Кіріспе

КВ60 – Египеттің Корольдер аңғарындағы ежелгі египет қабірі. Оны 1903 жылы Говард Картер ашқан, ал 1989 жылы Дональд П. Райан қайта қазба жұмыстарын жүргізген. Бұл қабір, Тебан Некрополінің ең қызығушылық тудыратын қабірлерінің бірі болып табылады, себебі онда табылған әйел мумиясының (KV60A) кім екендігі әлі анықталмаған. Мысалы, египтолог Элизабет Томас оны XVIII династияның фараоны Хатшепсут деп санайды; осы сәйкестендіруді Захи Хавасс қолдайды.

Орналасу

Бұл шағын, жазусыз қабір Mentuherkhepshef қабірінің (KV19) кіреберісінің шамамен алдында орналасқан. Ол қалың, тік баспалдақтан тұрады, ол үлкен тастармен жабылған есікке алып келеді. Кіреберістің қабырғасында екі ойық жасалған. Шамамен ұзындығы бір метр болатын түзу дәліз төменге қарай төмендеп, шамамен бір метр биіктіктегі, дөңгелек кесілген бөлмеге жетеді. Кішкентай бүйір бөлме төмен түсетін дәліздің ортасынан бұтақталады.

Ашылу және зерттеулер

Бұл қабірді Говард Картер 1903 жылы Теодор М. Дэвис атынан Ежелгі Египеттерді зерттеу қызметі жүргізген қазба жұмыстары барысында тапты. Қабірдің көне заманда тоналып, бұзылғандығы анықталды, бірақ оның ішінде екі әйел мумиясы, олардың біреуі саркофагтың түбінде жатқан және бірнеше мумияланған қаз табылды. Картер қабірді қайта жауып, тек қаздарды ғана алып шықты. 1906 жылы Эдвард Р. Айртон KV19 қабірін тазалау кезінде оны қайта ашты; ол бір мумияны (KV60B) саркофагтың негізімен бірге Египет мұражайына көшірді. Картер де, Айртон да қабірдің орналасқан жерін көрсететін сызбалар мен карталар дайындамағандықтан, оның қайда екені ұмытылып кетті.

Қайта қазу

1989 жылы мазар қайтадан табылып, қайта ашылып, Дональд П. Райан басқарған Тынық мұхиты Лютеран университетінің Патшалар аңғары жобасының тобы оны дұрыс қазып шығарды. Олар мазардың дәлізін түрлі қиыршықтармен толтырылған күйде тапты; есіктің екі жағындағы нишаларда сандықтың беті, оның алтын жалаты мен көздері ежелгі заманда кесіліп алынған қабірлік жабдықтардың сынықтары үйіліп жатқан. Әр нишаға "уаджет" көзі салынған. Шағын бүйір бөлменің есігінің алдында мумияланған еттің оралмаған бөлігі жатыр. Картер байқамаған бұл бөлмеде аяқтың тасталған орамалары, оралғанда кішкентай адам мумиясына ұқсаған болуы мүмкін, және бөлменің кіреберісін бастапқыда жапқан әктас блогы болды. Жерлеу бөлмесі салыстырмалы түрде таза болғаны анықталды, бірақ жерлеуге арналған заттардың сынықтары шашырап жатты. Кіреберіс алдында мумияланған тағамдық сыйлықтар үйіліп тұрды, ал еденнің ортасында әлі де жалғыз әйел мумиясы (KV60A) жатыр. Карталау және қазба жұмыстарынан кейін ол жаңа ағаш табытқа салынып, жаңа металл есікпен қайта жабылып, мазарда қалдырылды.

KV60A

Бұл мумияның жағдайы жақсы сақталған, биіктігі белгілі бір шамада, ал қайтыс болған кезде жасы 50-60 аралығында болған. Ол тіршілік кезінде семіздікке ұшыраған және денсаулығы нашар болған; көптеген тістері жоқ немесе нашар зақымдалған, ал жауында бір түбір қалған. Бұл тіс, әдетте, ісінген болуы мүмкін және өлімге дейін бірден алынған. Оның нашар ауыз денсаулығы мен салмағы оның диабетке шалдыққан болуын көрсетеді. Миы алынбаған. Жүрегі кеудесінде сақталған, ал денесі балсамдау пакеттерімен толтырылған. Оның салмағына байланысты, балсамдау кесігі арқылы емес, кіші таздың арқылы ішкі органдары алынған. Сол қолы кеудесінің үстіне, ал оң қолы денесінің жанында. Сол қолының тырнақтары қызыл түске боялған және қарамен сызылған. Райан мен Папворттың 1989 жылғы қазба жұмыстары бұл пікірді қолдайтын және күмәндік тудыратын дәлелдерді ұсынды. Қолдайтын жағынан, мумия салыстырмалы түрде егде жастағы әйелге тән екені анықталды, оның сол қолы 18-ші династияның патшайымдарының белгілі бір позысында иілген. Екінші жағынан, жазулы немесе мерзімдік белгілері бар материалдар аз табылғандықтан, нақты мерзімін анықтау мүмкін болмады. Ағаштан жасалған табыттың бетінде ойық бар, бұл жалған сақалға арналған болуы мүмкін, бірақ қабірде тек әйелдердің денелері табылды, ал Хатшепсут жалған сақал таққандығы белгілі. Райан сол кезде KV60A-ны Хатшепсуттің мумиясы деп айту "өте ерте" болады деп ойлады, оның орнына ол сол дәуірдегі патшайымдардың немесе медбикелердің бірі болуы мүмкін деп болжады. Тіс қалған молярлардың мөлшеріне, пішініне және тығыздығына сәйкес келеді, сондай-ақ жауындағы түбір де жоқ. Алайда, ДНК тестілеуімен сәйкестік әлі расталған жоқ. Жерлеу камерасынан табылған үлкен шайырмен жабылған табыт сынығы тазаланғанда, Тай есімді бұрын белгісіз храм әншісінің есімі жазылған. Райан өз ретроспективасында KV60A-ны Хатшепсут деп анықтаудың дұрыстығына қатысты алаңдаушылықтарды ескере отырып, Елизавета Томас оны қоныстанғандардың бірі ретінде ұсынбағанда, қабір патшалық медбике мен әншіге тиесілі деп оңай қабылдануы мүмкін екенін айтады.

KV60B

Бұл жақсы сақталған мумия шамамен биік. Оның басында әлі де ұзын қызыл шашы бар. Оң қолы денесінің жанында, ал сол қолы кеудесіне қарай қойылған; сол қолы жұмырылып жабық. Оған V пішіндес кесік арқылы ішектері алынған. Жұқа зығыр матадан жасалған бандаждардың іздері қалған, саусақтары жеке-жеке оралған. Құнды заттар іздеген қарақшылар бандаждың көп бөлігін жыртып, табыттың түбіне жинап тастаған. Бұрын Хавасс оны Хатшепсуттің мумиясы деп есептеген. Оның табылған табыт табанында "wr šdt nfrw nswt In" деген есім және лауазымы жазылған, бұл "Ұлы патшалық мейірбике, Ин" деген мағынаны білдіреді. Бұл тұлға көбінесе Хатшепсуттің патшалық мейірбикесі Ситр Инмен теңестіріледі, ол Дейр-эль-Бахаридегі құмтастан жасалған мүсінінен белгілі.