Кіріспе

Массаның немесе көлемнің бірлігі, әр түрлі шамалармен, – империялық және АҚШ жүйесіндегі дәстүрлі масса бірлігі тонна. Тонна – массаның, көлемнің немесе күштің бірнеше өлшем бірліктерінің бірі. Оның тарихы ұзақ, сондықтан көптеген мағыналары мен қолданыстары бар. Масса бірлігі ретінде тонна мыналарды білдіруі мүмкін: ұзын тонна, яғни қысқа тонна, яғни метрикалық тонна деп аталатын тонна, ол 1 мегаграммға тең. Оның көлемді өлшеудегі бастапқы қолданысы жүк кемелерінің сыйымдылығында және жүк тоннасы сияқты бірліктерде сақталған. Соңғы кезде тонна жүк машиналарын жіктеу үшін де қолданылады. Оны энергия бірлігі ретінде немесе тоңазытқыштарда қуат бірлігі ретінде пайдалануға болады, мұндай жағдайда оны «тоңазыту тоннасы» деп атайды. Тонна (көлемді өлшеудің кез келген жүйесінде) әдетте ауызша сөйлеудегі ең ауыр бірлік болып саналады, сондықтан оның атауы бейнелі мағынада да қолданылады, жеке және көпше түрінде, бейресми түрде үлкен мөлшерді немесе күшті білдіреді, мысалы: «Бұл ұяда тонна ара бар», «Бізде тоннаша үй тапсырмасы бар» және «Мен сені тоннаша жақсы көремін».

Тарих

Тонна – ең үлкен сыйымдылығы бар шараға (түн) қолданылатын термин. Ол аралығында көлемді, шамамен салмақты және белгілі бір орынды алып тұруы мүмкін.

Массаның басқа бірліктері

Өлі салмақ тоннасы (қысқартылуы "DWT" немесе "dwt") – кеменің жүк тасымалдау қабілетінің өлшемі, оған бункерлік май, тұщы су, балласт суы, экипаж және жабдықталу кіреді. Бұл өлшем тонналармен немесе ұзын тонналармен беріледі. Бұл өлшем АҚШ-тың әскери кемелерінің тоннажында да қолданылады. Кемелердің суыруын өлшеуде ұзын тонналардың орнына тонналар жиі қолданылады. 20 ғасырда Оңтүстік Африкада қолданылған портовый тоннасы шамамен 1 қысқа тоннаға тең болды. Сынақ тоннасы (қысқартылуы "AT") – өлшем бірлігі емес, асыл металдар кендерін сынауда қолданылатын стандартты мөлшер. Қысқа сынақ тоннасы шамамен және ұзын сынақ тоннасы шамамен осы мөлшерлердің миллиграммға қатынасы, қысқа немесе ұзын тоннаның трой унцияға қатынасымен бірдей. Сондықтан, бір сынақ тоннасы салмағындағы үлгіде табылған металдың миллиграммдарының саны, кеннің бір тоннасындағы металдың трой унцияларының санын көрсетеді. 1960 жылға дейінгі құжаттарда "тонна" сөзі кейде "тонне" деп жазылған, бірақ соңғы құжаттарда "тонне" сөзі тек метрикалық тоннаны білдіреді. Ядролық электр станцияларында tHM және MTHM – ауыр металл тонналарын, ал MTU – уран тонналарын білдіреді. Болат өнеркәсібінде THM аббревиатурасы "тонна/тонне ыстық металл" дегенді білдіреді, бұл өндірілетін сұйық темір немесе болаттың мөлшерін көрсетеді, әсіресе домна пеші өндірісі немесе нақты тұтыну контекстінде.

Бөлімшелер

Ұлыбританиядағы ұзын тонна мен АҚШ-тағы қысқа тоннаның анықтамаларының негіздері ұқсас. Екеуі де 20 центнерге тең, бірақ олар тиісінше ұзын немесе қысқа центнер болып табылады. 20-шы ғасырға дейін бірнеше анықтамалар болған. Англияда 15-шы ғасырға дейін тонна 20 центнерден тұрған, олардың әрқайсысы 108 фунттан, яғни тонна салмағы ... болған. 19-шы ғасырда Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарында 2240, 2352 немесе 2400 фунттық анықтамалар қолданылған, ал жарылғыш заттар үшін 2000 фунт болған; заңды тонна көбінесе 2240 фунтқа тең болған. Ұлыбританияда, Канадада, Австралияда және бұрыннан имперлік жүйені қолданған басқа да елдерде тонна – саудада қолданылатын заңды тоннаның түрі.

Көлем бірліктері

Кемелердің ығысу көлемі, негізінен салмағы, дәстүрлі түрде ұзын тоннада көрсетіледі. Өлшеуді жеңілдету үшін ол ауыстырылған судың салмағын емес, көлемін өлшеу арқылы анықталады және салмақты көлем мен тығыздықтан есептейді. Іс жүзінде ығысу тоннасы (DT) – бұл көлем бірлігі, шамамен бір тонна теңіз суының көлемі (нақты көлемі тұздылығы мен температурасына байланысты өзгереді). Бұл су тоннасының 224 императорлық галлонынан (1,018 м³) сәл аз (дистилляцияланған су негізінде). Бір өлшем тоннасы немесе жүк тоннасы тең, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, оның бірнеше түрлі анықтамасы болды. Ол жүкті тиеу, түсіру немесе әртүрлі жүкті тасымалдау үшін алынатын ақша сомасын анықтау үшін қолданылады. Жалпы, егер жүк тұзды судан ауыр болса, нақты тоннаж қолданылады. Егер ол тұзды судан жеңіл болса, мысалы, қауырсын болса, жүк 40 куб футт өлшеуіш тоннамен есептеледі. Жалпы тоннаж және таза тоннаж – кемелердің жүк тасымалдау қабілеттілігінің көлемдік өлшемдері. Панама каналы/Universal Measurement System (PC/UMS) Панама каналы үшін есеп айырысу мақсатында өзгертілген таза тоннажға негізделген. PC/UMS кемелердің жалпы көлемін есептеу үшін математикалық формулаға негізделген; PC/UMS таза тоннасы 100 куб футт сыйымдылыққа тең. Су тоннасы негізінен Ұлыбританияда мұнай өнімдерімен айналысатын статистикада қолданылады және ол императорлық галлонды анықтайтын жағдайларда судың көлемі ретінде анықталады.

ТНТ тоннасы

ТНТ тоннасы немесе ТНТ тоннасы – 10⁹ (термохимиялық) калорияға тең энергия бірлігі, сонымен қатар гигакалория (Gcal) деп аталады, ол 4.184 гигаджоульге (GJ) тең. ТНТ килотоннасы немесе ТНТ килотоннасы – энергия бірлігі, ол 10¹² калорияға тең, сондай-ақ теракалория (Tcal) деп аталады, ол 4.184 тераджоульге (TJ) тең. ТНТ мегатоннасы (1 000 000 тонна) немесе ТНТ мегатоннасы – энергия бірлігі, ол 10¹⁵ калорияға тең, сонымен қатар (сирек) петакалория (Pcal) ретінде белгілі, ол 4.184 петаджоульге (PJ) тең. Бұл кішкентай калориялар (кал). Үлкен немесе диеталық калория (Cal) бір килокалорияға (ккал) тең және біртіндеп соңғы дұрыс терминмен алмастырылуда. Тринитротолуен (ТНТ) жарылғыш энергиясының алғашқы мәндері граммына 900-ден 1100 калорияға дейін болды. ТНТ терминін энергия бірлігі ретінде қолдануды стандарттау үшін, граммына 1000 калория негізінде шартты мән берілді. Осылайша, енді ТНТ химиялық затының өзімен тікелей байланыс жоқ. Бұл энергияның бірлігі ғана, ол әдетте массамен байланысты сөздермен (мысалы, килограмм, тонна, фунт) көрсетіледі. Бұл анықтама екі жазу түріне де қолданылады: ТНТ тоннасы және ТНТ тоннасы. ТНТ тоннасындағы өлшемдер негізінен ядролық қарудың қуатын көрсету үшін қолданылды, бірақ олар сейсмологияда да пайдаланылды.

Мұнай эквивалентінің тоннасы

Мұнай эквивалентінің тоннасы (ТЭЕ), кейде мұнай эквивалентінің тоннасы деп те аталады, – 1 тонна шикі мұнайды жағудан шығатын энергия мөлшеріне негізделген шартты шама. Бұл бірлікті, мысалы, Халықаралық Энергия Агенттігі (ХЭА) әлемдік энергия тұтынымын миллион тонна мұнай эквивалентімен (МТМЭ) TPES ретінде көрсету үшін пайдаланады. +ТЭЕ бірліктерін түрлендіру: 1 ТЭЕ 11.63 МВт·сағ 41.868 ГД 10 Гкал 39.6832072 млн Бт-тце 1.42857143 Дереккөзі: ХЭА қолданатын түрлендіру коэффициенттері.

Басқа дереккөздер 1 ТЭЕ-ні 1,28 тонна көмір эквивалентіне (ткэ) айналдырады. 1 ТЭЕ сондай-ақ 7,33 баррель мұнай эквиваленті (бмэ) ретінде стандартталған.

Көмір эквивалентінің тоннасы

Көмір эквивалентінің тоннасы (tce), кейде көмір эквивалентінің тоннасы деп те аталады, – көмірдің бір тоннасын жағудан шығатын энергия мөлшеріне негізделген шартты бірлік. Көпше түрі – көмір эквивалентінің тонналары. Дүниежүзілік көмір қауымдастығы мәліметінше: 1 тонна көмір эквиваленті (tce) 0,697 тонна мұнай эквивалентіне (toe) тең. Халықаралық энергия агенттігі мәліметінше 1 тонна көмір эквиваленті (tce) 0,700 тонна мұнай эквивалентіне (toe) тең. Бұл шамамен 24 сағат ішінде бір тонна мұзды ерітуге қажетті қуатты көрсетеді, демек күніне осы мөлшерде мұз жеткізіледі. Сирек қолданылатын түрі – 1 тонна (=) суды әр 10 минут сайын салқындатуға қажетті қуат =. Тоңазытқыш тоннасы әдетте RT деп белгіленеді.

Бейресми тонна

Тонды бейресми түрде, көбінесе жаргон ретінде, бір нәрсенің көп мөлшерін білдіру үшін қолданады. Ұлыбританияда тонна бірліктің 100-ін білдіреді. Сондықтан тонн сағатына 100 миль жылдамдыққа сілтеме жасайды және оған белгісіз артикль қосылады, мысалы, "Ли автожолда тоннамен келе жатыр"; ақшаға қатысты, мысалы, "Оған қанша төледіңіз?" "Тонна" (£100); ойындағы 100 ұпайға, мысалы, "Эрик дартс ойынымызда тонна лақтырды" (кейбір ойындарда, мысалы, крикетте, көбінесе ғасыр деп аталады); немесе кез келген басқа саналатын санның жүзіне дейін. Голланд тілінде ақша туралы сөйлескенде тонна 100 000-ды білдіреді. Мысалы, 2 тонналық үйдің құны 200 000 евроны құрайды. Бұл әдет-ғұрып кем дегенде 18 ғасырдан бері қолданылып келеді. Фин тілінде тонни көбінесе 1000-ға синоним ретінде қолданылады, әсіресе ақшаға қатысты. Мысалы, тонни сетели 1000 маркалық банкнота болды, ал танымал телешоу Kymppitonni ("он тонна" = 10 000 марка) деп аталды.