Нью-Йорк метросындағы қара нәсілді жасөспірімдерге атқышу оқиғасы

Кіріспе

Бернхард Гёцтің төрт қара нәрестеге атқылауы

1984 жылдың 22 желтоқсанында Бернхард Гёц (/'//g//E//t//s/) Нью-Йорк метросының Манхэттендегі вагонында төрт қара нәрестеге оқ атты, олар оны тонауға тырысқаннан кейін. Төрт жасөспірімнің төртеуі де тірі қалды, бірақ олардың біреуі, Даррелл Кэби, алған жарақатынан сал болып, миына зақым келді. Гёц атыстан тоғыз күн өткен соң полицияға тапсырылды, ал бұрын Вермонт штатының Беннингтон қаласына қашып кеткен еді. Оған кісі өлтіруге талпыну, шабуыл жасау, қауіпсіздік шараларын сақтамау және бірнеше қару-жарақ қылмыстары тағылды. Кейіннен қазылар алқасы Гёцтің лицензиясыз қару ұстағаны үшін кінәлі деп тапты, ал қалған айыптардан босатты. Ол қару-жарақ қолданғаны үшін бір жылдық мерзімнің сегіз айын сотта отырды. 1996 жылы Кэби Гёцке қарсы 43 миллион долларлық азаматтық сот шешімі шығарды, бұл бүгінгі шақта миллион долларға бағаланады.

Оқиға

1984 жылғы 22 желтоқсанның түскісіне қарай Бронкстен төрт жас қара жігіт – 19 жасар Барри Аллен, Трой Канти, Даррелл Кэби және 18 жасар Джеймс Рамсер 2-ші қалалық пойызға (Бродвей–Седьмой авеню экспресі) мінді. Кейін Канти жасөспірімдердің Манхэттендегі видео ойын автоматынан ұрлық жасауға бара жатқанын айтты. Ол кезде R22 вагонында, он вагонды пойыздың жетінші вагонында шамамен он бес-жиырма жолаушы болды. Трой Канти Гетцке жақындап, қалай жағдайын сұрады және ақша сұрады: Кантидің айтуынша, ол: «Маған 5 доллар бере аласыз ба?» деді. Гетцтің айтуынша, Кантиге тағы бір жасөспірім қосылып, «әдеттегі тонмен» «Маған бес доллар беріңіз» деді. Оқиғаның дәл қандай болғанына қатысушылар мен куәгерлер арасында келіспеушілік болғанымен, Гетц кейіннен тапаншасын шығарып, төрт жасқа төрт рет оқ атты, Кэбиден басқа барлығын жарақаттады. Гетц содан кейін жерге жығылған Кэбиге иіліп: «Сен тым нашар көрінбейсің. Міне, тағы біреуі», – деп айтып, тағы бір рет оқ атты. Кэбидің омыртқасы қиылып, миы зақымданып, жартылай сал болып қалды. Оның әкесі лютеран, ал анасы лютеран дініне кірмес бұрын яһуди болған. Гетц өскен кезде ата-анасымен және үш үлкен бауыр-қарындасымен Нью-Йорк штатының солтүстігінде тұрды, онда оның әкесі сүт фермасын және кітап бастыру бизнесін жүргізді. Гетц Швейцариядағы пансионда оқыды, содан кейін Нью-Йорк университетінде электр және ядролық инженерия бакалавр дәрежесін алу үшін АҚШ-қа оралды. Гетц үш қара нәсілді жасөспірімнің оны шыны есікке соғып, жерге лақтырып, кеудесі мен тізесін жарақаттағанын хабарлады. Фридманның мәлімдемесі қылмыстық сот процесінен алынып тасталды, бірақ кейін азаматтық істе Гетц көршілер жиналысында екі сөйлеу тілін де қолданғанын мойындады.

Гёцтің қашуы, берілуі және тергеу

Атыс болғаннан кейін Гетц таксимен 14-ші көшедегі үйіне қайтып келді және жалға алынған көлікпен солтүстікке қарай Вермонт штатының Беннингтон қаласына қашты, онда ол киген көк жакетін өртеп, револьвердің бөліктерін орманға шашыратып жіберді. Ол бірнеше күн бойы Жаңа Англияның әртүрлі қонақ үйлерінде болды. 29 желтоқсанда Гетц көршісі Майра Фридманға қоңырау шалып, полиция оның пәтеріне келіп, оны іздегенін және мүмкіндігінше тезірек хабарласуды сұрап хат қалдырғанын айтты. Гетц полицияға өзін тонауға талпыныс жасап, зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі бар сезінгенін мәлімдеді, сондай-ақ бұрын бір рет тоналып, бірнеше рет тоналып қалуға жақын болғанын түсіндірді. Револьверін шығарған кездегі ниеті туралы сұрағанда Гетц: "Менің ниетім оларды өлтіру, оларға зиян келтіру, мүмкіндігінше көп азап шектіру болды", - деді. Гетц сондай-ақ төрт рет оқ атқаннан кейін Кабейге қарай жылжып, "Сен жақсы көрінесің, міне, тағы біреуі", - деп айтып, оны тағы да атқандығын айтты. Ол атуға алдын ала дайындалмағанын, бірақ баспасөз бұл туралы әртүрлі болжамдар жасағанын мәлімдеді. Ол жұрттан және отбасынан кепілдікке көмектесу ұсыныстарын қабылдамай, өзінің қаржысымен кепілдік берді және 8 қаңтарда босатылды.

Кейби Гетеске қарсы

Атыс болғаннан кейін бір ай өткен соң, Уильям Кюнстлер мен Рон Кубидің өкілдігімен Кэби Гетеске қарсы азаматтық сотқа шағымданып берді. Азаматтық іс 1996 жылы қарастырылды. Гетецтің қылмыстық сот алқасынан өзгеше, ол негізінен ақ нәсілді адамдардан және Манхэттеннен құралған болса, азаматтық сот алқасының жартысы афроамерикандықтардан және толығымен Бронкстан болды. Жасқа байланысты мәселелер қылмыстық сотта тек жанама айтылса, қорғау тарапынан Джимми Бреслин 1985 жылғы аурухана төсегіндегі сұхбатында Кэби өзінің қатысы бар екенін жоққа шығарғанда, Аллен, Канти және Рамсюр Гетецті тонауды ниеттенгендерін айтты, себебі ол "оңай олжа" сияқты көрінген, бірақ Кэбидің адвокаттары Кэби сұхбатқа дейін миына зақым келгенін және Бреслиннің мақаласында Кэби "сандыраған" деп сипатталғанын көрсетті. Сот алқасы Гетецтің ойсыздықпен әрекет еткенін және Кэбиге әдейі эмоционалдық зиян келтіргенін анықтады. Сот алқасы Кэбиге 18 миллион доллар көлемінде азап пен зиян үшін және 25 миллион доллар көлемінде залапсыздандыру үшін төлеуді бұйырды. Содан кейін Гетец банкротқа ұшырады, заңдық шығындар оны мүлде қарапайым қалдырды деп мәлімдеді. АҚШ банкроттық сотының судьясы 43 миллион долларлық үкімді күшінде қалдырды. Гетец тек "электр инженері-консультант ретінде сирек жұмыс істегендіктен", келесі 20 жыл ішінде Гетец табысының 10% өндіріліп алынады деп күтілді. Кэбидің адвокаттарының бірі Стивен Сомерштейн Гетецпен жасалған кітап келісімінің бір бөлігі сот үкімін орындауға көмектесуі мүмкін деген үміт білдірді. 2000 жылы Куби журналистерге Гетецтің қарызын өндіруге мамандандырылған фирманы жалдағанын айтты, бірақ Гетец "ерікті түрде қиын жағдайда өмір сүріп жатқандай көрінеді" деп атап өтті. 2004 жылы сот үкімі бойынша төлемдер жасады ма деген сұраққа Гетец "Мен осы үкім бойынша бір тиын да төлемедім деп ойлаймын" деп жауап берді және осы мәселе бойынша барлық сұрақтарды өзінің адвокатына жолдады. Сот ісі тоқтатылды. 1994 жылы Гетец Кунстлердің "Carol Communications, Inc." баспасынан шыққан "Радикалды адвокаттың өмірі" кітабына қатысты тағы бір ар-намысқа тиетін іс қозғады. Басқа да талаптардың арасында Гетец кітаптағы өзінің "параноик" "қылмыстық әрекетке баратын" және "қараларға жек көрушілік дамытқан" адам ретінде сипатталуына қарсылық білдірді.

A month after the shootings, Cabey, represented by William Kunstler and Ron Kuby, filed a civil suit against Goetz. The civil case was tried in 1996. Unlike Goetz's criminal jury, which was predominantly White and from Manhattan, the civil jury was half African American and entirely from the Bronx. While race had only been subliminally addressed in the criminal trial, For the defense, Jimmy Breslin testified that, in a 1985 hospital bed interview, Cabey, while denying his own involvement, said that Allen, Canty, and Ramseur intended to rob Goetz because he looked like "easy bait," but Cabey's attorneys pointed out that Cabey had suffered brain damage prior to the interview and that Breslin's column described Cabey as "confused." The jury found that Goetz had acted recklessly and had deliberately inflicted emotional distress on Cabey. Jurors awarded Cabey $43 million–$18 million for pain and suffering and $25 million in punitive damages. Goetz subsequently filed for bankruptcy, saying that legal expenses had left him almost penniless. A United States bankruptcy court judge ruled that the $43 million judgment was
Because Goetz was only "sporadically employed as an electrical engineering consultant," the expectation was that 10% of Goetz's income for the next 20 years would be garnished. Stephen Somerstein, one of Cabey's attorneys, expressed some optimism that a portion of any book deal Goetz signed could contribute to the judgment. In 2000, Kuby told reporters that he had hired a firm specializing in debt collection to pursue Goetz, but he noted that Goetz "appear[ed] to be living in voluntary squalor." Asked in 2004 whether he was making payments on the judgment, Goetz responded "I don't think I've paid a penny on that", and referred any questions on the subject to his attorney. The suit was dismissed. In 1994, Goetz filed another defamation action related to My Life as a Radical Lawyer, a book by Kunstler, published by Carol Communications, Inc. Amongst other claims, Goetz objected to the book's description of him as a "paranoid" "murderous vigilante" who had "developed a hatred for blacks."

Қоғамның реакциясы

Алғашында оқ жаудыру осы оқиғаға көпшіліктің қызығушылығын арттырды. 1985 жылғы қаңтарда Daily News WABC TV телеарнасы жүргізген сауалнамаға сәйкес, сұраққа жауап берген 515 нью-йорк тұрғынының 49 пайызы Гетцтің әрекеттерін мақұлдады, ал тек 31 пайызы қарсы болды. Полиция ақпарат алу үшін арнайы желі құрғанда, көптеген адамдар атыс жасаған адамды қолдап, оны батыр деп атап шалған. Сол айда 1009 ересек адаммен сұхбаттасқан Gallup сауалнамасы көрсеткендей, респонденттердің 57 пайызы Гетцтің оқ жаудыруын мақұлдады, ал үштен екісі Гетц өзін-өзі қорғау үшін әрекет еткенін айтты. Бірақ қаңтардағы сауалнамамен салыстырғанда, афроамерикандықтар арасында Гетцке деген қолдау айтарлықтай төмендеді: қаңтардағы сауалнамада қара нәсілді респонденттердің 36 пайызы ғана оның әрекеттерін мақұлдамаған, ал наурызда 53 пайыз мақұлдамады. Los Angeles Times газеті қылмыстық сотта, сот залынан тыс митингке шыққандар «Бернхард Гетц, жасыра алмайсың; біз сені геноцидке айыптаймыз» деп ұран салды. Бастапқы дереккөздер оқтардың тізбегі, оқтардың уақыты, Каби бір рет немесе екі рет атылғандығы және Гетц атып өлтірген адамдардың қарулы болғандығы туралы мәліметтерде келіспеді. Кейбір хабарламалар Гетцтің полицияға берген мәлімдемесіне сүйене отырып, Каби екі рет атылғанын көрсетті. Сонымен қатар, алғашқы хабарламалар бойынша, жасөспірімдер Гетцке «жеткірленген» бұранда жинағын алып келген; алайда бұл хабарламалар да жалған болып шықты: бұранда жинағы – Каби екі, Рамсер бір – өткірленбеген және қол жетімді куәліктерге сүйене отырып, Кабидің немесе Рамсердің қалталарынан алынбаған. «Guardian Angels» ерікті патруль тобы, көбінесе қара және испаниялық жасөспірімдерден құралған, Гетцтің заңдық қорғанысы үшін метро жолаушыларынан мыңдаған доллар жинады. CORE директоры Рой Иннис (қаланың ішкі аудандарында қарулы зорлық-зомбылықтан екі ұлын жоғалтқан және кейіннен NRA атқарушы кеңесіне сайланған) қорғаныс ақшасын жинауға уәде берді, Гетцті «баршамыз үшін кек алушы» деп атады. NRA құрылған құқықтық тобы – «Атыс қаруын азаматтық құқықтарды заңдық қорғау қоры» Гетцтің қорғанысына 20 000 доллар сыйлады. Қылмыстық сотта нәсіл туралы тікелей айтылмаса да, профессор Джордж П. Флетчер Гетцтің қылмыстық қорғау тобы Гетц атып өлтірген адамдарды «жабайылар», «жеңімпаздар» және «құстар» деп атағанын мәлімдеді. Қылмыстық үкімге қатысты NAACP директоры Бенджамин Хукс нәтижені «кешіруге болмайтын» деп атады, сондай-ақ «Гетцтің оқ жаудырғаны және өзін-өзі қорғау шегінен асып кеткені оның өзінің мәлімдемелеріне сәйкес дәлелденді. Оның істегеніне ешқандай себеп болған жоқ» деді. Өкіл Флойд Флейк келісіп: «Егер қара адам төрт ақ адамды өлтірсе, өлім жазасын талап ету автоматты түрде басталар еді» деді. АҚШ прокуроры Рудольф Джулиани қара нәсілді саяси және діни лидерлермен кездесіп, федералдық құқықтарды тергеуді талап етті. Бұл топтың адвокаты және өкілі К. Вернон Мейсон: «Біз қара нәсілді адамдар дәстүрлі түрде мемлекеттік және жергілікті билік орындарының әрекет етуге қабілетсіз немесе әрекет етуден бас тартқан жағдайда, оңалту іздеу үшін федералдық үкіметке жүгінеміз» деді. 2007 жылы Dateline NBC-дегі Stone Phillips-ке берген сұхбатында Гетц өзінің қорқынышы оқ жаудырған төрт адамның қара нәсілді болғандығынан күшейгенін мойындады.

The shootings initially drew considerable support from the public. A Daily News WABC TV poll released in January 1985 showed 49 percent of the 515 New Yorkers questioned approved of Goetz's actions, while only 31 percent disapproved. A special hotline set up by police to seek information was swamped by calls supporting the shooter and calling him a hero. The same month, a Gallup poll interviewing 1,009 adults found that 57% of respondents approved of Goetz's shootings and two thirds said that Goetz had acted in self defense. But, compared to the January poll, Goetz's support among African Americans had dipped considerably: while only 36% of Black respondents disapproved of his actions in the January poll, 53% reported disapproval in the March poll. The Los Angeles Times reported that, during the criminal trial, demonstrators outside the courtroom chanted "Bernhard Goetz, you can't hide; we charge you with genocide." Initial sources differed in reporting the sequence of shots fired, timing of shots, whether Cabey was shot once or twice, and whether any of the men Goetz shot were armed. Some reports, picking up on Goetz's statement to the police, suggested that Cabey had been shot twice, Additionally, early reports suggested that the teenagers had approached Goetz carrying "sharpened" screwdrivers; those reports, too, were found to be false: The screwdrivers—Cabey carried two and Ramseur carried one—were not sharpened and, based on the available testimony, were not removed from Cabey's or Ramseur's pockets When Canty testified at Goetz's criminal trial, he said they were to be used to break into video arcade change boxes and not as weapons. Supporters viewed Goetz as a hero for standing up to his attackers and defending himself in an environment where the police were increasingly viewed as ineffective in combating crime. The Guardian Angels, a volunteer patrol group of mostly Black and Hispanic teenagers, collected thousands of dollars from subway riders toward a legal defense fund for Goetz. CORE's director, Roy Innis (who had lost two of his sons to inner city gun violence and would later be elected to the executive board of the NRA), offered to raise defense money, saying that Goetz was "the avenger for all of us". A legal group founded by the NRA—the Firearms Civil Rights Legal Defense Fund—donated $20,000 to Goetz's defense. While race was never explicitly mentioned at the criminal trial, Professor George P. Fletcher argued that Goetz's criminal defense team—which referred to the men Goetz shot as "savages," "predators," and "vultures" As to the criminal verdict, Benjamin Hooks, director of the NAACP, called the outcome "inexcusable," adding, "It was proven—according to his own statements—that Goetz did the shooting and went far beyond the realm of self defense. There was no provocation for what he did." Representative Floyd Flake agreed, saying, "I think that if a black had shot four Whites, the cry for the death penalty would have been almost automatic." United States Attorney Rudolph Giuliani met with black political and religious leaders calling for a Federal civil rights investigation. C. Vernon Mason, an attorney and spokesperson for the group, said, "We have come to the Federal Government as [B]lack people traditionally have done to seek redress when it is clear that state and local authorities have either failed to act or are incapable of acting." In a 2007 interview with Stone Phillips of Dateline NBC, Goetz admitted that his fear may have been enhanced due to the fact that the four men he shot were black.

Кейінгі дамуы

1990 жылы Нью-Йорктегі қылмыс ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін, 1990 жылдардың қалған бөлігінде күрт төмендеді. 2014 жылы Нью-Йорк қаласындағы қылмыс көрсеткіштері 1960 жылдардың басындағы көрсеткіштермен салыстыруға болатын болды. Даррел Кэби оқ атылғаннан кейін комаға түсті, миына қайтымсыз зақым келді және белден төменге паралич болды. 1985 жылы Бронкс округінің прокуроры Кэбидің сегіз жасар баланың санасымен тең екенін анықтады. Кантидің адвокаттарының бірі Скотт Х. Гринфилд Кантидің аспаздық мектепке оқуға баруды жоспарлағанын хабарлады. Келесі күні детективтер Рамсерге ұрлық туралы 911 жедел жәрдемге түскен хабарламаны ойнатқаннан кейін, Рамсюр бұл дауыстың өзіндікі екенін және хабарламаны өтірік айтқанын мойындады. Рамсюр бұл әрекеттің қарапайым түрде полицияның қара терілі адамдарға қатысты қылмыс құрбаны болған кездегі реакциясын тексеру үшін жасалғанын түсіндірді және бұл алдау үшін сотталмады. Рамсюр 1986 жылы 1985 жылы жүкті әйелді зорлап, тонағаны үшін сотталды. 2002 жылы шартты түрде босатылған Рамсюр 2005 жылы шартты түрде босату талаптарын бұзғаны үшін қайта түрмеге қамалды; ол жазасын 2010 жылдың шілдесінде аяқтады. 1989 жылы Барри Аллен 58 жастағы еркектен 54 доллар ұрлаған күдікке ілінді. 1991 жылы ол кінәлі деп танылып, 3,5 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айырылды. Гёц оқ атылғаннан кейін танымал болды. 2001 жылы ол Нью-Йорк қаласының мэрі лауазымына кандидат болды; басқа мәселелермен қатар, Гёц Нью-Йорк қаласының мектептерінде, түрмелерінде және ауруханаларында вегетариандық мәзірді енгізуді жақтады. 2004 жылы Гёц Ларри Кингтің тікелей эфиріндегі Нэнси Грейспен сұхбаттасып, өзінің әрекеттері Нью-Йорк қаласы үшін пайдалы болғанын және қаланы қылмысқа қарсы күресуге мәжбүр еткенін мәлімдеді. 2005 жылы Гёц қоғамдық қорғаушы лауазымына кандидат болды. 2023 жылы афроамерикалық құқық қорғаушы Аль Шарптон және бұрынғы округ прокурорының көмекшісі Марк Бедероу Гетц ісін Джордан Нилидің қазасына байланыстырып қарастырды.

Танымал мәдениетте

2019 жылғы "Жокер" фильмінің басты кейіпкері (Жокер) Goetz-тен шабыттанған. Фильмнің авторы, продюсері және режиссері Тодд Филлипс Нью-Йорк қаласында өскен және жас кезінде 1984 жылғы метродағы оқ жарылысын есінде сақтап қалған.