Кіріспе

Керниктер – билирубинге байланысты мидың дисфункциясы. Бұл термин 1904 жылы Кристиан Георг Шморльмен енгізілген. Билирубин – адам және көптеген жануарлар ағзасында табиғи түрде кездесетін зат, бірақ қандағы концентрациясы тым жоғары болғанда нейротоксикалық болады, бұл жағдай гипербилирубинемия деп аталады. Гипербилирубинемия орталық нерв жүйесінің сұр затында билирубиннің жиналуына және потенциалды түрде қайтымсыз неврологиялық зақымдануға әкелуі мүмкін. Әсерлердің ауырлығы, билирубинге ұшырау деңгейіне байланысты, клиникалық тұрғыдан байқалмайтын жеңіл әсерлерден бастап, мидың ауыр зақымдануына және тіпті өлімге дейін жетеді. Гипербилирубинемия белгілі бір шектен асып кеткенде сарғаю пайда болады, бұл керниктерге прогрессиялау қаупін арттырады. Ересектерде бұл көбінесе бауыр ауруларының салдарынан болады. Жаңа туған нәрестелер гипербилирубинемияға байланысты неврологиялық зақымдануға ерекше сезімтал, себебі өмірдің алғашқы күндерінде әлі дамып келе жатқан бауыр, фетальді гемоглобиннің ыдырауынан үлкен жүктеме алады, оның орны ересек гемоглобинімен алмастырылады және қан-ми тосқауылы толық дамымаған болады. Жаңа туған нәрестелерде сарысу билирубинінің шамалы көтерілуі жиі кездеседі және нәрестелік сарғаю да қалыпты жағдай, бірақ билирубин деңгейінің өсуіне қарай мұқият бақылау қажет, онда көбірек күшті терапия қажет болады, әдетте фототерапия арқылы, бірақ кейде алмасу трансфузиясы да қажет болуы мүмкін.

Жедел билирубиндік энцефалопатия (ЖЭЭ)

АБЭ – орталық нерв жүйесінде билирубин деңгейінің күрт өсуінің жедел жағдайы. Клиникалық тұрғыдан қарағанда, ол әртүрлі белгілермен көрінеді. Оларға әлсіздік, тамақтанудың нашарлауы, гипотония немесе гипертония, өткір дауыспен жылау, спазмодикалық тортиколлис, опистотон, «батысқан күн» белгісі, қызба, құрысулар және тіпті өлім кіруі мүмкін. Билирубин деңгейі тез төмендетілмесе, АБЭ жылдам созылмалы билирубин энцефалопатиясына айналады.

Кіші білирубиндік энцефалопатия (КБЭ)

СБЭ – бұл билирубинмен шақырылған неврологиялық дисфункцияның (БИНД) созылмалы жағдайы. Клиникалық тұрғыдан, бұл неврологиялық, оқу және қозғалыс бұзылыстарына, оқшаланған есту қабілетінің жоғалуына және есту дисфункциясына алып келуі мүмкін. Бұрын керниктерус (КИ) көбінесе интеллектуалды қабілеттің нашарлауына себеп болады деп есептелген. Бұл, әдетте стандартты аудиограммада анықталмайтын есту қабілетінің нашарлауымен, хореоатетозбен бірге сөйлеу қабілетінің бұзылуымен байланысты болды деп болжанатын. Технологияның дамуы бұл пікірдің дұрыс еместігін көрсетті, өйткені КИ-мен өмір сүретін адамдар аугментативті коммуникация құралдарын пайдаланып, өзінің жоғары интеллектуалды деңгейін көп рет көрсетті. Керниктерлік церебральды парезбен күресетін көптеген адамдар қалыпты интеллектіге ие болғанымен, жеңіл хореоатетозы бар кейбір балаларда есту қабілеті бұзылмаса да, қалыпты немесе шамалы нашар интеллектіге ие болуы мүмкін.

Себептер

Көп жағдайда, керниктер жаңа туған нәрестелер кезеңінде конъюгацияланбаған гипербилирубинемиямен байланысты. Жаңа туған нәрестелерде қан-ми кедергісі толыққанды жұмыс істемейді, сондықтан билирубин орталық нерв жүйесіне өтуі мүмкін. Сонымен қатар, жаңа туған нәрестелердің қанында билирубин деңгейі жоғары болады, себебі:
Туылғанға дейін ұрықтың эритроциттерінің жылдам ыдырауы, одан кейін ересек адамның қалыпты эритроциттерімен алмасуы. Эритроциттердің ыдырауы билирубиннің көп мөлшерін бөліп шығарады. Жаңа туған нәрестелердің ауыр гемолитикалық ауруы. Билирубиннің нейрондарға сіңіп кетуіне байланысты көптеген балаларда мидың тұрақты зақымдануы немесе мидың қозғалыс аймақтарына зиян келуі мүмкін. Жаңа туған нәрестелердің билирубинды метаболизмдеу және шығару қабілеті шектеулі. Билирубинды шығарудың жалғыз жолы – "глюкуронидация" деп аталатын реакцияны жүзеге асыратын 1А1 (UGT1A1) изоформындағы уридин дифосфат глюкуронозилтрансфераза ферменті арқылы. Бұл реакция билирубинге үлкен мөлшерде қант қосады, бұл қосылысты суда жақсы еритін етеді, сондықтан оны несеппен және/немесе нәжіспен оңай шығаруға болады. UGT1A1 ферменті туылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана белсенділігін толыққанды көрсетеді. Бұл даму процесіндегі кемшілік, себебі ананың бауыры мен плацентасы ұрық үшін глюкуронидацияны жүзеге асырады. Жаңа туған нәрестелер мен сәбилерге аспирин беру. Аспирин билирубинды қан сарысуынан ығыстырады, осылайша еркін билирубин деңгейін арттырады, ол дами бастаған қан-ми кедергісінен өтуі мүмкін. Бұл өмірге қауіпті жағдайға әкелуі мүмкін. Билирубиннің неврологиялық тіндердің сұр затында жинақталатыны белгілі, онда ол тікелей нейротоксикалық әсер етеді. Оның нейротоксикалық әсері нейрондардың апоптоз және некроз арқылы жаппай жойылуына байланысты.

Диагностика

Керниктеруспен ауыратын нәрестелерде Моро рефлексі жоқ болуы немесе екі жақтан да бірдей әлсіреуі мүмкін.

Алдын алу

Баланың сарысудағы билирубинін өлшеу, нәрестеде керниктерус даму қаупін бағалауға көмектеседі. Осы көрсеткіштерді Бутан номограммасына түсіруге болады. Жүрекшелік гипербилирубинемиясы бар жаңа туған нәрестелерде фототерапия сарысудағы билирубин деңгейін төмендетуге тиімді болуы мүмкін. Ерекше ауыр жағдайларда алмастыру трансфузиясы қажет болуы мүмкін.

Емдеу

Қазіргі уақытта керниктерусқа тиімді ем жоқ. Болашақтағы емдеулер нейрорегенерацияны қамтуы мүмкін. Аз ғана науқас терең ми стимуляциясынан өтіп, белгілі бір пайда көрген. Керниктеруспен байланысты қозғалыс бұзылыстарын басқару үшін баклофен, клоназепам, габапентин және артан сияқты препараттар жиі қолданылады. Протондық сорғы тежегіштері де рефлюкске көмектесу үшін пайдаланылады. Кохлеарлық имплантаттар мен есту аппараттары керниктеруспен (есту нейропатиясы – ANSD) қатар жүретін есту қабілетінің нашарлауын жақсартуға көмектеседі.