Адалдық пен әділеттілік мәнісі

Кіріспе

Әділдік – моральдық тұрғыдан дұрыс және ақталуға болатын қасиет немесе жағдай. Ол «дұрыстық», «турашылдық» немесе «ашықтық» синонимі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл теологиялық ұғым ретінде Үнді, Қытай және Ыбырайым діндері мен дәстүрлерінде, басқалармен қатар, кездеседі. Мысалы, зороастризм, индуизм, буддизм, ислам, христиандық, конфуциандық, даосизм, иудаизм сияқты түрлі көзқарастар бойынша, бұл адамның іс-әрекеттерінің ақталуын білдіретін атрибут саналады және адамның Құдайға ұнамды өмір сүргені «бағаланған» немесе «есепке алынған» дегенді білдіруі мүмкін. Уильям Тиндаль (1526 жылы Киелі кітапты ағылшын тіліне аударған) бұрынғы сөзден, яғни rihtwis сөзінен кейін осы сөзді қайта жасады, ол қазіргі ағылшын тілінде *rightwise немесе *rightways болар еді. Ол еврей тіліндегі צדק (Тзадик) түбірін – еврей Киелі кітабында бес жүзден астам рет кездесетін сөзді, сондай-ақ грек тіліндегі δίκαιος (дикайос) сөзін – Жаңа өсиетте екі жүзден астам рет кездесетін сөзді аударды. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл сөз көне ағылшын тіліндегі rihtwīs сөзінен шыққан, ол riht 'дұрыс' + wīs 'тұрпаты, жағдайы, күйі' (wrangwīs, "бұрыс" дегенге қарама-қарсы) деген мағынаны білдіреді. 16 ғасырдағы аяқталудың өзгеруі бounteous сияқты сөздермен байланысты болды.

Этика немесе моральдық философия

Этика – философияның маңызды саласы, ол дұрыс мінез-құлықты және жақсы өмір сүруді қамтиды. Рашворт Киддер: «Этиканың қалыпты анықтамаларында көбінесе "идеалды адамдық мінездің ғылымы" немесе "моральдық міндеттер туралы ғылым" деген сияқты тіркестер кездеседі» дейді. Ричард Уильям Пол мен Линда Эльдер этиканы «сезімтал тірілерге пайдалы немесе зиянды әрекеттерді анықтауға көмектесетін ұғымдар мен принциптер жиынтығы» деп түсіндіреді. Кембридж философиялық сөздікте «этика» сөзі «көбінесе "мораль" сөзімен бірдей қолданылады, ал кейде ол белгілі бір дәстүрдің, топтың немесе жеке тұлғаның моральдық принциптерін білдіру үшін тар мағынада қолданылады» деп көрсетілген.

Христиандық

Жаңа Келісімде әділдік сөзі грек тіліндегі dikaiosunē сөзінің аудармасы ретінде ‘басқалар алдында әділ болу’ (мысалы, Матай 5:20) немесе ‘Құдай алдында әділ болу’ (мысалы, Римдіктерге 1:17) мағынасында қолданылады. Уильям Лэйн Крейг Құдайды «барлық моральдық құндылықтар мен стандарттардың парадигмасы, ортасы, бастауы» деп қарастыруымыз керек дейді. Матай Исаның шомылуы туралы баяндағанда, Иса Жақияға өзі үшін рәсімді орындауын сұрайды, «біз барлық әділдікті орындауымыз керек» дейді. Таудағы уағызда «Құдай Патшалығын және Оның әділдігін бірінші іздеңдер» деген ұсыныс бар. Грек сөзінің екінші мағынасы – ‘әділдік’, ол кейбір Библия аудармаларында қолданылады, мысалы, Жаңа Англиялық Библияда Матай 6:33-те. Иса Матай 5:20-де «Рас айтам, сіздердің әділдігіңіз мысықтар мен заң оқытушыларының әділдігінен асып кетпесе, Құдай Патшалығына кірмейсіздер» деп әділдіктің маңыздылығын баса көрсетеді. Алайда, апостол Пауыл әділдікке жетудің кем дегенде теориялық тұрғыдан екі жолы бар екенін айтады: Мұса заңы (немесе Тора) арқылы және Иса Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі арқылы мүмкін болған құрбандыққа сенім арқылы. Бірақ ол сенімнің тиімді жол екенін қайта-қайта атап өтеді. Мысалы, бірнеше аят бұрын ол яһудилердің заңның әділдігіне қол жеткізе алмағанын, себебі олар оны сеніммен емес, істермен іздегенін айтады. Жаңа Келісім Құдайдың әділдігіне негізделген құтқарылу туралы айтады, бұл туралы Ескі Келісімдегі құтқарылу тарихында баяндалған. Пауыл римдіктерге әділдік сенім арқылы келеді деп жазады: «басынан аяғына дейін сенім арқылы болатын әділдік, жазылғандай: ‘әділ адам сеніммен тіршілік етеді’». Жаңа қайта қарастырылған стандартты нұсқада түпнұсқа сөздің ‘мейірімділік’ мағынасы бар екені туралы түсіндірме берілген, ал Дэвид Стерннің Мессиандық еврей түсіндірмесі еврейлердің ‘тзедака жасау’ әділдікті қайырымдылық ретінде қарастырады. Жақып сенім мен игі істердің арақатынасы туралы айтады, «іссіз сенім өлі» дейді. Жақыпқа сәйкес, әділ істерге қайырымдылық істері және Мұса заңына қарсы күнәлардан сақтану кіреді. Жақып Лотты әділ адам деп сипаттайды.

In the New Testament, the word righteousness, a translation word for the Greek dikaiosunē, is used in the sense of 'being righteous before others' (e. g. Matthew 5:20) or 'being righteous before God' (e. g. Romans 1:17). William Lane Craig argues that we should think of God as the "paradigm, the locus, the source of all moral value and standards". In Matthew's account of the Baptism of Jesus, Jesus tells the prophet "it is fitting for us to fulfill all righteousness" as Jesus requests that John perform the rite for him. The Sermon of the Mount contains the memorable commandment "Seek ye first the kingdom of God and His righteousness". A secondary meaning of the Greek word is 'justice', which is used to render it in a few places by a few Bible translations, e. g. in Matthew 6:33 in the New English Bible. Jesus asserts the importance of righteousness by saying in Matthew 5:20, "For I tell you that unless your righteousness surpasses that of the Pharisees and the teachers of the law, you will certainly not enter the kingdom of heaven". However, Paul the Apostle speaks of two ways, at least in theory, to achieve righteousness: through the Law of Moses (or Torah), and through faith in the atonement made possible through the death and resurrection of Jesus Christ However he repeatedly emphasizes that faith is the effective way. For example, just a few verses earlier, he states the Jews did not attain the law of righteousness because they sought it not by faith, but by works. The New Testament speaks of a salvation founded on God's righteousness, as exemplified throughout the history of salvation narrated in the Old Testament Paul writes to the Romans that righteousness comes by faith: " a righteousness that is by faith from first to last, just as it is written: 'The righteous will live by faith'"
In the New Revised Standard Version has a footnote that the original word has the meaning of 'benevolence', and the Messianic Jewish commentary of David Stern affirms the Jewish practice of 'doing tzedakah' as charity, in referring to the and passages. speaks of the relationship between works of righteousness and faith, saying that "faith without works is dead". Righteous acts according to James include works of charity as well as avoiding sins against the Law of Moses
describes Lot as a righteous man.

Қасиеттілердің түрі

Шығыс православие шіркеуінде "Әділ" – Ескі Келісім (Ескі Өсиеттегі Израиль) бойынша қасиетті адам деп есептелетін қасиеттілердің бір түрі. Бұл сөз кейде Жаңа Келісімнің (Шіркеудің) үйленген қасиеттілеріне де қолданылады. Православтық теология бойынша, Ескі Келісімнің әділ қасиеттілері Иса айқышқа шалынып өлгеннен кейін ғана жұмаққа кіре алмады, бірақ Ыбырайымның бағрында құтқарылуды күтуге мәжбүр болды (қараңыз: Тозақтан құтылу).

Ислам діні

Әділдік Құранда бірнеше рет айтылған. Құран Кәрімде әділ өмір сүру – Жұмаққа барудың жалғыз жолы деп айтылған. Жер бетінде мақтаншылдық пен жамандық жасамайтындарға ахирет мекенін береміз. Ақырзаманның жақсы соңы – Алладан қорқатындар үшін. (Құран Кәрімде) былай делінген: "Біз сендерді бір еркек пен бір әйелден жараттық және сендерді бір-біріңді тануларың үшін халықтар мен тайпаларға бөлдік, бір-біріңді кемсітулерің үшін емес. Шын мәнінде, Алланың алдында ең құрметтілерің – ең тақуаларың." (49:13)

Әділдік – беттеріңді шығысқа немесе батысқа бұру емес. Бірақ, әділ – Аллаға, соңғы күнді, періштелерді, кітаптарды және пайғамбарларды сенген, сондай-ақ, Аллаға деген махаббатымен малын туыстарына, жетімдерге, мұқтаждарға, жолшыларға, сұрағандарға және құлдарды азат етуге берген адам. Олар намаз оқиды, зекет береді, уәделерін орындайды және кедейлікте, ауруда және соғыс кезінде сабырлы болады. Міне, олар – шыншылдар. Олар Алладан қорқады. (2:177)

Иудаизм

Әділдік Еврей жазбаларында Құдайдың маңызды қасиеттерінің бірі ретінде бейнеленеді. Оның негізгі мағынасы этикалық мінез-құлықпен байланысты (мысалы, ...). Әйүп кітабында басты кейіпкер "жақсы және әділ адам" деп таныстырылады. Даналық кітабы әлем билеушілерін әділдікті қабылдауға шақырады.

Мандайлық

Мандайлардың ертедегі өз атауы – бхири зидка, яғни «әділдік таңдалғандары» немесе «сайланған адалдар», бұл термин Енох кітабында және Жаратылыс Апокрифі II, 4-те кездеседі. Зидка әділдікпен қатар, қайырымдылықты немесе садақа беруді де білдіреді.

Үнді діндері

Дхарма сөзінің ағылшын тілінде нақты бір аудармасы жоқ болуы мүмкін, бірақ оны әділдік, дін, иман, міндет, заң және ізгілік деп аударуға болады. Дхарманың мағынасына дұрыстық, жақсылық, табиғилық, мораль, әділдік және ізгілік сипаттамалары кіреді. Күнделікті сөйлеу тілінде дхарма – "дұрыс өмір салты" және "әділдік жолы" дегенді білдіреді. Ол міндет, құқықтар, мінез-құлық, кәсіп, дін, дәстүр-салты және қалыпты, дұрыс немесе "адамгершілік тұрғысынан дұрыс" деп есептелетін барлық әрекеттерді қамтиды. Бұл – әділдіктің заңы ретінде түсіндіріліп, сатьямен (ақиқат) теңестіріледі: "Адам шындықты айтса, оны 'ол дхарманы айтады' дейді; ал ол дхарманы айтса, оны 'ол ақиқатты айтады' дейді! Себебі екеуі де біреу".

Дхарманың үнділік сезімдер үшін маңыздылығы 1947 жылы Үндістан үкіметінің Ашока чакрасын (дхарма чакраның – "дхарма доңғалағының" бейнесін) өз туының орталық мотиві ретінде бекітуінен анық көрінеді.

Индуизм

Индуизм философиясы мен дінінде жеке практикалық моральға ерекше мән беріледі. Санскрит эпостарында бұл мәселе үнемі кездеседі. Ол міндеттер, құқықтар, заңдар, мінез-құлық, ізгіліктер және «дұрыс өмір сүру жолы» сияқты ұғымдарды қамтиды. Санскрит эпостарында дұрыстықтың бұрыстықтан, жақсылықтың жамандықтан үстемдігі туралы тақырыптар мен мысалдар бар. Үнді императоры Ашокаға қатысты жазуда, санскрит, арамей және грек тілдерінде, санскрит тіліндегі дхарма сөзі грек тілінде еусебейя деп аударылған. Бұл дхарма сол кезде Үндістанда маңызды ұғым болғанын көрсетеді және діни идеяларды ғана емес, дұрыстық, жақсылық және міндет туралы ұғымдарды да білдірген. Рамаяна – екі ұлы үнді эпосының бірі. Ол шамамен б.з.д. 700-500 жылдар аралығындағы Үндістандағы өмірді суреттейді және дхарманың үлгілерін ұсынады. Батыр Рама өмірін дхарманың қағидаларымен сәйкес өткізді, сондықтан ол батыр деп есептеледі. Рама бала кезінде үлгілі ұл болды. Кейіннен ол адал әйелі Ситаға адал күйеу, Айодхьяның жауапты билеушісі болды. Рамаянаның әрбір эпизоды өмірлік жағдайларды және этикалық мәселелерді бейнелі түрде көрсетеді. Кейіпкерлер жағдайды талқылайды, соңында дұрыстық бұрыстықтан, жақсылық жамандықтан үстемдік табады. Осы себепті индуистік эпостарда жақсы, моральдық тұрғыдан адал, заңды сақтайтын патша дхармараджа деп аталады. Махабхарата, тағы бір ірі үнді эпосында да дхарма орталық орын алады және символизм мен метафоралар арқылы ұсынылады. Эпостың соңында, мәтінде дхарма деп аталатын Яма құдайы Юдхиштхираның мейірімділігін сынау үшін ит түріне айналады. Оған осындай жануармен жұмаққа кіруге болмайтыны айтылады, бірақ ол серігін тастаудан бас тартады, бұл шешімі үшін дхарма оны мақтайды. Дэниел Ингаллс Махабхаратаның құндылығы мен тартымдылығы 12-ші кітаптағы метафизиканың күрделі және асығыс баяндалуында емес, өйткені үнді метафизикасы басқа санскрит жазбаларында көркемірек баяндалған. Рамаяна сияқты Махабхаратаның тартымдылығы, Ингаллстың айтуынша, моральдық проблемалар мен өмірлік жағдайлардың сериясын ұсынуында, оларға әдетте үш жауап беріледі: бірінші жауап – Бхиманыкі, ол материализмді, өзімшілдікті және жеке пайданы білдіретін күшпен шешілетін мәселе; екінші жауап – Юдхиштхираныкі, ол әрқашан тақуалыққа, құдайларға, әлеуметтік ізгілікке және дәстүрге жүгінеді; үшінші жауап – екі шектен де ортада тұратын, терең ойлы Арджунаныкі, ол Ингаллстың пікірінше, адамның ең жақсы моральдық қасиеттерін көрсетеді. Индуизм эпостары өмір, ізгілік, әдет-ғұрып, адамгершілік, этика, заң және дхарманың басқа да аспектілері туралы символдық тұжырымдама болып табылады. Ингаллс индуизм эпостарында жеке деңгейде дхарма кеңінен талқыланады; мысалы, ерік-жігерге қарсы тағдыр, адамдар оларға қашан және неге сенеді, соңында күштілер мен өркендегендер ерік-жігерді қолдайды, ал қайғыға немесе ренжітке ұшырағандар тағдырға бейімделеді. Индуизм эпостары дхарманың әртүрлі аспектілерін көрсетеді және дхарманы метафоралар арқылы жеткізу құралы болып табылады. Индуизмде дхарма Ртаға сәйкес келетін мінез-құлықты білдіреді, бұл өмір мен ғаламды мүмкін ететін тәртіп, оған міндеттер, құқықтар, заңдар, мінез-құлық, ізгіліктер және «дұрыс өмір сүру жолы» кіреді. Дхарма ұғымы тарихи Веда дінінде қолданыста болған, оның мағынасы мен тұжырымдамалық ауқымы бірнеше мыңжылдықтар бойы дамыған. Тируккуралдың ежелгі тамилдік моральдық мәтіні тек дхарманың тамилдік термині Арамға (Курал кітабы) негізделген. Дхарманың антоними – адхарма.

In Hindu philosophy and religion, major emphasis is placed on individual practical morality. In the Sanskrit epics, this concern is omnipresent. Including duties, rights, laws, conduct, virtues and "right way of living". The Sanskrit epics contain themes and examples where right prevails over wrong, good over evil. In an inscription attributed to the Indian Emperor Ashoka from , in Sanskrit, Aramaic, and Greek text, appears a Greek rendering for the Sanskrit word dharma: the word eusebeia This suggests dharma was a central concept in India at that time, and meant not only religious ideas, but ideas of right, of good, and of one's duty. The Ramayana is one of the two great Indian epics. It tells about life in India around and offers models in dharma. The hero, Rama, lived his whole life by the rules of dharma; this is why he is considered heroic. When Rama was a young boy, he was the perfect son. Later he was an ideal husband to his faithful wife, Sita, and a responsible ruler of Aydohya. Each episode of Ramayana presents life situations and ethical questions in symbolic terms. The situation is debated by the characters, and finally right prevails over wrong, good over evil. For this reason, in Hindu Epics, the good, morally upright, law abiding king is referred to as dharmaraja. In Mahabharata, the other major Indian epic, similarly, dharma is central, and it is presented with symbolism and metaphors. Near the end of the epic, the god Yama, referred to as dharma in the text, is portrayed as taking the form of a dog to test the compassion of Yudhishthira, who is told he may not enter paradise with such an animal, but who refuses to abandon his companion, for which decision he is then praised by dharma. The value and appeal of the Mahabharata is not as much in its complex and rushed presentation of metaphysics in the 12th book, claims Daniel H. H. Ingalls, because Indian metaphysics is more eloquently presented in other Sanskrit scriptures. The appeal of Mahabharata, like Ramayana, is in its presentation of a series of moral problems and life situations, to which there are usually three answers given, according to Ingalls: one answer is of Bhima, which is the answer of brute force, an individual angle representing materialism, egoism, and self; the second answer is of Yudhishthira, which is always an appeal to piety and gods, of social virtue and of tradition; the third answer is of introspective Arjuna, which falls between the two extremes, and who, claims Ingalls, symbolically reveals the finest moral qualities of man. The Epics of Hinduism are a symbolic treatise about life, virtues, customs, morals, ethics, law, and other aspects of dharma. There is extensive discussion of dharma at the individual level in the Epics of Hinduism, observes Ingalls; for example, on free will versus destiny, when and why human beings believe in either, ultimately concluding that the strong and prosperous naturally uphold free will, while those facing grief or frustration naturally lean towards destiny. The Epics of Hinduism illustrate various aspects of dharma, they are a means of communicating dharma with metaphors. In Hinduism, dharma signifies behaviors that are considered to be in accord with Ṛta, the order that makes life and universe possible, and includes duties, rights, laws, conduct, virtues, and "right way of living". The concept of dharma was already in use in the historical Vedic religion, and its meaning and conceptual scope has evolved over several millennia. The ancient Tamil moral text of Tirukkural is solely based on [[Aram (Kural book), the Tamil term for dharma. The antonym of dharma is adharma.

Буддизм

Буддизмде дхарма – ғарыштық заң мен тәртіпті білдіреді, бірақ Будданың үйретістеріне де қолданылады. Буддистік философияда дхарма/дамма – «құбылыстар» термині. Дхарма Будда айтқан сөздерді ғана емес, сонымен қатар Будданың үйретістерін түсіндіруге және дамытуға көмектесу үшін буддизмнің түрлі мектептері қалыптастырған түсіндірулер мен қосымшалардың кейінгі дәстүрлерін де қамтиды. Ал кейбір адамдар дхарманы «шындыққа» немесе «істің нақты жай-күйіне» сілтеме ретінде қарастырады.

Джайнизм

Таттварта-сутрада Дхарма (джайнизм) «тура жол» деген мағынада еске алынады. Оларға төзімділік, қарапайымдық, турашылдық, тазалық, шыншылдық, өзін-өзі шектеу, қанағатсыздық, құрметтену, бейтараптық және ұялу кіреді.

Сикхизм

Сикхтер үшін Дхарма сөзі туралық жолын және дұрыс діни амалдарды білдіреді. Сикхтер үшін дхарам сөзі (пенджаби: ਧਰਮ, дхарам) – туралық жолы мен дұрыс діни амалдарды көрсетеді. Гуру Грант Сахибтың 1353-ші гимнінде дхарам – міндет ретінде түсіндіріледі. Батыс мәдениетіндегі 3HO қозғалысы, белгілі бір сикх нанымдарын қабылдаған, сикх дхармын дін, моральдық міндет және өмір салтының барлық құрамын қамтитын кең ұғым ретінде анықтайды.