Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд социалисі және Ұлыбританияның Еңбек партиясының негізін қалаушы (1856–1915)
Scottish socialist and founder of the British Labour Party (1856–1915)
Джеймс Кир Харди (15 тамыз 1856 – 26 қыркүйек 1915) – шотландтық кәсіподақ жетекшісі және саясаткер. Ол Еңбек партиясының негізін қалаушы болды және 1906 жылдан 1908 жылға дейін партияның алғашқы парламенттік көшбасшысы қызметін атқарды. Харди Ланаркширдегі Ньюхаус қаласында дүниеге келген. Ол жеті жасында жұмыс істей бастады, ал 10 жасынан бастап Ланаркширдің көмір шахталарында еңбек етті. Уағыз айту тәжірибесімен, ол шешен сөйлеуші ретінде танылды және әріптес шахтерлерінің өкілі болып сайланды. 1879 жылы Харди Гамильтон қаласындағы шахтерлер одағының төрағасы болып сайланды және Данфермлинде шахтерлердің Ұлттық конференциясын ұйымдастырды. Одан кейін ол Ланаркширде (1880) және Айрширде (1881) шахтерлер ереуілін басқарды. Көңілін табу үшін журналистикамен айналысты, ал 1886 жылдан бастап Айршир шахтерлер одағының хатшысы ретінде кәсіподақ жұмысына толық уақыт арнады. Харди бастапқыда Уильям Гладстонның Либералдық партиясын қолдады, бірақ кейіннен жұмысшы табының өз партиясы қажет деген тұжырымға келді. Ол алғаш рет 1888 жылы парламентке тәуелсіз кандидат ретінде сайланды, сондай-ақ сол жылы Шотландияның Еңбек партиясын құруға көмектесті. Харди 1892 жылы Вест Хэм Сауттан (Англия) тәуелсіз кандидат ретінде парламентке өтті және келесі жылы Тәуелсіз Еңбек партиясын (ТЭП) құруға атсалысты. Ол 1895 жылы мандатын жоғалтты, бірақ 1900 жылы Оңтүстік Уэльстегі Мертир Тидфил округінен қайтадан парламентке сайланды. Сол жылы ол кәсіподақтар негізінде құрылған Еңбек өкілдік комитетін құруға көмектесті, кейіннен ол Еңбек партиясы болып өзгертілді. 1906 жылғы сайлаудан кейін Харди Еңбек партиясының алғашқы парламенттік көшбасшысы болып тағайындалды. 1908 жылы Артур Хендерсонның пайдасына қызметтен кетіп, қалған өмірін әйелдердің сайлау құқығы, Үндістанның өзін-өзі басқаруы және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы күрес сияқты мәселелерді қолдаумен өткізді. Ол 1915 жылы бейбітшілікке шақыратын жалпы ереуіл ұйымдастыруға тырысқанда қайтыс болды. Харди Еңбек партиясы тарихындағы маңызды тұлға ретінде қарастырылады және оның өміріне арналған көптеген өмірбаян жазылған. Кеннет О. Морган оны "Еңбек партиясының ең ұлы пионері және ең ұлы батыры" деп атады.
James Keir Hardie (15 August 185626 September 1915) was a Scottish trade unionist and politician. He was a founder of the Labour Party, and served as its first parliamentary leader from 1906 to 1908. Hardie was born in Newhouse, Lanarkshire. He started working at the age of seven, and from the age of 10 worked in the Lanarkshire coal mines. With a background in preaching, he became known as a talented public speaker and was chosen as a spokesman for his fellow miners. In 1879, Hardie was elected leader of a miners' union in Hamilton and organised a National Conference of Miners in Dunfermline. He subsequently led miners' strikes in Lanarkshire (1880) and Ayrshire (1881). He turned to journalism to make ends meet, and from 1886 was a full time union organiser as secretary of the Ayrshire Miners' Union. Hardie initially supported William Gladstone's Liberal Party, but later concluded that the working class needed its own party. He first stood for parliament in 1888 as an independent, and later that year helped form the Scottish Labour Party. Hardie won the English seat of West Ham South as an independent candidate in 1892, and helped to form the Independent Labour Party (ILP) the following year. He lost his seat in 1895, but was re elected to Parliament in 1900 for Merthyr Tydfil in South Wales. In the same year he helped to form the union based Labour Representation Committee, which was later renamed the Labour Party. After the 1906 election, Hardie was chosen as the Labour Party's first parliamentary leader. He resigned in 1908 in favour of Arthur Henderson, and spent his remaining years campaigning for causes such as women's suffrage, self rule for India, and opposition to World War I. He died in 1915 while attempting to organise a pacifist general strike. Hardie is seen as a key figure in the history of the Labour Party and has been the subject of multiple biographies. Kenneth O. Morgan has called him "Labour's greatest pioneer and its greatest hero".
Ерте өмір
Джеймс Кир Харди 1856 жылғы 15 тамызда Шотландияның Матервелл қаласына жақын, Холитаун қаласының жанындағы Ланаркширдің Ньюхаус қаласының батыс шетіндегі екі бөлмелі коттеджде дүниеге келді. Оның анасы Мэри Кир үй шаруашылығы қызметкері болса, әкесі Дэвид Харди кеме жасаушы еді. Хардидің нақты әкесі, Ланаркширден шыққан Уильям Эйткен деген шахтермен байланысы шамалы немесе мүлдем болған жоқ. Отбасы тез арада Глазго қаласына жақын орналасқан Гован кеме құрылысы ауылына көшіп келді (1912 жылға дейін қала құрамына енген жоқ), онда олар өте қиын қаржылық жағдайда өмір сүрді. Әкесі теңізде жұмыс істеудің орнына кеме жасау шаруасында тұрақты жұмыс табуға тырысты, бірақ өнеркәсіптің өркендеп, құлдырау циклында бұл оңай болған жоқ. Хардидің жеті жасындағы алғашқы жұмысы – «Anchor Line Steamship Company» компаниясының хабаршысы болу еді. Содан кейін формальды білім алу мүмкін болмады, бірақ ата-анасы оған кешкі уақытта оқу мен жазуды үйретті, бұл болашақта өзін-өзі тәрбиелеу үшін өте қажетті дағдыға айналды. Бала үшін бірқатар аз төленетін бастапқы жұмыстар жасады, оның ішінде латунь бұйымдар шеберханасында шәкірт, литограф, кеме жасау шаруатында жұмыс істеу және нан пісірушіге хабаршы болып жұмыс істеді, аптасына төрт шиллинг және алты пенс тапты. Клайдсайд кеме жұмысшыларының үлкен ереуілі болды, оның салдарынан кәсіподақ мүшелері алты айға үйлеріне қайтарылды. Басты табыс көзі тоқтатылғаннан кейін, отбасы тамақ үшін барлық мүлкін сатуға мәжбүр болды, Хардидің аз табысы үй шаруашылығының жалғыз көзіне айналды. Бір бауыры ауырып, одан кейін туындаған қиын жағдайларда қайтыс болды, ал анасының жүктілігі оның жұмыс істеу мүмкіндігін шектеді. Жағдайды уақытша нашарлатқан жайт, жас Джеймс екі рет кешіккені үшін жұмысынан босатылды. Сараңдықпен, әкесі теңізге қайта оралды, ал анасы Глазгодан Ньюартиллге көшіп, анасының әжесі әлі де тұрып жатқан жерге барды. Он жасында Харди шахтада «тұмсықшы» болып жұмыс істеді: он сағаттық сменада шахтадағы жұмысшыларға ауа беру үшін есікті ашып-жауып отырды. Осы уақытта Харди Холитаундағы кешкі мектепке де қатысты. Әкесі теңізден оралды және Эдинбург пен Глазго арасында салынып жатқан теміржол желісінде жұмыс істеді. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін отбасы Ланаркширдің Квартер ауылына көшіп келді, онда Харди шахтада пони жүргізушісі болып жұмыс істеді, кейін шахтер болып өсті. Ол сондай-ақ екі жыл бойы карьерде жұмыс істеді. Осы шақта ол Томас Карлайлдың «Сартор Ресартус» атты еңбегімен танысты, оны «оның рухы маған сіңіп кіргенше» оқыды. Бұл оның радикализмі мен бейбітшілігіне ерте және берік әсер етті. Жиырма жасқа келген кезде ол тәжірибелі шахтер болды. «Кир» деп аталған ол шахтадан тыс өмірге ұмтылды. Осы мақсатта, анасының ынтасымен, ол стенографияны үйренді. Ол сондай-ақ Евангелиелік Одақпен байланыса бастады, Парк-стрит, Гамильтон шіркеуінің мүшесі болды (қазір Гамильтонның Біріккен реформаланған шіркеуі, сонымен қатар болашақ әйгілі миссионерлік саяхатшы жас Дэвид Ливингстон қатысқан Сент-Джеймс қауымдық шіркеуін қамтиды) және тынығу қозғалысына қатысты. Хардидің уағыздауға құштарлығы оны өз әріптестерінің алдында сөйлеу өнерін үйренуге көмектесті. Ұзақ уақыт өткен соң, Харди басқа шахтерлердің кездесулерінің төрағасы және олардың наразылықтарының өкілі ретінде қарастырылды. Шахта иелері оны арандатушы деп қарастыра бастады және көп ұзамай ол және екі кіші інісі жергілікті шахтада жұмыс істеуге тыйым салынды.
James Keir Hardie was born on 15 August 1856 in a two roomed cottage on the western edge of Newhouse, Lanarkshire near Holytown, a small town close to Motherwell in Scotland. His mother, Mary Keir, was a domestic servant and his stepfather, David Hardie, was a ship's carpenter. Hardie had little or no contact with his biological father, a miner from Lanarkshire named William Aitken. The growing family soon moved to the shipbuilding burgh of Govan near Glasgow (which wasn't incorporated into the city until 1912), where they made a life in a very difficult financial situation, with his stepfather attempting to maintain continuous employment in the shipyards rather than practising his trade at sea – never an easy proposition given the boom and bust cycle of the industry. Hardie's first job, when aged seven, was as a message boy for the Anchor Line Steamship Company. Formal schooling henceforth became impossible, but his parents spent evenings teaching him to read and write, skills which proved essential for future self education. A series of low paying entry level jobs followed for the boy, including work as an apprentice in a brass fitting shop, work for a lithographer, employment in the shipyards heating rivets, and time spent as a message boy for a baker for which he earned four shillings and sixpence a week. A great lockout of the Clydeside shipworkers took place in which the unionised workers were sent home for six months. With their main source of income terminated, the family was forced to sell all their possessions to pay for food, with Hardie's meagre earnings the only remaining source of income for the household. One sibling took ill and died in the miserable conditions which followed, while the pregnancy of his mother limited her ability to work. Making matters worse, young James lost his job for turning up late on two occasions. In desperation, his stepfather returned to work at sea, while his mother moved from Glasgow to Newarthill, where his maternal grandmother still lived. At the age of ten years old, Hardie went to work in the mines as a "trapper": opening and closing a door for a ten hour shift to maintain the air supply for miners in a given section. Hardie also began to attend night school in Holytown at this time. Hardie's stepfather returned from sea and went to work on a railway line being constructed between Edinburgh and Glasgow. When this job was completed, the family moved to the village of Quarter, Lanarkshire, where Hardie went to work as a pony driver at the mines, later working his way into the pits as a hewer. He also worked for two years above ground in the quarries. Around this time he encountered Thomas Carlyle's Sartor Resartus, which he read until "the spirit of it somewhat entered into me". This was an early and enduring influence on his radicalism and pacifism. By the time he was twenty, he had become a skilled practical miner. "Keir", as he was now called, longed for a life outside the mines. To that end, encouraged by his mother, he learned to read and write in shorthand. He also began to associate with the Evangelical Union becoming a member of the Evangelical Union Church, Park Street, Hamilton – now the United Reformed Church, Hamilton (which also incorporates St James' Congregational Church, attended by the young David Livingstone, the future famous missionary explorer) – and to participate in the Temperance movement. Hardie's avocation of preaching put him before crowds of his fellows, helping him to learn the art of public speaking. Before long, Hardie was looked to by other miners as a logical chairman for their meetings and spokesman for their grievances. Mine owners began to see him as an agitator and in fairly short order, he and two younger brothers were blacklisted from working in the local mining industry.
Одақ басшысы
23 жастағы Харди көмір шахталарынан кәсіподақтарды ұйымдастыру жұмысына көшті. 1879 жылдың мамыр айында шотланд шахта иелері жалақыны төмендетуге тырысты, бұл кәсіподақ құруға деген сұранысты күшейтті. Апта сайын Гамильтон қаласында шахтерлер жиналып, өз наразылықтарын білдірді. 1879 жылдың 3 шілдесінде Харди шахтерлердің хатшысы болып тағайындалды, бұл оған Шотландияның оңтүстігіндегі шахтерлердің өкілдерімен байланысуға мүмкіндік берді. Үш аптадан кейін Харди Глазгода өтетін Ұлттық шахтерлер конференциясына шахтерлердің делегаты ретінде таңдалды. 1879 жылдың тамызында ол шахтерлер агенті болып тағайындалды және кәсіподақ ұйымдастырушысы және қызметкер ретінде жаңа мансабы басталды. 1879 жылдың 16 қазанында Харди Данфермлинде өткен шахтерлердің Ұлттық конференциясына қатысты, онда ол Ұлттық хатшы болып сайланды – бұл ұлттық ұйым құрылғанға дейін бірнеше жыл бұрын берілген жоғары мәртебелі лауазым еді. Харди 1880 жылы аймақты қамтыған ереуіл толқынында белсенділік танытты, соның ішінде сол жазда Ланаркшир шахталарында алты аптаға созылған жалпы ереуіл болды. Жаңадан құрылған кәсіподақта қаржы болмады, бірақ Харди және басқа кәсіподақ агенттері жергілікті саудагерлерден болашақта төлем жасау туралы уәде берген жағдайда азық-түлік жинауға көмектесті. Хардидің үйінде ереуіл кезінде оның жаңа әйелі, бұрынғы Лилли Уилсон басқарған, дастарқанхана жұмыс істеді. Ланаркшир шахтасындағы ереуіл сәтсіз аяқталса да, Хардидің күші мен белсенділігі көзге түсті және ол Айрширден жергілікті шахтерлерді ұйымдастыру үшін шақыруды қабылдады. Жас жұбайлар Камнок қаласына көшіп, Кир жергілікті шахтерлер одағын ұйымдастыру жұмысына кірісті, бұл процеске бір жылға жуық уақыт кетті. 1881 жылдың тамызында Айршир шахтерлері жалақыны 10 пайызға арттыру туралы талап қойды, бірақ аймақтың шахта иелері бұл ұсыныстан бас тартты. Ереуіл төлемақына қаражаты жетпегендіктен, жұмыс тоқтатылды және аймақтың шахталары 10 аптаға жабылды. Бұл ереуіл де ресми түрде сәтсіз аяқталды, шахтерлер талаптары орындалмас бұрын жұмысқа оралды, бірақ көп ұзамай шахта иелері болашақ еңбек әрекеттерінен сескеніп, қайтып келгендердің жалақысын арттырды. Ереуілдің басқа да көшбасшыларының бірі – 19 жасар шахтер Эндрю Фишер, он жылдардан кейін Австралияның Еңбек партиясының жетекшісі және Австралияның премьер-министрі болды. Ол Хардимен екеуі Айрширде тұрған кезде саясатты талқылау үшін үнемі кездесіп, кейінірек өмірінде бірнеше рет танысты. Күнкөрісін табу үшін Харди журналистикаға жүгінді, жергілікті «Cumnock News» газетінде жазуды бастады, бұл газет еңбекшілердің либералдық партиясына адал болды, содан кейін Харди Либералдық қауымдастыққа қосылды, онда ол белсенділік танытты. Ол сонымен қатар жергілікті «Жақсы тамплиерлер» ложасының белсенді мүшесі ретінде өз ұстамдылық жұмысын жалғастырды. 1886 жылдың тамызында Хардидің шотланд шахтерлерінің күшті одағын құруға жасаған тыранысы Айршир шахтерлерінің одағы құрылған кезде жеміс берді. Харди жаңа кәсіподақтың ұйымдастырушы хатшысы болып тағайындалды және жылына 75 фунт стерлинг жалақы алды. 1887 жылы Харди «The Miner» атты жаңа басылымды жариялады.
The 23 year old Hardie moved from the coal mines to union organisation work. In May 1879, Scottish mine owners combined to force a reduction of wages, which had the effect of spurring the demand for unionisation. Huge meetings were held weekly at Hamilton as mine workers joined to vent their grievances. On 3 July 1879, Hardie was appointed Corresponding Secretary of the miners, a post which gave him opportunity to get in touch with other representatives of the mine workers throughout southern Scotland. Three weeks later, Hardie was chosen by the miners as their delegate to a National Conference of Miners to be held in Glasgow. He was appointed Miners' Agent in August 1879 and his new career as a trade union organiser and functionary was launched. On 16 October 1879, Hardie attended a National Conference of miners at Dunfermline, at which he was selected as National Secretary, a high sounding title which preceded the establishment of a coherent national organisation by several years. Hardie was active in the strike wave which swept the region in 1880, including a generalised strike of the mines of Lanarkshire that summer which lasted six weeks. The fledgling union had no money but worked to gather foodstuffs for striking mine families, as Hardie and other union agents got local merchants to supply goods upon promise of future payment. A soup kitchen was kept running in Hardie's home during the strike, manned by his new wife, the former Lillie Wilson. While the Lanarkshire mine strike was a failure, Hardie's energy and activity shone and he accepted a call from Ayrshire to relocate there to organise the local miners. The young couple moved to the town of Cumnock, where Keir set to work organising a union of local miners, a process which occupied nearly a year. In August 1881, Ayrshire miners put forward the demand for a 10 per cent increase in wages, a proposition summarily refused by the region's mine owners. Despite the lack of funds for strike pay, a stoppage was called and a 10 week shutdown of the region's mines ensued. This strike also was formally a failure, with miners returning to work before their demands had been met, but not long after the return wages were escalated across the board by the mine owners, fearful of future labour actions. One of the other leaders of the strike was 19 year old miner Andrew Fisher, who decades later would become leader of the Australian Labor Party and Prime Minister of Australia. He and Hardie met regularly to discuss politics when they both lived in Ayrshire and would renew their acquaintance on several occasions later in life. To make ends meet, Hardie turned to journalism, starting to write for the local newspaper, the Cumnock News, a paper loyal to the pro labour Liberal Party, after which, Hardie joined the Liberal Association, in which he was active. He also continued his temperance work as an active member of the local Good Templar's Lodge. In August 1886, Hardie's ongoing efforts to build a powerful union of Scottish miners were rewarded when there was formed the Ayrshire Miners Union. Hardie was named Organising Secretary of the new union, drawing a salary of £75 per year. In 1887, Hardie launched a new publication called The Miner.
Шотландияның Еңбек партиясы
Харди бірнеше жыл бойы адал георгист болды және Шотландия жерін қайта жаңарту лигасының мүшесі болды. Жер монополиясына салынатын "бір салық" арқылы Харди біртіндеп фабиандық социалистке айналды. Ол "қандай идея болса да, мемлекеттік социализм – идеалды дамытудың қадамдарының бірі ретінде қажет" деп түсіндірді. Либералдық партияны бастапқыда қолдағанмен, Харди Уильям Эварт Гладстонның экономикалық саясатына көңілі толмады және либералдар жұмысшы табының мүддесін қорғай алмайтынын сезіне бастады. Харди Либералдық партияның жұмысшылардың дауысын ғана алғысы келгенін, ал олар үшін өте маңызды санаған радикалды реформаны жасауға тырыспағанын айтты. 1888 жылдың сәуір айында Харди Мид-Ланакширдегі сайлауда тәуелсіз лейбористік кандидат ретінде қатысты. Ол соңғы орынды иеленді, бірақ бұл оны тоқтатпады және болашақта одан да жақсы нәтижелерге жететініне сенді. 1888 жылдың 25 тамызында Глазгода өткен қоғамдық жиналыста Шотландияның Еңбек партиясы (1994 жылы құрылған Шотландияның Еңбек партиясынан өзге партия) құрылды, ал Харди партияның бірінші хатшысы болды. Партия президенті – алғашқы социалистік депутат, кейін Шотландияның Ұлттық партиясын құрған Роберт Бонтин Каннингхэм Грэм, Шотландияның Ұлттық партиясының алғашқы негізін салушы.
Hardie was a dedicated Georgist for a number of years and a member of the Scottish Land Restoration League. It was "through the single tax" on land monopoly that Hardie gradually became a Fabian socialist. He reasoned that "whatever the idea may be, State socialism is necessary as a stage in the development of the ideal." Despite his early support of the Liberal Party, Hardie became disillusioned by William Ewart Gladstone's economic policies and began to feel that the Liberals would not advocate the interests of the working class. Hardie concluded that the Liberal Party wanted the worker's votes without in return the radical reform he believed to be crucial – he stood for Parliament. In April 1888, Hardie was an Independent Labour candidate at the Mid Lanarkshire by election. He finished last but he was not deterred by this, and believed he would enjoy more success in the future. At a public meeting in Glasgow on 25 August 1888 the Scottish Labour Party (a different party from the 1994 created Scottish Labour Party) was founded, with Hardie becoming the party's first secretary. The party's president was Robert Bontine Cunninghame Graham, the first socialist MP, and later founder of the National Party of Scotland, forerunner to the Scottish National Party.
Вест Хэм Оңтүстік депутаты
Харди 1892 жылы Уэст-Хэм-Саут округінде жұмысшы табының өкілі ретінде сайлауға шақырылды (қазіргі Ұлы Лондон). Либералдар кандидатты тікелей ұсынбауға шешім қабылдады, бірақ Хардиге қолдау көрсетпеді. Консервативтік партияның кандидатымен бәсекелесіп, Харди 5 268 дауысқа 4 036 дауыспен жеңіске жетті. Ол түрлі жағдайларда Еңбек партиясының немесе «Либералды және Еңбек партиясының» кандидаты деп аталды. 1892 жылдың 3 тамызында парламенттегі орнына отырған Харди, басқа жұмысшы депутаттар киген қара плащ, қара жібек цилиндр және қатты крахмалдалған жеңдікшенің ("парламенттік форма") киюден бас тартты. Оның орнына Харди қарапайым твид костюм, қызыл галстук және аңшылық бас киім киді. Аңшылық бас киім костюміне сай келетін дұрыс киім болғанымен, ол баспасөз тарапынан қатты сынға ұшырады және қарапайым жұмысшылардың бас киімі, "парламенттегі мата бас киім" деп айыпталды. Парламентте Харди табысқа қарай салық салуды, тегін білім беруді, зейнетақыны, Лордтар палатасын таратуды және әйелдерге сайлау құқығын беруді жақтады.
Hardie was invited to stand in West Ham South in 1892, a working class seat in Essex (now Greater London). The Liberals decided not to field a candidate, but at the same time not to offer Hardie any assistance. Competing against the Conservative Party candidate, Hardie won by 5,268 votes to 4,036. He was variously described as the Labour or "Liberal and Labour" candidate. Upon taking his seat on 3 August 1892, Hardie refused to wear the "parliamentary uniform" of black frock coat, black silk top hat and starched wing collar that other working class MPs wore. Instead, Hardie wore a plain tweed suit, a red tie and a deerstalker hat. Although the deerstalker was the correct and matching apparel for his suit, he was nevertheless lambasted in the press, and was accused of wearing a flat cap, headgear associated with the common working man; "cloth cap in Parliament". In Parliament, Hardie advocated a graduated income tax, free schooling, pensions, the abolition of the House of Lords and for women's right to vote.
Тәуелсіз Еңбек партиясы
1893 жылы Харди және басқалар Тәуелсіз Еңбек партиясын құрды, бұл либералдарды алаңдатты, себебі олар ILP болашақта жұмысшы табының дәстүрлі түрде берген дауыстарын жеңіп алуы мүмкін деп қорқып еді. Харди 1894 жылы кеңінен танымал болды, Понтиприддке жақын Цилфиниддегі Альбион кенішінде болған және 251 шахтердің қаза болуына әкелген жарылыстан кейін, ол патшайымның ұлының (болашақтағы VIII Эдуард) дүниеге келуіне құттықтау айтуға арналған үндеуге құрбандардың туыстарына көңіл айтуды қосуды ұсынды. Бұл өтініш қабылданбады, содан кейін Харди монархияны сынаған сөз сөйледі, ол болашақ патшаның некесінің сипатын болжап, оның тақтан бас тартуына себеп болды. Бұл сөйлеу Парламентте қызу пікірталас тудырды және 1895 жылы оның депутаттығынан айырылуына әсер етті.
In 1893, Hardie and others formed the Independent Labour Party, an action that worried the Liberals, who were afraid that the ILP might, at some point in the future, win the working class votes that they traditionally received. Hardie hit the headlines in 1894, when after an explosion at the Albion colliery in Cilfynydd near Pontypridd which killed 251 miners, he asked that a message of condolence to the relatives of the victims be added to an address of congratulations on the birth of a royal heir (the future Edward VIII). The request was refused and Hardie made a speech attacking the monarchy, which almost predicted the nature of the future king's marriage that led to his abdication. This speech in the House of Commons was highly controversial and contributed to the loss of his seat in 1895.
Еңбек партиясы
Харди өмірінің келесі бес жылын Еңбек қозғалысын құруға және түрлі қоғамдық жиналыстарда сөйлеуге арнады; ол Лондонда әйелдердің сайлау құқығы туралы жиналыста тұтқындалды, бірақ Еңбек партиясының жетекшісін тұтқындау туралы алаңдаған Ішкі істер министрі оны босатуды бұйырды. 1900 жылы Харди әртүрлі кәсіподақтар мен социалистік топтардың кездесуін ұйымдастырды; олар Еңбек өкілдік комитетін құруға келісті және осылайша Еңбек партиясы дүниеге келді. Сол жылы Харди Еңбек партиясынан Оңтүстік Уэльс аңғарларындағы Мертир-Тидфилдің екі мүшелі сайлау округіне депутат болып сайланды, ол өмірінің соңына дейін сол округтің өкілі болды. Сол жылы тек бір Еңбек партиясынан депутат сайланды (Дерби үшін Ричард Белл), бірақ осы шағын бастамалардан бастап партия өсіп, 1924 жылы алғашқы Еңбек үкіметін құрды. Осы уақытта Консервативтік және Либералды-Юнионистік коалициялық үкімет халық арасында беделсіз болды, ал Либералды партияның жетекшісі Генри Кэмпбелл Баннерман келесі сайлауда Еңбек және Либералды партиялар арасында дауыс бөлінуі мүмкіндігінен алаңдады. 1903 жылы келісім жасалды, ол 1903 жылғы Либ-Лаб келісімі немесе Гладстон-Макдональд келісімі деп аталды. Бұл келісімді Рамсей Макдональд және Либералды партияның бас ұйымдастырушысы Герберт Гладстон жасады: Либералды партия келесі сайлауда отыз сайлау округінде Еңбек партиясына қарсы тұрмайды, консервативтік дауыстардың бөлінуіне жол бермеу үшін. 1905 жылы Харди Белфаст Солтүстік сайлау округінде 48,5% дауыспен жеңіске жақын келген Уильям Уокердің Еңбек өкілдік комитетінің сайлау агенті болып жұмыс істеді. Ирландияның өзін-өзі басқаруын қолдағанмен, бірнеше рет келген Харди Белфасты «типилі британ қаласы» ретінде қарастыруға бекінді, өйткені ол сыныптық саясаттың конституциялық мәселе бойынша сектанттық бөліністі жеңе алатынына сенімді болды. 1906 жылы Еңбек өкілдік комитеті өзінің атын «Еңбек партиясы» деп өзгертті. Сол жылы сэр Генри Кэмпбелл Баннерменнің жаңа құрылған Либералды үкіметі жалпы сайлауды шақырды, нәтижесінде Консервативтік партия (оппозицияда болған) ауыр жеңіліске ұшырады, ал Либералды партияның үстемдігі бекітілді. 1906 жылғы жалпы сайлау нәтижесі Ұлыбритания тарихындағы ең ірі жеңістердің бірі болды: Либералды партия консервативтерді (және олардың Либералды-Юнионистік одақтастарын) қауіпсіз деп саналған орындардан ығыстырды. Консервативтік партияның жетекшісі және бұрынғы премьер-министр Артур Балфур Манчестер Шығыс сайлау округінде 20 пайыздан астам дауыспен жеңіліске ұшырады. Бірақ одан да маңыздысы – 29 Еңбек партиясынан депутат сайлануы болды. 1907 жылғы қаңтарда Еңбек партиясының Белфастта өткен бірінші жылдық конференциясында Харди егемендіктің жыл сайынғы конференциямен, яғни кәсіподақ демократиясының дәстүрі бойынша, немесе Парламенттік Еңбек партиясымен байланысты екендігі мәселесін көтеруге көмектесті. Жабылу сессиясында ол делегаттарды таң қалдырды, өйткені әйелдерге тең сайлау құқығы туралы қарарға түзету енгізілгенде, ол қолданыстағы мүлік құқығының негізінде әйелдерге дауыс беру құқығын беретін кез келген келісімге қарсы болуға депутатты міндеттейтін түзетуге қарсылық танытты. Ол мұны әйелдерге «азаматтық» беруді кейінге қалдыруы мүмкін деп санайтын, осы мәселеде жарықтанған сөйледі: «Мен жеңімпаздық жолым аяқталды деп ойладым, бірақ соңғы кезде мен қазіргі заңдарымыздың әйелдерге жасаған әділетсіздігін қатты сезіне бастадым. Партия – менің жеке балам, мен одан жеңіл, немесе ауырсынусыз ажыраса алмаймын, бірақ сонымен бірге мен ұстанатын принциптерден бас тарта алмаймын. Егер мен өмірлік еңбегімнен бас тартуым қажет болса, мен мұны әйелдерімізге, аналарымыз бен әпкелерімізге тиесілі қорлауды жою үшін жасаймын». Парламенттік Еңбек партиясы Хардиге осы мәселе бойынша қалауынша дауыс беруге мүмкіндік беріп, дағдарысты жеңілдетті. Бұл прецедент оның ішкі регламентінде «ішкі сенімге» негізделген ережеге айналды, және 1981 жылы партия жетекшісі Майкл Фут конференцияның еркі Парламенттік Еңбек партиясын міндетті емес деп дәлелдеу үшін пайдаланды. Харди, ішкі дау-дамажылды шешуге ешқашан дағдыланбағандықтан, келесі жылы, 1908 жылы партия төрағалығынан кетті. Оның орнына Артур Хендерсон келді. Харди 1899 жылы Иммиграция және эмиграция жөніндегі палатаның арнайы комитетіне берген куәлігінде шотландтардың иммигранттарға қатты наразы екенін және олар иммиграцияға толық тыйым салуды қалайтынын айтты. Оған Шотландиядан шыққандардың саны оған кіргендердің санынан көп екенін көрсеткенде, ол: «Егер 1500 адам сол жерде қалуға мәжбүр болса және шетелдіктерді сыртқа шығаруға мүмкіндік берсе, Шотландия...».
Hardie spent the next five years of his life building up the Labour movement and speaking at various public meetings; he was arrested at a woman's suffrage meeting in London, but the Home Secretary, concerned about arresting the leader of the ILP, ordered his release. In 1900 Hardie organised a meeting of various trade unions and socialist groups; they agreed to form a Labour Representation Committee and so the Labour Party was born. Later that same year Hardie, representing Labour, was elected as the junior MP for the dual member constituency of Merthyr Tydfil in the South Wales Valleys, which he would represent for the remainder of his life. Only one other Labour MP was elected that year (Richard Bell for Derby), but from these small beginnings the party continued to grow, forming the first ever Labour government in 1924. Meanwhile, the Conservative and Liberal Unionist coalition government became deeply unpopular, and Liberal leader Henry Campbell Bannerman was worried about possible vote splitting across the Labour and Liberal parties in the next election. A deal was struck in 1903, which became known as the Lib Lab pact of 1903 or Gladstone MacDonald pact. It was engineered by Ramsay MacDonald and Liberal Chief Whip Herbert Gladstone: the Liberals would not stand against Labour in thirty constituencies in the next election, in order to avoid splitting the anti Conservative vote. In 1905 Hardie served as an LRC election agent for William Walker who came close to victory with 48.5% of the vote in Belfast North. Despite his own support for Irish home rule, Hardie, who made repeated visits, appeared determined to treat Belfast as a "typical British city", confident that class politics could surmount sectarian division over the constitutional question. In 1906, the LRC changed its name to the "Labour Party". That year, the newly established Liberal government of Sir Henry Campbell Bannerman called a General Election — resulting in a heavy defeat for the Conservative Party (then in opposition), and the landslide affirmation of the Liberals. The 1906 general election result was one of the biggest landslide victories in British history: the Liberals swept the Conservatives (and their Liberal Unionist allies) out of what were regarded as safe seats. Conservative leader and former Prime Minister, Arthur Balfour, lost his seat, Manchester East, on a swing of over 20 per cent. What would later turn out to be even more significant was the election of 29 Labour MPs. In January 1907 at the Labour Party's first annual conference, held in Belfast, Hardie helped raise the issue of whether sovereignty lay with the annual conference, as in the inherited tradition of trade union democracy, or with the PLP. In the closing session he shocked the delegates by threatening to resign from the PLP over an amendment to a resolution on equal suffrage for women that would have bound him as an MP to oppose any compromise legislation that would extend votes to women on the basis of the existing property franchise. This, he saw, as potentially delaying the extension of "citizenship" to women on which he spoke passionately:I thought the days of my pioneering were over but of late I have felt, with increasing intensity, the injustice inflicted on women by our present laws. The Party is largely my own child and I cannot part from it lightly, or without pain; but at the same time I cannot sever myself from the principles I hold. If it is necessary for me to separate myself from what has been my life's work, I do so in order to remove the stigma resting upon our wives, mothers and sisters of being accounted unfit for citizenship. The PLP defused the crisis by allowing Hardie to vote as he wished on the subject. The precedent became the basis of a "conscience clause" in its standing orders, and would be invoked by party leader Michael Foot in 1981 to argue that the will of the conference should not always bind the PLP. Hardie, never good at dealing with internal dissension, did resign his chairmanship of the party the following year, 1908. He was replaced by Arthur Henderson. Hardie in his evidence to the 1899 House of Commons Select Committee on emigration and immigration, argued that the Scots resented immigrants greatly and that they would want a total immigration ban. When it was pointed out to him that more people left Scotland than entered it, he replied, "It would be much better for Scotland if those 1,500 were compelled to remain there and let the foreigners be kept out Dr Johnson said God made Scotland for Scotchmen, and I would keep it so." According to Hardie, the Lithuanian migrant workers in the mining industry had "filthy habits", they lived off "garlic and oil", and they were carriers of "the Black Death". In 1908, when visiting South Africa, he said the Socialist movement stood for equal rights for every race but that "we do not say all races are equal; no one dreams of doing that". On return to the UK he stated his belief that black people should be given the opportunity to vote and to take a full part in society.
Кейінгі мансап
1908 жылы партия басшылығынан кеткеннен кейін Харди әйелдерге дауыс беру құқығы үшін күреске берілді және Сильвия Панкхерстпен жақын қарым-қатынас орнатты. Оның хатшысы Маргарет Саймонс Траверс 1908 жылғы 13 қазанда парламентке алдап кіріп, сөйлеген алғашқы әйел болды. Ол сондай-ақ Үндістанның өзін-өзі басқаруын және Оңтүстік Африкадағы сегрегацияны тоқтатуды жақтады. 1909 жылы АҚШ-қа сапары барысында американдық радикалдар арасындағы діни ағымдарға қатысты сын-ескертпелері американдық социалистік партияның кәсіподақтармен бірігіп, еңбек партиясын құру мүмкіндігі туралы пікірталасты қыздырды. Бейбітшіл Харди Бірінші дүниежүзілік соғыстан қатты алаңдады және басқа елдердегі социалистермен бірге соғысты тоқтату үшін халықаралық жалпы ереуіл ұйымдастыруға тырысты. Оның ұстанымы Лейборист партиясының өзінде де кең қолдау таппады, бірақ ол ел бойынша соғысқа қарсы демонстрацияларға қатысып, саналы түрде соғысқа қатыспаушыларды қолдады. Соғыс басталғаннан кейін, 1914 жылғы 4 тамызда Хардидің соғысқа қарсы айқын сөздері жиі қатты наразылықтарға ұшырады. Харди, Джон Маклин және Уилли Галлахер сияқты көптеген шотланд социалистерінің бірі болды, олар соғысқа қарсы болды және жұмысшы табының өкілдерінің бір-бірімен соғысуының капитализмнің мүддесіне ғана қызмет ететініне сенді. Дегенмен, соғыс басталғаннан кейін Харди оны бірден тоқтатудың орнына, оның жалғасуын қабылдаған сияқты көрінді. 1914 жылғы 28 қарашадағы «Merthyr Pioneer» газетінде жарияланған толық беттік мақаласында ол былай деп жазды:
After resigning the leadership of the party in 1908, Hardie devoted himself to campaigning for votes for women and developing a closer relationship with Sylvia Pankhurst. His secretary Margaret Symons Travers was the first woman to speak in the Houses of Parliament when she tricked her way in on 13 October 1908. He also campaigned for self rule for India and an end to segregation in South Africa. During a visit to the United States in 1909, his criticism of sectarianism among American radicals caused intensified debate regarding the American Socialist Party possibly joining with the unions in a labour party. A pacifist, Hardie was appalled by the First World War and along with socialists in other countries he tried to organise an international general strike to stop the war. His stance was not popular, even within the Labour Party, but he continued to address anti war demonstrations across the country and to support conscientious objectors. After the outbreak of war, on 4 August 1914, Hardie's spirited anti war speeches often received opposition in the form of loud heckling. Hardie was among many Scottish socialists, the likes of John MacLean and Willie Gallacher, who opposed the War and believed that working class men fighting other working class men only served the interests of capitalism. Despite this, once the war had started Hardie seems to have resigned himself to the inevitability of pursuing it rather than stopping it immediately. In a full page article in the Merthyr Pioneer on 28 November 1914, he wrote:
Сол мақалада ол өзінің жиналыстары жастарды әскерге түсуге шақырғанын, ал либералдық оппоненттері керісінше істегенін айтып, патриот емес деп айыптауларға қарсы шықты. Оның досы және әріптесі, бейбітшіл Томас Эван Николас (Никлас и Глайс) Хардидің Абердардегі естелік жиынында сөз сөйледі. Оның денесі Глазгодағы Мэрихиллде кремацияланды. Оның құрметіне арналған ескерткіш тас Камнок зиратында, Камнок, Айршир, Шотландияда орналасқан.
In the same article he also opposed accusations that he was unpatriotic by claiming that his meetings encouraged young men to enlist while those of his Liberal opponents did the opposite: His friend and fellow pacifist Thomas Evan Nicholas (Niclas y Glais) delivered the sermon at Hardie's memorial service at Aberdare, in his constituency. He was cremated in Maryhill, Glasgow. A memorial stone in his honour is at Cumnock Cemetery Cumnock, Ayrshire, Scotland.
Мұра
2006 жылдың 2 желтоқсанында Синон аңғарының депутаты Энн Клэйд Абердардағы (оның бұрынғы сайлау округінде) кеңес кеңсесінің жанында Хардидің ескерткіш бюстін ашты. Бұл шара партияның құрылғанына 100 жыл толуын белгіледі. Харди әлі де туған қаласы Холитаунда зор құрметке ие, онда оның балалық шағындағы үйі сақталған, адамдар көруге болады, ал жергілікті спорт орталығы оның құрметіне «Кир Харди спорт орталығы» деп аталды. 1956 жылы «Кейр Харди мемориалдық бастауыш мектебі» ашылды, оған оның есімі берілді. Бүгінде Ұлыбританияда Харди есімімен аталған 40 көше бар. Алан Моррисон 2010 жылы жазған ұзақ поэмасы үшін «Кир Харди көшесі» атауын пайдаланды, онда ғасыр басындағы жұмысшы ақыны Лондон метросының «Sea Green Line» желісінде социалистік утопияны жасайды. Суонси университетінің бір ғимараты да оның есімімен аталады, ал Сандерлендтегі маңызды магистральдық жол «Кир Харди жолы» деп аталды. Уордлидегі «Эллен Уилкинсон» тұрғын алабы, Шығыс Гейтсхед (бұрын Феллинг қалалық округінің құрамында болған, 1974 жылы Гейтсхед метрополиялық округіне қосылған) басты көшесі «Кейр Харди даңғылы» болып табылады. Барлық көшелер 1960 жылға дейінгі Лейборист партиясының депутаттарының есімдерімен аталады. Англия футболшысы Крис Уэддл 1971-1983 жылдар аралығында Гейтсхедтегі «Кейр Харди даңғылының» 1-ші үйінде тұрды. Кеннинг Таундағы (Ньюхэм, Шығыс Лондон) тұрғын алап Хардидің құрметіне аталған, оның Уэст Хэм Оңтүстігі, Ньюхэмдегі парламент депутаты қызметіне байланысты. Клейтор Мур қаласындағы «Кир Харди даңғылы» 1934 жылдан бері оның есімімен аталады. Сонымен қатар, Лондонның Брент ауданындағы тұрғын үй кешеніне де Хардидің есімі берілген. Шотландиядағы Килвингтегі «Кир Харди Жарты айы» және Литтл Тёрроктағы пәтерлер блогы да оның есімімен аталады. Гринкокта «Кир Харди көшесі» және Файфтың Метил қаласында «Кир Харди көшесі» бар, бұл Лейборист партиясының бекінісі болып табылады. «Тай Кир Харди» Мертир Тидфил қаласындағы (оның сайлау округі) Мертир Тидфил округі кеңесінің кеңселерін орналастырды және Касл көшесіндегі Азаматтық орталыққа іргелес орналасқан. Мертир Тидфилде «Кир Харди» тұрғын алабы бар, оның көшелері Уоллхед және Глазиер сияқты тәуелсіз еңбек партиясының алғашқы көшбасшыларының есімдерімен аталған. Оның есімімен Лондонның Ньюхэм қаласындағы «Кир Харди методистік шіркеуі» аталды, ол діни уағыздаушы ретіндегі қызметіне құрмет көрсету үшін берілген. Файфтың Данфермлин қаласында «Кир Харди террасасы» бар, ол жергілікті шахтерлар отбасыларына шахта жұмысына қолдау көрсеткені үшін аталған. Еңбек партиясының негізін қалаушы Харди 2008 жылы Манчестерде өткен Лейборист партиясының конференциясындағы делегаттардың жүргізген сауалнамасында партияның «ең ұлы батыры» деп танылды. Лейборист партиясының мүшесі Лорд Морган, Эд Боллс, Дэвид Бланкетт және Фиона Мактаггарт 2008 жылғы 23 қыркүйекте Манчестерде өткен Лейборист партиясының конференциясында Guardian журналының шеткі жиынында төрт Лейборист партиясының қайраткерлері үшін жақтас болды. Хардидің кіші ағалары Дэвид Харди, Джордж Харди және оның қарындасы Агнес Харди оның қайтысынан кейін Парламент депутаттары болды. Оның қызы Нан Харди және күйеуі Эмрис Хьюз екеуі де Камноктың провисты болды; Хьюз 1946 жылы Оңтүстік Айрширдің парламенттік мүшесі де болды. Биограф Кеннет О. Морган Хардидің мінез-қалпын сипаттады:
On 2 December 2006, a memorial bust of Hardie was unveiled by Cynon Valley MP Ann Clwyd outside council offices in Aberdare (in his former constituency). The ceremony marked a centenary since the party's birth. Hardie is still held in high esteem in his old home town of Holytown, where his childhood home is preserved for people to view, while the local sports centre was named in his own honour as "The Keir Hardie Sports Centre". Keir Hardie Memorial Primary School opened in 1956, named for him. There are now 40 streets throughout Britain named after Hardie. Alan Morrison has, in turn, used the title Keir Hardie Street for his 2010 narrative long poem in which a fictitious, turn of the century, working class poet discovers a socialist utopia off the dreamt up Sea Green Line of the London Underground. One of the buildings at Swansea University is also named after him, while a main distributor road in Sunderland is named the Keir Hardie Way. The Ellen Wilkinson Estate in Wardley, East Gateshead (once in the Urban District of Felling, subsumed by Gateshead Metropolitan Borough in 1974) has Keir Hardie Avenue as its main street. Every other street is named after a pre 1960 Labour MP. The England footballer, Chris Waddle, lived in Number 1 Keir Hardie Avenue, Gateshead, between 1971 and 1983. The Keir Hardie Estate in Canning Town (Newham, East London) is named after him as a legacy to his tenure as MP for West Ham South, Newham. Keir Hardie Avenue in the town of Cleator Moor, Cumbria, has been named after him since 1934 Furthermore, an estate in the London Borough of Brent was also named after Hardie. Keir Hardie Crescent in Kilwinning in Scotland is named after him, as is a block of apartments in Little Thurrock. There is also a Keir Hardie Street in Greenock and a Keir Hardie Street in Methil, Fife, a predominantly Labour stronghold. Ty Keir Hardie, in his constituency town of Merthyr Tydfil, housed offices for Merthyr Tydfil County Borough Council and adjoins the Civic Centre on Castle Street. In Merthyr Tydfil, there is also a Keir Hardie Estate with streets named after prominent early Independent Labour leaders such as Wallhead and Glasier. In recognition of his work as a lay preacher, the Keir Hardie Methodist Church in Newham, London bears his name. There is a Kier Hardie Terrace in Dunfermline, Fife named after him as he helped the mining campaign for local mining families. Labour founder Hardie has been voted the party's "greatest hero" in a straw poll of delegates at the 2008 Labour conference in Manchester. Labour peer Lord Morgan, Ed Balls, David Blunkett and Fiona Mactaggart argued the case for four Labour figures at a Guardian fringe meeting at the Labour conference 2008 in Manchester, 23 September 2008. Hardie's younger half brothers David Hardie, George Hardie and sister in law Agnes Hardie all became Labour Party Members of Parliament after his death. His daughter Nan Hardie and her husband Emrys Hughes both became Provost of Cumnock; Hughes also became Labour Member of Parliament for South Ayrshire in 1946. Biographer Kenneth O. Morgan has sketched Hardie's personality:
Кейр Стармер, қазіргі Лейборист партиясының басшысы және Холборн мен Сент-Панкрас округінің парламент депутаты Хардидің есімімен аталған; ол «аты өте ұнайды» деді. Селби мен Эйнсти округінің Лейборист партиясының депутаты Кир Матер де Хардидің есімімен аталған.
Keir Starmer, the current Leader of the Labour Party and serving MP in the House of Commons for Holborn and St Pancras, was named after Hardie; he said he was "very fond of the name". Keir Mather Labour MP for Selby and Ainsty is also named after Hardie.
Кир Харди қоғамы
2010 жылдың 15 тамызында (Хардидің туғанына 154 жыл толуына орай) Кир Харди қоғамы Шотландияның өнеркәсіптік өміріне арналған Саммерли музейінде құрылды. Қоғамның мақсаты – "Кир Хардидің идеяларын жаңғыртып, оның өмірі мен еңбегін насихаттау". Қоғамды құрушылардың арасында сол кезде Харди өмірінің көп бөлігін өткізген Карик, Камнок және Дун аймағының парламент депутаты (MSP) Кати Джеймисон де болды. Шотландия лейбористік партиясының лидері Ричард Леонард және депутат Хью Гафни қоғамның негізін қалауға белсенді атсалысты.
On 15 August 2010 (the 154th anniversary of Hardie's birth) the Keir Hardie Society was founded at Summerlee, Museum of Scottish Industrial Life. The society aims to "keep alive the ideas and promote the life and work of Keir Hardie". Among the co founders was Cathy Jamieson, who at the time was the MSP for the constituency of Carrick, Cumnock and Doon Valley, which covers the area where Hardie lived most of his life. Scottish Labour leader Richard Leonard was the main founder of the society, along with Hugh Gaffney MP.
Басқа медиада
2016 жылдың тамызында Джим Кенворттың "A Splotch of Red: Keir Hardie in West Ham" пьесасы Ньюхемнің әртүрлі сахналарында, оның ішінде Харди сөз сөйлеген Каннинг Таундағы "Көршілер үйі" залында тұңғыш рет көрсетілді. Пьеса Хардидің Вест Хэм Оңтүстік сайлау округі үшін күресін бейнелейді. Оны Джеймс Мартин Чарлтон қойды, ал Кир Харди рөлін Сэмюэл Кэсли ойнады.
In August 2016, Jim Kenworth's play A Splotch of Red: Keir Hardie in West Ham was premiered at various venues in Newham, including Neighbours Hall in Canning Town at which Hardie spoke. The play deals with Hardie's battle to win the constituency of West Ham South. It was directed by James Martin Charlton; Samuel Caseley played Keir Hardie.