Қара Қытай: Орталық Азиядағы Қытай мәдениетіне жақын империя. Қытайдың Ляо әулетінен құрылып, Қазақстан, Қырғызстан аумақтарында билік еткен. Тарихы, билеушілері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта Азиядағы тарихи синолендiрiлген империя, хитан мемлекеті.
Historical sinicized empire in Central Asia
the Khitan ruled state
Қарақытай, немесе Қарақытай (немесе), сонымен қатар Батыс Ляо, ресми түрде Ұлы Ляо деп аталды, Орталық Азиядағы хитан халқының Елю әулетімен басқарылған династиялық режим болды. Династияны Елю Даши (Император Дезонг) құрды, ол Ляо династиясының қалдықтарын Маньчжуриядан Орталық Азияға қашқаннан кейін, Жүрчжендер басқарған Жин династиясының солтүстік Қытайды жаулап алуынан кейін әкелді. 1211 жылы Кучлугтың басшылығымен наймандар империяны басып алды; дәстүрлі қытай, парсы және араб деректері бұл узурпацияны династияның соңы деп есептейді, бірақ империя 1218 жылы моңғолдардың жаулап алуына дейін құламайды. Қарақытайдың кейбір қалдықтары Оңтүстік Ирандағы Қутлуғ хандық әулетін құрады. Қарақытайдың аумағы қазіргі Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Моңғолия, Тәжікстан және Өзбекстан жерлеріне сәйкес келді. Ануштегин әулеті, қарлықтар, Қочо мемлекеті, канкалилер және Қара хандығы – тарихтың белгілі бір кезеңінде Қарақытайдың қарастырылған мемлекеттері болды. Қытай және мұсылман тарихнамалық деректері, мысалы, Ляо тарихы, Қарақытайды заңды қытай әулеті деп санайды.
The Qara Khitai, or Kara Khitai ( or ), also known as the Western Liao , officially the Great Liao , was a dynastic regime based in Central Asia ruled by the Yelü clan of the Khitan people. The dynasty was founded by Yelü Dashi (Emperor Dezong), who led the remnants of the Liao dynasty from Manchuria to Central Asia after fleeing from the Jurchen led Jin dynasty conquest of northern China. The empire was usurped by the Naimans under Kuchlug in 1211; traditional Chinese, Persian, and Arab sources consider the usurpation to be the end of the dynasty, even though the empire would not fall until the Mongol conquest in 1218. Some remnants of the Qara Khitai would form the Qutlugh Khanid dynasty in southern Iran. The territories of the Qara Khitai corresponded to parts of modern day China, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Mongolia, Tajikistan and Uzbekistan. The Anushtegin dynasty, the Karluks, Qocho kingdom, the Kankalis, and the Kara Khanid Khanate were vassal states of the Qara Khitai at some point in history. Chinese and Muslim historiographical sources, such as the History of Liao, considered the Qara Khitai to be a legitimate Chinese dynasty.
Аттар
Қара Хитай қытай мемлекетінің белгілерін қабылдап, «Ұлы Ляо» династиялық атын мұра етті. Сондықтан, қытай, корей, жапон және вьетнам тарихшылары империяны «Батыс Ляо» деп атайды, оның Ляо әулетінен жалғасқандығын көрсетіп. «Қара Хитай» атауы, Орталық Азия тайпалары династияны атау үшін қолданған, сондай-ақ батыс ғылыми еңбектерінде де жиі пайда болады. Бұл термин моңғол тілінде көбінесе «Қара хитан» деп аударылады, бірақ оның түпкі мағынасы бүгінге дейін белгісіз. Қазіргі моңғол тілінде «Кара хитан» «Хар Хятан» (Khar Khyatan) деп жазылады. Империя туралы тікелей жазбалар сақталмағандықтан, империя туралы барлық тарихи мәліметтер сыртқы көздерден алынған. «Қара хитан» (黑契丹) қытай тілінде де қолданылады. «Qara» сөзінің мағынасы «қара» дегенді білдіреді, бұл Ляо династиясының түсі және бес элемент теориясы бойынша (усин) су элементімен сәйкес келеді. Жүршендер империяны «Даши» немесе «Даши Линя» (оның негізін қалаушысының атымен) деп атады, Ляо әулетінің бұрынғы аумақтарына талап ету мүмкіндігін төмендету үшін. Мұсылман тарихшылары бастапқыда мемлекетті «Китаи» немесе «Хитаи» деп атаған; олар «Китан» сөзінің бұл түрін Кочо ұйғырларынан қабылдаған болуы мүмкін, олардың тілінде соңғы «n» немесе «ń» әрпі «y» әрпіне айналған. Бірақ ол өзінің империясының Цзинь әулетіне қарағанда нашар екенін біліп, бұл ойдан бас тартты. Батыс Ляо 1146 жылы Цзинь үстемдігіне қарсы тұруын жалғастырды және 1156, 1177, 1185, 1188 жылдары Цзиньге қарсы барлаушылар мен шағын әскери бөлімдерді жіберді. Бұл бірінші екі буын үшін қайта басып алуға қызығушылықтың жоғары болғанын көрсетеді.
The Qara Khitai took on trappings of a Chinese state and inherited the dynastic name "Great Liao". Hence, Chinese, Korean, Japanese and Vietnamese historians generally refer to the empire as the "Western Liao", emphasizing its continuation from the Liao dynasty. The name "Qara Khitai", commonly used by Central Asian tribes to refer to the dynasty, is also commonly used in Western scholarly works. The term is often translated as the Black Khitans in Mongolian, but its original meaning is unclear today. In Modern Mongolian, "Kara Khitan" is rendered "Хар Хятан" (Khar Khyatan). Since no direct records from the empire survive today, the only surviving historical records about the empire come from foreign sources. "Black Khitans" (黑契丹) has also been seen used in Chinese. "Qara," which literally means "black," corresponds with the Liao's dynastic color black and its dynastic element water, according to the theory of five elements (wuxing). The Jurchens referred to the empire as "Dashi" or "Dashi Linya" (after its founder), to reduce any claims the empire may have had to the old territories of the Liao dynasty. Muslim historians initially referred to the state simply as "Khitay" or "Khitai;" they may have adopted this form of "Khitan" via the Uyghurs of Kocho in whose language the final n or ń became y. However, he soon discovered the relative weakness of his empire vis a vis the Jin dynasty and gave up the idea The Western Liao continued to defy Jin supremacy in 1146, and continued sending scouts and small military units against the Jin in 1156, 1177, 1185, 1188. This indicates that for the first 2 generations there remained considerable interest in reconquest.
Елю Дашидің мұрагерлері
Елю Даши қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Сяо Табуян (1143–1150) ұлының регенті болды. Ұлы, Елю Илье, 1150–1163 жылдары билік құрды, одан кейін оның әпкесі Елю Пусуван (1164–1177) билікке келді. Ол кейіннен күйеуінің інісі Сяо Фугуцзиге ғашық болды. 1177 жылы оларды оның қайын атасы Сяо Волила өлтіріп, орнына ұлы Елю Жилугуды (1178–1211) таққа отырғызды. Империяның әлсіреуіне оның вассалдары арасындағы көтерілістер мен ішкі соғыстар себеп болды, әсіресе тарихының соңғы жылдарында. Осы кезеңде империя солтүстік-шығыста қысқарды, 1175 жылы Алтайдың шығысындағы Найман тайпасы мен Балқаш көлінің солтүстігіндегі Қаңлылар Джурчендерге мойынсұнды. Батыста Хорезммен салық төлемеу және тақ таласы сияқты көптеген қақтығыстар болды. Кезеңнің соңында империя оңтүстікке қарай кеңейіп, Хорезм империясына дейін жетті, бірақ 1220 жылы, Қара Китаядан екі жыл кейін, моңғолдар басып алды. Оңтүстікте Қара хандықтарының вассалдары бекем емес еді және бір-бірімен, Қара Китаямен, Хорезммен және Гуридтермен түрлі қақтығыстарға қатысты.
When Yelü Dashi died his wife, Xiao Tabuyan (1143 1150) became regent for their son. The son, Yelü Yilie, ruled from 1150 to 1163, to be succeeded by his sister, Yelü Pusuwan (1164 1177). She then fell in love with her younger brother in law, Xiao Fuguzhi. They were executed in 1177 by her father in law, Xiao Wolila, who then placed his son Yelü Zhilugu (1178–1211) on the throne. The empire was weakened by rebellions and internal wars among its vassals, especially during the latter parts of its history. During this period the empire contracted in the northeast when in 1175 the Naimans east of the Altai and the Qangli north of Lake Balkhash made a partial submission to the Jurchens. In the west there were many conflicts with Khwarezm involving non payment of tribute and rival claimants to the throne. Late in the period it expanded far to the south as the Khwarezmian Empire until it was conquered by the Mongols in 1220, two years after the Qara Kitai. In the south the Kara Khanid vassals were lightly held and engaged in various conflicts with each other, the Qara Kitai, Khwarezm and the Gurids.
Кухлугтың билікті басып алуы және хандықтың аяқталуы
1208 жылы найман әмірі Кухлуг моңғолдарға жеңілгеннен кейін туған жерінен қашып кетті. Кухлуг Қарахитай империясында қабылданып, Жилугудың қызына үйленуге рұқсат алды. Бірақ 1211 жылы Кухлуг көтеріліс жасап, кейіннен Жилугуды аң аулап жүргенде тұтқынға алды. Жилугу номиналды билеуші ретінде қалуға рұқсат етілді, алайда екі жылдан соң қайтыс болды, көптеген тарихшылар оның өлімін Қарахитай империясының құлауы деп есептейді. 1216 жылы Шыңғыс хан Кухлугты қуу үшін әскербасысы Жебені жіберді; Кухлуг қашып кетті, бірақ 1218 жылы қолға түсіп, басы кесілді. 1220 жылы моңғолдар Қарахитайдың бұрынғы территорияларын толық жаулап алды.
In 1208, a Naiman prince, Kuchlug, fled his homeland after being defeated by Mongols. Kuchlug was welcomed into the empire of the Qara Khitans, and was allowed to marry Zhilugu's daughter. However, in 1211, Kuchlug revolted, and later captured Yelü Zhilugu while the latter was hunting. Zhilugu was allowed to remain as the nominal ruler but died two years later, and many historians regarded his death as the end of the Qara Khitan empire. In 1216, Genghis Khan dispatched his general Jebe to pursue Kuchlug; Kuchlug fled, but in 1218, he was finally captured and decapitated. The Mongols fully conquered the former territories of the Qara Khitans in 1220.
Салдары
Қарахитайлар Моңғол империясына сіңіп кетті; Қарахитан әскерлерінің бір бөлігі бұрыннан Моңғол армиясына Кучлуғқа қарсы күреске қосылған еді. Қарахитайлардың тағы бір бөлігі Бурақ Хажиб негізін салған әулетте моңғолдардың қарауында Кирманда өмір сүрді, бірақ Ілханаттың Ольжайтү билігі тұсында дербес мемлекет ретінде жойылды. Қарахитайлар моңғол армиясының құрамында Еуразияның барлық аймақтарына тарады. 14 ғасырда олар этникалық ерекшеліктерін жоғалта бастады, алайда Ауғанстаннан Молдоваға дейін олардың іздерін тайпалық атаулар немесе жер-су аттары ретінде кездестіруге болады. Бүгінде Қырғызстанның солтүстігінде «Хитаи» тайпасы әлі де өмір сүреді және оларды «Шын ханы» деп те атаған. Қарахитайлар Орталық Азиядағы билігін заңдастыру үшін «Қытай бейнесін» пайдаланды. Қытай императоры, түріктердің, арабтардың, үндістердің және Византия римдіктерінің билеушілері ислам авторлары үшін әлемнің «бес ұлы патшасы» ретінде танымал болды. Қарахитайлар қытай монеталары, қытай императорлық титулдары, қытай жазу жүйесі, тақталар, мөрлер сияқты қытай мемлекетінің атрибуттарын сақтап, фарфор, айна, жаде және басқа қытай әдет-ғұрыптары сияқты қытай өнімдерін қолданды. Ляо дәстүрлеріне адалдық Қарахитайлардың ислам дініне өтпеуіне себеп болған деседі. Қытай атрибуттарына қарамастан, Қарахитай халқының арасында ханьқытайлардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Бұл ханьқытайлар Ляо әулеті тұсында Кэдунда тұрған, ал 1124 жылы Елю Даши бастаған хитайлармен бірге Кэдунның басқа халқымен – Бохай, Жүрчжэнь, моңғол тайпаларымен және басқа хитайлармен бірге көшіп келген. Қарахитайлардың мұсылман көпшілігі бар Орталық Азияны билеуі кейбір мұсылман авторларының Орталық Азияның Қытаймен байланысты деген пікірін күшейтті, тіпті Тан әулеті бұл аймақты бақылауын бірнеше ғасыр бұрын жоғалтқан болатын. Марвази Трансоксанияның бұрын Қытайдың бір бөлігі болғанын, ал Фахр әл-Дин Мубарак Шах Қытайды «Түркістанның» бөлігі деп анықтады, ал Баласағұн мен Қашқар қалалары Қытайдың құрамында саналды.
The Qara Khitais became absorbed into the Mongol Empire; a segment of the Qara Khitan troops had previously already joined the Mongol army fighting against Kuchlug. Another segment of the Qara Khitans, in a dynasty founded by Buraq Hajib, survived in Kirman as a vassal of the Mongols, but ceased to exist as an entity during the reign of Öljaitü of the Ilkhanate. The Qara Khitans were dispersed widely all over Eurasia as part of the Mongol army. In the 14th century, they began to lose their ethnic identity, traces of their presence however may be found as clan names or toponyms from Afghanistan to Moldova. Today a Khitay tribe still lives in northern Kyrgyzstan. and were also called the "Khan of Chīn". The Qara Khitai used the "image of China" to legitimize their rule to the Central Asians. The Chinese emperor, together with the rulers of the Turks, Arabs, India and the Byzantine Romans, were known to Islamic writers as the world's "five great kings". Qara Khitai kept the trappings of a Chinese state, such as Chinese coins, Chinese imperial titles, the Chinese writing system, tablets, seals, and used Chinese products like porcelain, mirrors, jade and other Chinese customs. The adherence to Liao Chinese traditions has been suggested as a reason why the Qara Khitai did not convert to Islam. Despite the Chinese trappings, there were comparatively few Han Chinese among the population of the Qara Khitai. These Han Chinese had lived in Kedun during the Liao dynasty, and in 1124 migrated with the Khitans under Yelü Dashi along with other people of Kedun, such as the Bohai, Jurchen, and Mongol tribes, as well as other Khitans in addition to the Xiao consort clan. Qara Khitai's rule over the Muslim majority Central Asia has the effect of reinforcing the view among some Muslim writers that Central Asia was linked to China even though the Tang dynasty had lost control of the region a few hundred years before. Marwazī wrote that Transoxania was a former part of China, while Fakhr al Dīn Mubārak Shāh defined China as part of "Turkestan", and the cities of Balāsāghūn and Kashghar were considered part of China.
Мұра
Хитайдың Қытаймен байланысы хитандық биліктің ең берік қалған іздері – одан туындаған атаулар, мысалы, Катай, ол Қытайдың орта ғасырлық латынша атауы. Хитайдан шыққан атаулар бүгінде де қолданыста, мысалы, Қытайды орыс, болгар, өзбек және моңғол тілдерінде атаудың тәсілдері. Дегенмен, Қытай ішіндегі түркі тілді халықтардың, мысалы, ұйғырлардың "Хитай" деген сөзді "Қытай" немесе "қытай" мағынасында қолдануы қытай билігі тарапынан қарапайымдыққа жатқызылады және оны қолдануға тыйым салуға әрекет жасалды.
The association of Khitai with China meant that the most enduring trace of the Khitan's power is names that are derived from it, such as Cathay, which is the medieval Latin appellation for China. Names derived from Khitai are still current in modern usage, such as the Russian, Bulgarian, Uzbek and Mongolian names for China. However, the use of the name Khitai to mean "China" or "Chinese" by Turkic speakers within China, such as the Uyghurs, is considered pejorative by the Chinese authorities, who tried to ban it.