЛП мүшелері болған кезде болды; осы ең белгілі тұлғалардың ішінде Рамсей Макдональд 1925 жылы ИЛП-ның «Социалистік шолу» журналының редакторы қызметінен алынды, ал Филип Сноуден 1927 жылы ИЛП-дан шықты.

1928 жылғы саяси конференциялар

ILP-нің бірінші Лейбористік үкіметке жауабы – үкімет үшін өзінің бағдарламасын жасау болды. 1928 жыл бойы ILP «Біздің замандағы социализм» платформасын әзірледі, оны негізінен Х.Н. Брейлсфорд, Джон А. Хобсон және Фрэнк Уайз қалыптастырды. Жұмыссыздық жәрдемақысын арттыру және ірі көлемде тауар сатып алу дәстүрлі жолмен іске асырылуы тиіс еді, бірақ тұрмысқа қажетті жалақыны төлеу әдісі Лейбористік партияның практикасынан өзгеше болды. ILP 1924 жылы Рис Дэвис енгізген жұмыс берушілердің қорынан жалақы жәрдемақысын төлеудің «континентальдық» әдісін сынады, себебі ол Лейбористік партияға, Ұлыбритания Коммунистік партиясына (CPGB) және троцкистерге жандарын жоғалтты. Лейбористік партияның құрамында қалуды таңдаған ILP мүшелерінің бір бөлігі Социалистік лиганы құруға мұрындық болды, ал шотландтық мүшелердің көпшілігі Шотландия Социалистік партиясын құру үшін кетіп, Солтүстік Ирландиядағы мүшелер біржола Солтүстік Ирландия Социалистік партиясын құрды. 1934 жылы Англияның солтүстік-батысындағы бір топтар «Тәуелсіз социалистік партияны» құрды. Қалған ILP мүшелері көбінесе жас және радикалды болды. Олар Испания Азамат соғысында республикашыл тарапты қолдауда ерекше белсенділік танытты, және жиырма бес мүше мен жақтасы, оның ішінде Джордж Оруэлл, үш жарым Интернационалдағы ILP-нің бауырлас партиясы – Марксистік Бірігудің жұмысшы партиясына (POUM) көмектесу үшін еріктілердің ILP жасағының құрамында Испанияға барды. 1930 жылдардың ортасынан бастап ILP троцкистік қозғалыстың назарын өзіне тартты, және оның ішінде әртүрлі троцкистік топтар жұмыс істеді, атап айтқанда, К.Л.Р. Джеймс, Дензил Дин Харбер және Тед Грант мүше болған Марксистік топ. Сондай-ақ, КПГБ-ға жақын тұрған және ақырында сол партияға қосылған «Революциялық саясат комитеті» деп аталатын ILP мүшелерінің тобы болды. 1930 жылдардың соңынан бастап ILP-ны Ұлыбританиядағы шағын Панафрикалық қозғалыстың бірнеше маңызды тұлғалары, оның ішінде Джордж Падмор және Крис Брейтвейт, сондай-ақ Джордж Оруэлл, Реджинальд Рейнольдс және Этель Маннин сияқты солшыл жазушылар қолдады. 1939 жылы ILP Лейбористік партияға хат жолдап, егер олардың саясатына «ішкі наразылық» болған жағдайда, өз саясатын жақтау құқығын беруді сұрады. Лейбористік партия бұл талапқа келіспеді, өйткені олардың мүшелік ережелері ILP үшін ерекше жағдай жасауға мүмкіндік бермейді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер

1914 жылғы жағдай сияқты, ИЛП Екінші дүниежүзілік соғысқа этикалық принциптерден туындаған қарсылықпен шықты және солға қарай бет бұрды. Осы кезеңдегі солшыл саясатының бір қыры – ол ірі партиялар арасындағы соғыс кезеңіндегі бітімге қарсы тұрып, Парламент сайлауларына белсенді қатысты. Мұндай сайлаулардың бірі – 1942 жылғы Кардифф Шығысы округінен өткен қосымша сайлау, онда жергілікті Лейбористтік және Коммунистік ұйымдар ИЛП үміткері Феннер Броквейге қарсы, консерваторды қолдау үшін науқан жүргізіп, ерекше жағдайға әкелді. Соғыс аяқталған кезде ИЛП әлі де маңызды күшке ие болды, бірақ көп ұзамай дағдарысқа ұшырады. 1945 жылғы жалпы сайлауда ол үш депутатты сақтап қалды, барлығы Глазгода болды, бірақ олардың тек біреуінің ғана Лейбористтік партиядан қарсыласы болды. Партияның конференциясы Лейбористтік партияға қайта қосылу туралы ұсыныстарды қабылдамады. 1946 жылы партияның ең танымал өкілі, Джеймс Макстон депутаты қайтыс болды, бұл үлкен соққы болды. ИЛП 1946 жылғы Глазго Бриджетон округінен өткен қосымша сайлауда оның орнын сақтап қалды (Лейбористтік партиядан қарсыласына қарсы). Алайда, оның барлық депутаттары 1947 жылы әртүрлі уақыттарда Лейбористтік партияға өтті, ал партия 1948 жылғы Глазго Камалахи округінен өткен қосымша сайлауда жеңіліске ұшырады, бұл округті үш жыл бұрын оңай жеңіп алған еді. Партия енді парламенттік сайлауда маңызды дауыс жинай алмады. Осы соққыларға қарамастан, ИЛП өз қызметін жалғастырды. 1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында ол ядролық қаруға қарсылық көрсетті және жұмысшылар бақылауы сияқты идеяларды насихаттауға тырысты. Сондай-ақ, ол қуғынға ұшыраған POUM сияқты бауырлас топтардың қалдықтарымен байланысын сақтап, отаршылдықтан арылу үшін күресті. 1970-жылдары ИЛП Лейбористтік партияға қатысты көзқарасын қайта қарастырды және 1975 жылы өзін «Тәуелсіз еңбек жарияланымдары» деп атап, Лейбористтік партия ішіндегі ықпал ету тобына айналды.

Сайлау нәтижелері

Сайлауда жеңілген орындар ± Жалпы дауыс саны % Позиция жетекшісі1895 34,433 (No. 5) 1,0% Үшінші партия Кеир Харди1931 239,280 (No. 6) 1,2% Үшінші партия Феннер Броквей1935 136,208 (No. 6) 0,7% Үшінші партия Джеймс Макстон1945 46,769 (No. 8) 0,2% Үшінші партия Боб Эдвардс1950 4,112 (No. 11) 0,0% Орын жоқ Дэвид Гибсон1951 4,057 (No. 7) 0,1% Орын жоқ Фред Бартон1955 3,334 (No. 9) 0,0% Орын жоқ Фред Бартон1959 923 (No. 8) 0,0% Орын жоқ Фред Морел1966 441 (No. 14) 0,0% Орын жоқ Эмрис Томас1970 847 (No. 18) 0,0% Орын жоқ Эмрис Томас1974 991 (No. 25) 0,0% Орын жоқ Эмрис Томас