Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық темір қорытушы, Еңбек саясаткері және Нобель сыйлығының лауреаты
British iron moulder, Labour politician and Nobel laureate
Артур Хендерсон (13 қыркүйек 1863 – 20 қазан 1935) – британдық темір қорытушы және Еңбек саясаткері. Ол алғашқы Еңбек кабинетінің мүшесі, 1934 жылы Нобель бейбіт сыйлығын жеңіп алды және ерекше жағдайда үш онжылдық аралығында үш рет Еңбек партиясының төрағасы болды. Әріптестері оны адалдығы, ісіне берілгендігі және сабырлылығын мойындап, "Артур аға" деп шақырып құрметтеді. Ол либералдық партия саясатына жақын болған, бастапқыдағы көшбасшы тұлға болды. Кәсіподақтар төрелік және келісімге баса назар аударғанын қабылдамады және Еңбек партиясы мен кәсіподақтарды біріктіру мақсатына тосқауыл қойды.
Arthur Henderson (13 September 1863 – 20 October 1935) was a British iron moulder and Labour politician. He was the first Labour cabinet minister, won the Nobel Peace Prize in 1934 and, uniquely, served three separate terms as Leader of the Labour Party in three different decades. He was popular among his colleagues, who called him "Uncle Arthur" in acknowledgement of his integrity, his devotion to the cause and his imperturbability. He was a transitional figure whose policies were, at first, close to those of the Liberal Party. The trades unions rejected his emphasis on arbitration and conciliation, and thwarted his goal of unifying the Labour Party and the trade unions.
Ерте өмір
Артур Хендерсон 1863 жылы Шотландияның Глазго қаласындағы Андерстон ауданында, Патерсон көшесіндегі 10-шы үйde дүниеге келді. Оның анасы Агнес үй шаруасы қызметінде болса, әкесі Дэвид Хендерсон мата тоқушы еді. Әкесі Артур он жасқа келгенде қайтыс болды. Әкесінің өлімінен кейін Хендерсондар Англияның солтүстік-шығысындағы Ньюкасл-апон-Тайн қаласына көшіп кетті, онда Агнес кейін Роберт Хитке үйленді. Хендерсон он екі жасынан бастап Роберт Стивенсон мен Ұлдарының Бас құю зауытында жұмыс істеді. Он жеті жасқа келгенде оқуын аяқтаған соң, бір жылға Саутгемптонға барып, кейін Ньюкасл-апон-Тайн қаласына оралып, темір құюшы (құюшы) болып жұмыс істеді. Хендерсон 1879 жылы методист дініне кірді (бұрын конгрегационалист болған) және жергілікті уағызшы болды. 1884 жылы жұмысынан айырылғаннан кейін, ол уағыздауға толыққандай көңіл бөлді.
Arthur Henderson was born at 10 Paterson Street, Anderston, Glasgow, Scotland, in 1863, the son of Agnes, a domestic servant, and David Henderson, a textile worker who died when Arthur was ten years old. After his father's death, the Hendersons moved to Newcastle upon Tyne in the North East of England, where Agnes later married Robert Heath. Henderson worked at Robert Stephenson and Sons' General Foundry Works from the age of twelve. After finishing his apprenticeship there aged seventeen, he moved to Southampton for a year and then returned to work as an iron moulder (a type of foundryman) in Newcastle upon Tyne. Henderson became a Methodist in 1879 (having previously been a Congregationalist) and became a Local Preacher. After he lost his job in 1884, he concentrated on preaching.
Одақ басшысы
1892 жылы Хендерсон темір қорытушылардың достық қоғамының ақылы ұйымдастырушысы болып сайланғанда кәсіподақ саясатының күрделі әлеміне енді. Ол сонымен қатар Солтүстік-Шығыс татуластыру кеңесінің өкілі де болды. Хендерсон ереуілдердің зияны пайдасынан артық деп санды және мүмкіндігі болған сайын олардан қашуға тырысты. Осы себепті ол Жалпы кәсіподақтар федерациясының құрылуына қарсы болды, себебі ол оның одан да көп ереуілдерге алып келетініне сенді.
In 1892, Henderson entered the complex world of trade union politics when he was elected as a paid organiser for the Friendly Society of Iron Founders. He also became a representative on the North East Conciliation Board. Henderson believed that strikes caused more harm than they were worth and tried to avoid them whenever he could. For this reason, he opposed the formation of the General Federation of Trade Unions, as he was convinced that it would lead to more strikes.
Еңбек партиясы
1900 жылы Хендерсон Кэр Хардидің Еңбек өкілдік комитетін (ЛРК) құру туралы ұсынысын қабылдаған 129 кәсіподақ және социалистік делегаттың бірі болды. 1903 жылы Хендерсон ЛРК қазынашысы болып сайланды және қосымша сайлауда Барнард Касл үшін Парламент мүшесі (депутат) болып сайланды. 1903-1904 жылдары Хендерсон Дарлингтон қаласының (Дурхэм округі) мэрі қызметін атқарды. 1906 жылы ЛРК өзінің атын Еңбек партиясы деп өзгертті және жалпы сайлауда 29 орын жеңіп алды. 1908 жылы Харди Еңбек партиясының жетекшісі лауазымынан кеткен кезде, Хендерсон оның орнына сайланды. Ол екі жыл өткен соң, 1910 жылы, өзінің кететін уақытына дейін жетекші болып қалды.
In 1900 Henderson was one of the 129 trade union and socialist delegates who passed Keir Hardie's motion to create the Labour Representation Committee (LRC). In 1903, Henderson was elected Treasurer of the LRC and was also elected as Member of Parliament (MP) for Barnard Castle at a by election. From 1903 to 1904, Henderson also served as mayor of Darlington, County Durham. In 1906, the LRC changed its name to the Labour Party and won 29 seats at the general election. In 1908, when Hardie resigned as Leader of the Labour Party, Henderson was elected to replace him. He remained Leader until his own resignation two years later, in 1910.
Министрлер кабинеті
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және Рамзи Макдональд наразылық тұрғысынан Еңбек партиясының төрағалығынан кетті. Оның орнына Хендерсон сайланды. Екеуі жау болды. 1915 жылы премьер-министр Х.Х. Асквиттің коалициялық үкімет құру туралы шешімінен кейін Хендерсон Еңбек партиясының алғашқы мүшесі болып, Білім беру жөніндегі кеңес президенті ретінде кабинетке енді. 1916 жылы Дэвид Ллойд Джордж Асквитті отставкаға кетуге мәжбүр етіп, оның орнына премьер-министр болды. Хендерсон 1916 жылдың 9 желтоқсанында портфелі жоқ министр лауазымымен кішкентай Соғыс кабинетінің мүшесі болды. Ллойд Джорджтың коалициялық үкіметіне Хендерсонмен бірге қосылған басқа лейбористердің өкілдері – Джон Ходж, ол Еңбек министрі болды, және Джордж Барнс, ол зейнетақы министрі болды. Хендерсон 1917 жылдың 11 тамызында соғыс жөніндегі халықаралық конференция өткізу туралы ұсынысын кабинет мақұлдамағандықтан отставкаға кетті. Еңбек партиясының ұлттық атқару комитеті Екінші Интернационалдың соғыс мәселесі бойынша Еуропалық социалистік партиялардың Стокгольмде кездесу өткізу туралы өтінішін қабылдамады, бірақ Хендерсон Ресей Республикасына елші ретінде сапар шегіп, Ресейдің Уақытша үкіметі соғыс жалғарылса құлап қалатынын түсіндіргеннен кейін, комитетті уақытша қолдау көрсетуге көндірді. Хендерсон Еңбек партиясы үшін сайлау округтерінде берік қолдау желісін құруға көшті. Бұрын партияның ұлттық ұйымы нашар дамыған, көбінесе кәсіподақтар мен социалистік қоғамдардың бөлімшелеріне негізделген. Рамзи Макдональд пен Сидни Уэббпен бірлесіп жұмыс істеп, Хендерсон 1918 жылы сайлау округтерінің ұлттық желісін құрды. Олар кәсіподақтар мен Ұлттық атқару комитетінен тәуелсіз жұмыс істеді және партия саясатына көзқарасы ұқсас барлық адамдарға ашық болды. Сонымен қатар, Хендерсон Сидни Уэбб жазған партия бағдарламасының толық мәлімдемесін қабылдауға қол жеткізді. "Еңбек және жаңа әлеуметтік тәртіп" деп аталған бұл бағдарлама 1950 жылға дейін Еңбек партиясының негізгі платформасы болып қалды. Онда әркімге ең төменгі тұрмыс деңгейін кепілдік беру, индустрияны мемлекеттік меншікке алу және жоғары табыстар мен байлыққа ауыр салық салу сияқты қағидалары бар социалистік партия жарияланды.
In 1914 the First World War broke out and Ramsay MacDonald resigned from the Leadership of the Labour Party in protest. Henderson was elected to replace him. The two became enemies. In 1915, following Prime Minister H. H. Asquith's decision to create a coalition government, Henderson became the first member of the Labour Party to become a member of the Cabinet, as President of the Board of Education. In 1916, David Lloyd George forced Asquith to resign and replaced him as Prime Minister. Henderson became a member of the small War Cabinet with the post of Minister without Portfolio on 9 December 1916. The other Labour representatives who joined Henderson in Lloyd George's coalition government were John Hodge, who became Minister of Labour, and George Barnes, who became Minister of Pensions. Henderson resigned on 11 August 1917 after his proposal for an international conference on the war was rejected by the rest of the Cabinet. The Labour National Executive Committee had rejected the Second International's request for a meeting of European socialist parties on the war in Stockholm, but after Henderson convinced it to give provisional support after visiting the Russian Republic as an envoy and recognizing that the Russian Provisional Government would collapse if the war continued. Henderson turned his attention to building a strong constituency based support network for the Labour Party. Previously, it had little national organisation, based largely on branches of unions and socialist societies. Working with Ramsay MacDonald and Sidney Webb, Henderson in 1918 established a national network of constituency organisations. They operated separately from trade unions and the National Executive Committee and were open to everyone sympathetic to the party's policies. Secondly, Henderson secured the adoption of a comprehensive statement of party policies, as drafted by Sidney Webb. Entitled "Labour and the New Social Order," it remained the basic Labour platform until 1950. It proclaimed a socialist party whose principles included a guaranteed minimum standard of living for everyone, nationalisation of industry, and heavy taxation of large incomes and of wealth.
"Купондық сайлау" және 1920-шы жылдар
Хендерсон 1918 жылдың 14 желтоқсанындағы "Купондық сайлауда" өзінің орынды жоғалтты, ол соғыс аяқталғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде жарияланды және Ллойд Джордж құрған коалицияның үлкен жеңісіне әкелді. Хендерсон 1919 жылы Виднесте өткен қосымша сайлауда жеңіске жетіп, Парламентке оралды. Одан кейін ол Лейбористер партиясының парламенттік тәртіп сақтаушысы болды. Владимир Ленин Хендерсонды өте жақтырмады. 1922 жылдың 10 ақпанында Кеңес Одағының Сыртқы істер халық комиссары Георгий Чичеринге жазған хатында Генуя конференциясына сілтеме жасап, Ленин: "Хендерсон Керенскийдей ақымақ, соның салдарынан ол бізге көмектеседі" деп жазды. Хендерсон 1922 жылғы жалпы сайлауда тағы да орынсыз қалды. Ол тағы бір қосымша сайлау арқылы Парламентке оралды, бұл жолы Ньюкасл-Ист округін өкілдік етті, бірақ 1923 жылғы жалпы сайлауда ол қайтадан орыннан қуылды. Ол Бёрнлиде өткен қосымша сайлауда жеңіске жетіп, екі айдан кейін Парламентке оралды. 1924 жылы Хендерсон Макдональд басқаратын алғашқы Лейбористік үкіметте Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Бұл үкімет сол жылдың соңында жеңіліске ұшырап, одан кейін өткен жалпы сайлауда да жеңіліске ұшырады. 1924 жылы қайта сайланған Хендерсон партия басшылығына Макдональдқа қарсы күресуден бас тартты. Лейбористер партиясындағы фракциялық даулардан алаңдап, ол "Еңбек және Ұлт" атты памфлет жариялады, онда партияның мақсаттарын түсіндіруге тырысты.
Henderson lost his seat in the "Coupon Election" of 14 December 1918, which had been announced within twenty four hours of the end of hostilities and which resulted in a landslide victory for a coalition formed by Lloyd George. Henderson returned to Parliament in 1919 after winning a by election in Widnes. He then became Labour's Chief Whip. Vladimir Lenin held Henderson in very low regard. In a letter to the Soviet Commissar for Foreign Affairs, Georgy Chicherin, written on 10 February 1922 and referring to the Genoa Conference, Lenin wrote: "Henderson is as stupid as Kerensky, and for this reason he is helping us." Henderson lost his seat again, at the general election of 1922. He returned to Parliament via another by election, this time representing Newcastle East, but again, he was unseated at the general election of 1923. He returned to Parliament just two months later after winning another by election in Burnley. In 1924, Henderson was appointed as Home Secretary in the first ever Labour government, led by MacDonald. This government was defeated later the same year and lost the general election that followed. Having been re elected in 1924, Henderson refused to challenge MacDonald for the party leadership. Worried about factionalism in the Labour Party, he published a pamphlet, Labour and the Nation, in which he attempted to clarify the party's goals.
Сыртқы істер министрі
1929 жылы Лейбористер партиясы тағы бір азшылық үкімет құрды және Макдональд Хендерсонды Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Хендерсон осы лауазымды Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Еуропада күшейіп келген жағдайды жеңілдету үшін пайдаланды. Кеңес Одағымен дипломатиялық қатынастар қайта жаңартылды және Хендерсон Ұлыбританияның Ұлттар Лигасына толық қолдау білдіретініне кепілдік берді.
In 1929, Labour formed another minority government and MacDonald appointed Henderson as Foreign Secretary, a position Henderson used to try to reduce the tensions that had been building up in Europe since the end of the First World War. Diplomatic relations were re established with the Soviet Union and Henderson guaranteed Britain's full support to the League of Nations.
Макдональдтың "садақасы"
Ұлы депрессия үкіметті өлімге алып баратын дағдарысқа ұшыратты. Министрлер кабинеті алтын стандартты сақтаудың қажеттігіне және бюджеттің теңгерімді болуына келісті, бірақ жұмыссыздық жәрдемақысын 10%-ға төмендету мәселесінде жарылып қалды. Бастапқыда Хендерсон тамыз айындағы қаржылық және саяси дағдарыс кезінде премьер-министр Макдональдты күшті қолдады. Еуропадағы қаржылық жағдай нашарлап, Ұлыбританияның алтын қоры қауіпті жағдайға түсті. Нью-Йорк банктері шұғыл қарыз берді, бірақ одан әрі қаржы қажет болды, ал оны алу үшін бюджетті теңгерімге келтіру қажет еді. Макдональд және Қаржы министрі Филип Сноуден жұмыссыздық жәрдемақысын қысқартуды ұсынды. Хендерсон бұл шешімге қарсы болды және министрлер кабинетінің шамамен жартысының жетекшісіне айналды. Еңбек кабинеті отставкаға кетейік деп шешті. Георг V патша Макдональдты қалғандай болуға және бюджетті қысқартуға келісетін барлық партиялық Ұлттық үкімет құруға шақырды. Макдональд 1931 жылдың 24 тамызында келісіп, барлық партиялардан мүшелерді қамтитын төтенше Ұлттық үкімет құрды. Жаңа кабинетке төрт лейборист (кейін "Ұлттық еңбек ұйымы" деп аталды), Макдональдты қолдаған, сондай-ақ төрт консерватор және екі либерал кірді. Еңбек одақтары оған қарсы күшті шықты, ал Еңбек партиясы жаңа Ұлттық үкіметті ресми түрде мойынбұрмады. Ол Макдональдты және оның жақтастарын партиядан шығарды. Хендерсон шығаруға қарсы жалғыз дауыс берді. Өзінің көңіліне қарамастан, Хендерсон негізгі Еңбек партиясының жетекшілігін қабылдады және оны 27 қазандағы жалпы сайлауға барлық партиялық Ұлттық коалицияға қарсы жетектеді. Бұл Еңбек партиясы үшін апатты нәтиже болды, олардың саны 52-ге дейін азайды. Макдональд британдық сайлау тарихындағы ең үлкен жеңіске жетті. Хендерсон тағы да Бёрнлидегі мандатын жоғалтты. Келесі жылы ол партия жетекшілігінен бас тартты.
The Great Depression plunged the government into a terminal crisis. The Cabinet agreed that it was essential to maintain the Gold Standard and that the Budget needed to be balanced, but were divided over reducing unemployment benefits by 10%. At first, Henderson gave strong support to Prime Minister MacDonald throughout the financial and political crisis of August. The financial crisis across Europe was worsening and Britain's gold reserves were at high risk. New York banks provided an emergency loan; but additional money was needed and to get it, the budget had to be balanced. MacDonald and Chancellor of the Exchequer Philip Snowden proposed cuts in unemployment benefits. Henderson rejected that solution and became the leader of nearly half the Cabinet. The Labour Cabinet decided to resign. King George V implored MacDonald to remain and form an all party National Government that would make the budget cuts. MacDonald agreed on 24 August 1931 and formed an emergency National Government, with members from all parties. The new cabinet had four Labourites (now called the "National Labour Organisation") who stood with Macdonald, plus four Conservatives and two Liberals. Labour unions were strongly opposed and the Labour Party officially repudiated the new National government. It expelled MacDonald and his supporters from the party. Henderson cast the only vote against the expulsions. Against his inclinations, Henderson accepted the leadership of the main Labour Party and led it into the general election on 27 October against the cross party National coalition. It was a disastrous result for Labour, which was reduced to a small minority of 52. MacDonald won the largest landslide in British electoral history. Yet again Henderson lost his seat, at Burnley. The following year, he relinquished the party leadership.
Кейінгі мансап
Хендерсон Клей-Кростағы қосымша сайлауда жеңіске жетіп, Парламентке оралды. Ол бұрын депутат болмаған сайлау округтерінде бес рет сайланудың ерекше жетістігіне қол жеткізді. Ол бұрынғы орыннан айырылып, қайтадан сайланудың ең көп саны бойынша рекордты ұстап тұр. Хендерсон өмірінің қалған бөлігін Екінші дүниежүзілік соғыстың қаупі күшейіп бара жатқан тұсын тоқтатуға арнады. Ол Дүниежүзілік бейбітшілік лигасымен жұмыс істеді және Женева қарусыздану конференциясына төрағалық етті, ал 1934 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Хендерсонның Нобель сыйлығының медалі 2013 жылдың 3 сәуірінде Ньюкасл қаласының Лорд-мэрі кеңсесіне қарақшылық шабуыл жасау кезінде ұрланды. Кейіннен ұрлық жасаған адам тұтқындалды, бірақ медаль әлі табылмады. Хендерсон 1935 жылы 72 жасында қайтыс болды және Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды. Хендерсонның үш ұлы да Ұлы соғыста әскери қызмет өткерді, үлкені Дэвид 1916 жылы Миддлсекс полкінің капитаны болып қызмет етіп жүргенде қаза тапты. Оның қалған ұлдары да Лейборист партиясы саясаткерлері болды: екінші ұлы Уильям 1945 жылы барон Хендерсон титулын алды, ал үшінші ұлы Артур 1966 жылы барон Роули титулын алды. Манчестердегі Халық тарихы мұражайындағы Еңбек тарихы мұрағаты мен зерттеу орталығы Артур Хендерсонның 1915 жылдан 1935 жылға дейінгі құжаттарын сақтайды.
Henderson returned to Parliament after winning a by election at Clay Cross, achieving the unique feat of being elected five times at by elections in constituencies where he had not previously been the MP. He holds the record for the greatest number of comebacks from losing a previous seat. Henderson spent the rest of his life trying to halt the gathering storm of World War II. He worked with the World League of Peace and chaired the Geneva Disarmament Conference, and in 1934 he was awarded the Nobel Peace Prize. Henderson's Nobel Prize medal was stolen in a burglary of the office of the Lord Mayor of Newcastle on 3 April 2013. A man was subsequently jailed for the theft; the medal has never been recovered. Henderson died in 1935, aged 72, and was cremated at Golders Green Crematorium. All three of Henderson's sons saw military service during the Great War, the eldest, David, being killed in action in 1916 whilst serving as a Captain with the Middlesex Regiment (Duke of Cambridge's Own). His surviving sons also became Labour politicians: second son William was granted the title of Baron Henderson in 1945, while his third son, Arthur, was created Baron Rowley in 1966. The Labour History Archive and Study Centre at the People's History Museum in Manchester holds the papers of Arthur Henderson in their collection, spanning from 1915 to 1935.