Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасыр әдебиеті
Literary works of the Middle Ages
Орта ғасыр әдебиеті – кең тақырып, ол Еуропа және одан тыс аймақтардағы Орта ғасырлар кезеңінде (Батыс Рим империясының шамамен 500 жылдары құлауынан бастап, елдерге байланысты 14, 15 немесе 16 ғасырлардағы Ренессанс дәуірінің басталуына дейінгі мың жылдық мерзім) жазылған барлық туындыларды қамтиды. Осы кезеңдегі әдебиет діни және дүниелік шығармалардан тұрды. Қазіргі заманғы әдебиет сияқты, бұл өте құдіреттіден бастап, еркін мінездіге дейін, барлық аралықтарды қамтитын күрделі және бай зерттеу саласы. Әдебиет туындылары көбінесе шығу тегі, тілі және жанры бойынша жіктеледі.
Medieval literature is a broad subject, encompassing essentially all written works available in Europe and beyond during the Middle Ages (that is, the one thousand years from the fall of the Western Roman Empire ca. AD 500 to the beginning of the Renaissance in the 14th, 15th or 16th century, depending on country). The literature of this time was composed of religious writings as well as secular works. Just as in modern literature, it is a complex and rich field of study, from the utterly sacred to the exuberantly profane, touching all points in between. Works of literature are often grouped by place of origin, language, and genre.
Тілдер
Еуропадан тыс ортағасырлық әдебиет эфиопия, сирия, копт, жапон, қытай, араб және тағы да көптеген тілдерде жазылған. Батыс Еуропада ортағасырлық жазу үшін латын тілі қолданылды, себебі латын тілі Батыс және Орталық Еуропаны билеген Рим католик шіркеуінің тілі болды, ал шіркеу – білім берудің дерлік жалғыз көзі еді. Мұндай жағдай тіпті Римдік мәдениетке енбеген Еуропаның кейбір аймақтарында да орын алды. Шығыс Еуропада Шығыс Рим империясы мен Шығыс Православ шіркеуінің ықпалы грек және Көне Шіркеу Славян тілдерін басым тілдерге айналдырды. Еуропадағы қарапайым халық әрқайсысының өз ана тілінде сөйледі. Мысалы, көне ағылшын тіліндегі «Беовульф», орта және жоғарғы неміс тіліндегі «Нибелунгенлид», ортағасырлық грек тіліндегі «Дигенис Акритас», көне шығыс славян тіліндегі «Игорьдің жорығы туралы айтылым» және көне француз тіліндегі «Роландтың әні» сияқты бірнеше шығармалар бүгінгі күнге дейін белгілі. Бұл жырлардың қолға жеткен нұсқалары көбінесе жеке (бірақ авторлары белгісіз) ақындардың туындылары деп есептелсе де, олар халықтарының ежелгі ауызша дәстүрлеріне негізделгені сөзсіз. Кельт мәдениеті Мари де Франстың жырларында, Мабиногионда және Артур аңыздарында сақталған. Ал көне скандинав әдебиеті, әсіресе Исландияның сагаларында көптеген халықтық әдебиеттер кездеседі.
Outside of Europe, medieval literature was written in Ethiopic, Syriac, Coptic, Japanese, Chinese, and Arabic, among many other languages. In Western Europe, Latin was the common language for medieval writing, since Latin was the language of the Roman Catholic Church, which dominated Western and Central Europe, and since the Church was virtually the only source of education. This was the case even in some parts of Europe that were never Romanized. In Eastern Europe, the influence of the Eastern Roman Empire and the Eastern Orthodox Church made Greek and Old Church Slavonic the dominant written languages. In Europe the common people used their respective vernaculars. A few examples, such as the Old English Beowulf, the Middle High German Nibelungenlied, the Medieval Greek Digenis Acritas, the Old East Slavic Tale of Igor's Campaign, and the Old French Chanson de Roland, are well known to this day. Although the extant versions of these epics are generally considered the works of individual (but anonymous) poets, there is no doubt that they are based on their peoples' older oral traditions. Celtic traditions have survived in the lais of Marie de France, the Mabinogion and the Arthurian cycles. Another host of vernacular literature has survived in the Old Norse literature and more specifically in the saga literature of Iceland.
Анонимділік
Ортағасырлық әдебиеттің көп бөлігі авторсыз қалған. Бұл бір жағынан сол дәуірден сақталған құжаттардың аздығынан, екінші жағынан автор рөлінің қазіргі романтикалық түсініктерден мүлдем өзгеше қарастырылуынан туындайды. Ортағасыр авторлары классикалық жазушылар мен дін қызметкерлерін (шыркеу аталарын) жоғары құрметтеген, жаңа оқиғалар құрастырудың орнына естіген немесе оқыған әңгімелерді қайта айтуға және көркейтуге ұмтылған. Ал егер жаңа оқиға ойлап тапса да, олар оны бір автордан мұра еткендей көрсетуге тырысқан. Осы көзқарас бойынша, жеке авторлардың есімдері соншалықты маңызды емес деп саналғандықтан, көптеген маңызды туындылар ешбір нақты тұлғаға жатқызылмаған.
A notable amount of medieval literature is anonymous. This is not only due to the lack of documents from a period, but also due to an interpretation of the author's role that differs considerably from the romantic interpretation of the term in use today. Medieval authors often deeply respected the classical writers and the Church Fathers and tended to re tell and embellish stories they had heard or read rather than invent new stories. And even when they did, they often claimed to be handing down something from an auctor instead. From this point of view, the names of the individual authors seemed much less important, and therefore many important works were never attributed to any specific person.
Діни
Орта ғасырларда кітапханалардағы әдебиеттің басым түрі теологиялық еңбектер болды. Орта ғасырларда католик дін қызметкерлері қоғамның зияткерлік орталығы болды, және олардың туындылары ең көп көлемде жарық көрді. Бұл кезеңнен сансыз гимндер сақталған (литургиялық және паралитургиялық). Литургияның өзі тұрақты формада болған жоқ, және көптеген бәсекелес миссалдар месса тәртібі туралы әртүрлі түсініктерді ұсынды. Анзельм Кентерберийлік, Фома Аквинский және Пьер Абелярд сияқты дінтанушылар грек және рим дінсіздерінің ілімдерін Шіркеу доктринасымен келістіруге тырысып, теологиялық және философиялық зерттеулердің ұзақ еңбектерін жазды. Сондай-ақ, "қасиеттілердің өмірі" – агиографиялар жиі жазылды, олар сенімділерді ынталандырып, басқаларға ескерту жасады. Якоб де Ворагиннің "Алтын аңызы" осы дәуірде Киелі кітаптан да жиі оқылды. Ассизилік Франциск өнімді ақын болды, ал оның францискан жақтастары өздерінің құлшынышын білдіру үшін жиі өлеңдер жазды. Dies Irae және Stabat Mater – діни тақырыптарға арналған ең күшті латын поэзиясының екеуі. Голиардтық поэзия (сатиралық өлеңнің төрт тармақты өлеңдері) кейбір дін қызметкерлерінің наразылықтарын білдіру үшін қолданған өнер түрі болды. Дін қызметкерлері жасамаған жалғыз кең таралған діни туынды – мистириялық пьесалар: қарапайым көріністерден, Бібліяның бір эпизодын қайта ойнаудан өркендеген, әр мистириялық пьеса өзінің ауылының Бібліядағы маңызды оқиғаларға деген көрінісі болды. Бұл пьесалардың мәтінін көбінесе жергілікті цехтар бақылап, мистириялық пьесалар белгілі бір мерекелерде үнемі қойылып, көбінесе күні бойы және түнге дейін жалғасатын. Орта ғасырларда Еуропадағы еврей халқы да бірқатар көрнекті жазушыларды өндірді. Кордовада (Испания) туған Маймонид және Трояда (Франция) туған Раши – осы еврей авторларының ең танымал және ықпалды екеуі.
Theological works were the dominant form of literature typically found in libraries during the Middle Ages. Catholic clerics were the intellectual center of society in the Middle Ages, and it is their literature that was produced in the greatest quantity. Countless hymns survive from this time period (both liturgical and paraliturgical). The liturgy itself was not in fixed form, and numerous competing missals set out individual conceptions of the order of the mass. Religious scholars such as Anselm of Canterbury, Thomas Aquinas, and Pierre Abélard wrote lengthy theological and philosophical treatises, often attempting to reconcile the teachings of the Greek and Roman pagan authors with the doctrines of the Church. Hagiographies, or "lives of the saints", were also frequently written, as an encouragement to the devout and a warning to others. The Golden Legend of Jacobus de Voragine reached such popularity that, in its time, it was reportedly read more often than the Bible. Francis of Assisi was a prolific poet, and his Franciscan followers frequently wrote poetry themselves as an expression of their piety. Dies Irae and Stabat Mater are two of the most powerful Latin poems on religious subjects. Goliardic poetry (four line stanzas of satiric verse) was an art form used by some clerics to express dissent. The only widespread religious writing that was not produced by clerics were the mystery plays: growing out of simple tableaux re enactments of a single Biblical scene, each mystery play became its village's expression of the key events in the Bible. The text of these plays was often controlled by local guilds, and mystery plays would be performed regularly on set feast days, often lasting all day long and into the night. During the Middle Ages, the Jewish population of Europe also produced a number of outstanding writers. Maimonides, born in Cordoba, Spain, and Rashi, born in Troyes, France, are two of the best known and most influential of these Jewish authors.
Дүниежүзілік
Бұл кезеңде дүниелік әдебиет діни әдебиетпен бірдей көлемде жарық көрмеген. Ең ертегі әңгімелер ауызша дәстүрлерге негізделген: британдық "Y Gododdin" және "Preiddeu Annwfn", сондай-ақ германдық "Beowulf" және "Nibelungenlied". Олар мифтерге немесе 6 ғасырға тән белгілі бір оқиғаларға байланысты, бірақ сақталған қолжазбалар ғасырлар өткен соң жазылған – "Y Gododdin" 13 ғасырдың соңында, "Preiddeu Annwfn" 14 ғасырдың басында, "Beowulf" шамамен 1000 жылға, ал "Nibelungenlied" 13 ғасырға жатады. Бұл туындыларды жасағандар мен орындағандар – бардтар (британдық/уэльстік) және скоптар (германдық) болды, олар патшалық немесе ақсүйек сарайларына бекітілген, аңызға айналған тарихтың батырларын мадақтаумен айналысқан элиталық мамандық иелері еді. Прозалық әңгімелер алғаш рет Британияда пайда болды: ханзадалық отбасылар туралы күрделі "Мабиногидің төрт тармағы", әсіресе соғысқа қарсы идеялармен толы, және романтикалық "Culhwch және Olwen". ("Мабиноги" – "Mabinogion" емес, ол байланыссыз прозалық әңгімелер жинағы, бірақ оның құрамында "Мабиноги" мен "Culhwch және Olwen" бар.) Бұл еңбектер шамамен 1100 жылы ауызша дәстүрден жинақталған. Осы кезеңде Еуропада "сарбаздық махаббат" поэзиясы кең таралды. Саяхатшы әншілер – трубадурлар мен труверлер француз, испан, галисиялық-португал, каталон, провансаль және грек тілдеріндегі махаббат әндерімен күнкөріс жасады. Герман мәдениетінде Minnesänger дәстүрі болды. Сарбаздық махаббат туралы әндерде көбінесе қол жеткізе алмаған, идеалды әйелге деген құштарлық білдіріледі, бірақ таңғы қимастықтар (жандардың бір-біріне айтқан қоштасулары) мен қызықты әндер де кездеседі. Ертедегі эпикалық поэмалар, прозалық әңгімелер мен романстардан кейін, 11 және 12 ғасырларда жазылған ұзақ поэмалар – шансон де жест пайда болды. Олар жеңістерді жырлайды, мысалы, "Роланд әні" (Франция тарихының бір бөлігі) және "Дигенис Акритас" (Акрит әндерінің бірі). Ал, айырмашылығы бар, рыцарлық роман жанры ғажайыптар, махаббат және батырлық туралы оқиғаларды қамтиды. Олар Британия және Рим тарихын баяндайды. Саяси поэзия осы кезеңдегі ертедегі "Armes Prydein" (10 ғасырдың Британиясы) поэмасынан бастап, 12 және 13 ғасырлардағы голиардтар көтерілісіне дейін жалғасты, олар шіркеуде жұмыс істеуге қабілетсіз немесе ықыласы жоқ дін қызметкерлері еді. Орта ғасырларда саяхат әдебиеті өте танымал болды, өйткені алыс елдер туралы фантастикалық әңгімелер (көбінесе әшекейленген немесе мүлдем жалған) теңіз саяхаттарын, жағалаулар мен өзендердегі сауданы, сондай-ақ Иерусалим, Англиядағы Кентербери мен Гластонбери, Уэльстегі Сент-Дэвид және Испаниядағы Сантьяго-де-Компостела сияқты қасиетті орындарға сапарларды қолдаған қоғамды қызықтырды. Джеффри Чосердің "Кентерберилік ертегілері" 14 ғасырдың соңында кең таралды. Орта ғасырлардағы еврей дүниелік поэзиясының ең көрнекті өкілдері – Сүлеймен ибн Габирол мен Йехуда Халеви, олардың екеуі де діни ақындар ретінде танымал болды.
Secular literature in this period was not produced in equal quantity as religious literature. The earliest tales are based on oral traditions: the British Y Gododdin and Preiddeu Annwfn, along with the Germanic Beowulf and Nibelungenlied. They relate to myths or certain 6th century events, but the surviving manuscripts date from centuries later—Y Gododdin from the late 13th century, Preiddu Annwfn from the early 14th century, Beowulf from c. 1000, and the Nibelungenlied from the 13th century. The makers and performers were bards (British/Welsh) and scops (Germanic), elite professionals attached to royal or noble courts to praise the heroes of legendary history. Prose tales first emerged in Britain: the intricate Four Branches of the Mabinogi about princely families, notably anti war in theme, and the romantic adventure Culhwch and Olwen. (The Mabinogi is not the same as the Mabinogion, a collection of disconnected prose tales, which does, however, include both the Mabinogi and Culhwch and Olwen.) These works were compiled from earlier oral tradition c. 1100. At about the same time a new poetry of "courtly love" became fashionable in Europe. Traveling singers—troubadours and trouvères—made a living from their love songs in French, Spanish, Galician Portuguese, Catalan, Provençal, and Greek. Germanic culture had its Minnesänger tradition. The songs of courtly love often express unrequited longing for an ideal woman, but there are also aubades (dawn farewells by lovers) and humorous ditties. Following the earliest epic poems, prose tales, and romances, more long poems were crafted—the chansons de geste of the late 11th and early 12th centuries. These extolled conquests, as in The Song of Roland (part of the Matter of France) and Digenis Acritas (one of the Acritic songs). The rather different chivalric romance tradition concerns adventures about marvels, love, and chivalry. They tell of the Matter of Britain and the Matter of Rome. Political poetry threads throughout the period from the very early Armes Prydein (10th century Britain) to the goliard rebels of 12th and 13th centuries, who were church trained clerics unable or unwilling to be employed in the church. Travel literature was highly popular in the Middle Ages, as fantastic accounts of far off lands (frequently embellished or entirely false) entertained a society that supported sea voyages and trading along coasts and rivers, as well as pilgrimages to such destinations as Jerusalem; Canterbury and Glastonbury in England; St. David's in Wales; and Santiago de Compostela in Spain. Geoffrey Chaucer's Canterbury Tales became popular at the end of the 14th century. The most prominent authors of Jewish secular poetry in the Middle Ages were Solomon ibn Gabirol and Yehuda Halevi, both of whom were also renowned religious poets.
Әйелдер әдебиеті
Орта ғасырлардағы әйелдер еркектермен толық теңдікке ие болмағанмен, кейбір әйелдер жазу өнеріндегі шеберліктерін пайдаланып, танымал атаққа қол жеткізді. Діни жазуларға жол ашу оңай болды – кейін қасиеттілер қатарына енген әйелдер өз ойлары, аяндары мен дұғаларын жиі жариялаған. Орта ғасырдағы әйелдер туралы көптеген мәліметтер Ассизилік Клэр, Швециялық Бриджит және Сиеналық Екатерина сияқты кесірлердің еңбектерінен белгілі. Алайда, әйелдердің діни көзқарастары биліктегілер тарапынан канондық емес деп есептелді, ал Юлиан Норвич, Магдебургтік Мехтильда және Бингендік Хилдегарда сияқты авторлардың мистикалық көріністері сол кездегі Еуропаны билеген институттар үшін ыңғайсыз болған ортағасырлық өмірдің бір бөлігін ашып көрсетеді. Әйелдер сонымен қатар әлемдік мәтіндерді жазды – Мари де Франс пен Кристин де Пизанның сарайлық махаббат және қоғам туралы толғаулары ортағасырлық қоғамды түсіну үшін зерттеледі. Кейбір әйелдер кітаптарға демеушілік етіп, құнды кітап жинақтарын жинады. Он бесінші ғасырдағы кітап жинаушылардың ішінде Саффолк герцогинясы Элис Чосер, Йорк герцогинясы Сесили Невилл және Ричмонд және Дерби гравинясы леди Маргарет Бофорт болды. Леди Маргарет Бофорт өзінің діншілдігін көрсету үшін аудармаларды аяқтаған болуы мүмкін, бұл туралы оның қайтысынан кейін оған арналған уағызында епископ Джон Фишер атап өткен. Қазіргі заманғы тарихи зерттеулер үшін Д. Х. Гриннің (2007) «Орта ғасырдағы әйел оқырмандары» атты тарихи еңбегі ортағасырлық қоғамдағы әйелдер тұрғысынан сауаттылық пен әдебиетті зерттейді. Кітап «ортағасырлық әдеби мәдениетке әйелдердің үлесін түбірімен қайта қарастыратын» еңбек ретінде бағаланды.
While it is true that women in the medieval period were never accorded full equality with men, some women were able to use their skill with the written word to gain renown. Religious writing was the easiest avenue—women who would later be canonized as saints frequently published their reflections, revelations, and prayers. Much of what is known about women in the Middle Ages is known from the works of nuns such as Clare of Assisi, Bridget of Sweden, and Catherine of Siena. Frequently, however, the religious perspectives of women were held to be unorthodox by those in power, and the mystical visions of such authors as Julian of Norwich, Mechthild of Magdeburg, and Hildegard of Bingen provide insight into a part of the medieval experience less comfortable for the institutions that ruled Europe at the time. Women wrote influential texts in the secular realm as well—reflections on courtly love and society by Marie de France and Christine de Pizan continue to be studied for their glimpses of medieval society. Some women were patrons of books and owners of significant book collections. Female book collectors in the fifteenth century included Alice Chaucer, Duchess of Suffolk; Cecily Neville, Duchess of York; and Lady Margaret Beaufort, Countess of Richmond and Derby. Lady Margaret Beaufort may also have completed translations as a testament to her piety, as Bishop Father John Fisher noted in a sermon dedicated to her after her death. For modern historical reflection, D. H. Green's (2007) historical work entitled, Women Readers of the Middle Ages explores literacy and literature in terms of women in medieval society. The book has been reviewed as "a radical reassessment of women's contribution to medieval literary culture."
Аллегория
Орта ғасыр әдебиеті көптеген әдеби құралдарды пайдаланса да, аллегория осы дәуірде ерекше атауға лайық. Орта ғасыр әдебиетінің көп бөлігі автордың ниет еткен ойларын, моральдық қағидаларын жеткізу үшін аллегорияға сүйенді – абстракт ұғымдардың, оқиғалардың және институттардың бейнелері осы кезең әдебиетінде кең таралған. Ең ерте және ең ықпалды аллегориялардың бірі – Аурелий Клеменс Пруденцийдің «Психомахиясы» (Жандар шайқасы). Басқа маңызды мысалдарға «Гүлдер романы», «Әркім», «Пирс Плоуман», «Фаувель романы» және «Құдайлық комедия» жатады.
While medieval literature makes use of many literary devices, allegory is so prominent in this period as to deserve special mention. Much of medieval literature relied on allegory to convey the morals the author had in mind while writing—representations of abstract qualities, events, and institutions are thick in much of the literature of this time. Probably the earliest and most influential allegory is the Psychomachia (Battle of Souls) by Aurelius Clemens Prudentius. Other important examples include the Romance of the Rose, Everyman, Piers Plowman, the Roman de Fauvel, and the Divine Comedy.
Сақтау
Жақында жасалған зерттеу көрсеткендей, ортағасырлық туындылардың барлығының шамамен 68 пайызы ғана бүгінгі күнге жеткен, оның ішінде ағылшын туындыларының 40 пайызынан кем, голланд және француз туындыларының шамамен 50 пайызы, ал неміс, исланд және ирланд туындыларының үштен екі бөлігінен астам сақталған.
A recent study has concluded that only about 68 percent of all medieval works have survived to the present day, including fewer than 40 percent of English works, around 50 percent of Dutch and French works, and more than three quarters of German, Icelandic, and Irish works.