Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз математигі (1878–1973)
French mathematician (1878–1973)
Рене Морис Фреше (2 қыркүйек 1878 – 4 маусым 1973) – француз математигі. Ол жалпы топологияға маңызды үлес қосты және метрикалық кеңістіктерді алғаш рет анықтады. Сонымен қатар, ол статистика және ықтималдық, сондай-ақ есептеу саласына да бірнеше маңызды үлес қосты. Оның диссертациясы метрикалық кеңістіктердегі функционалдар саласын ашты және компакттылық ұғымын енгізді. Риеспен тәуелсіз түрде, ол Лебегтің квадраттық интегралға ие функциялары кеңістігіндегі бейнелеу теоремасын ашты. Ол абстрактіл кеңістіктер теориясының негізін қалаушысы ретінде танылады.
René Maurice Fréchet (ʁəne mɔʁis fʁeʃɛ, moʁ ; 2 September 1878 – 4 June 1973) was a French mathematician. He made major contributions to general topology and was the first to define metric spaces. He also made several important contributions to the field of statistics and probability, as well as calculus. His dissertation opened the entire field of functionals on metric spaces and introduced the notion of compactness. Independently of Riesz, he discovered the representation theorem in the space of Lebesgue square integrable functions. He is often referred to as the founder of the theory of abstract spaces.
Ерте өмір
Ол Малиньидегі протестант отбасында дүниеге келді. Оның әкесі сол кезде Малиньидегі протестант жетімдер үйінің директоры болған, ал кейіннен жас кезінде протестант мектебінің меңгерушісі болып тағайындалды. Алайда, жаңадан құрылған Үшінші Республика діни білім беруге ықылас танытпады, сондықтан барлық білім беруді зайырлы етуді талап ететін заңдар қабылданды. Осының салдарынан әкесі жұмысынан айырылды. Анасы ақша табу үшін Парижде шетелдіктерге арналған пансионат ашты. Әкесі кейіннен зайырлы жүйеде тағы бір оқытушылық қызметке орналасты, бірақ ол басшылық лауазым емес еді, сондықтан отбасы бұрынғыдай жоғары деңгейде болуға үміттенбеді. Морис Париждегі Лицей Буффон орта мектебінде оқыды, онда оған математиканы Жак Адамар үйретті. Адамар жас Мористің әлеуетін танып, оны жеке сабақтарға алды. 1894 жылы Адамар Бордо университетіне көшкеннен кейін, ол Фрешеге математикалық есептер жіберіп, оның қателіктерін қатаң сынға алды. Кейін Фреше оның кейбір есептерін шеше алмайтынынан үнемі қорқып өмір сүргенін мойындады, бірақ Адамармен болған ерекше қарым-қатынасына өте риза болды. Орта мектепті бітіргеннен кейін Фреше әскерге шақырылды. Осы кезде ол математиканы немесе физиканы оқымауға шешім қабылдады – химия сабақтарын ұнатпағандықтан математиканы таңдады. Осылайша 1900 жылы ол математиканы оқу үшін École Normale Supérieure-ге түсті. Ол өте ерте жарияланым жасады, 1903 жылы төрт мақала жариялады. Париждегі американдық математиктермен, әсіресе Эдвин Уилсонмен байланысы болғандықтан, ол өзінің алғашқы жұмыстарын Америка математикалық қоғамында да жариялады.
He was born to a Protestant family in Maligny to Jacques and Zoé Fréchet. At the time of his birth, his father was a director of a Protestant orphanage in Maligny and was later in his youth appointed a head of a Protestant school. However, the newly established Third Republic was not sympathetic to religious education and so laws were enacted requiring all education to be secular. As a result, his father lost his job. To generate some income his mother set up a boarding house for foreigners in Paris. His father was able later to obtain another teaching position within the secular system – it was not a job of a headship, however, and the family could not expect as high standards as they might have otherwise. Maurice attended the secondary school Lycée Buffon in Paris where he was taught mathematics by Jacques Hadamard. Hadamard recognised the potential of young Maurice and decided to tutor him on an individual basis. After Hadamard moved to the University of Bordeaux in 1894, Hadamard continuously wrote to Fréchet, setting him mathematical problems and harshly criticising his errors. Much later Fréchet admitted that the problems caused him to live in a continual fear of not being able to solve some of them, even though he was very grateful for the special relationship with Hadamard he was privileged to enjoy. After completing high school Fréchet was required to enroll in military service. This is the time when he was deciding whether to study mathematics or physics – he chose mathematics out of dislike of the chemistry classes he would have had to take otherwise. Thus in 1900 he enrolled to École Normale Supérieure to study mathematics. He started publishing quite early, having published four papers in 1903. He also published some of his early papers with the American Mathematical Society due to his contact with American mathematicians in Paris—particularly Edwin Wilson.
Орта өмір
Фреше академиялық мансабында көптеген әртүрлі оқу орындарында қызмет етті. 1907-1908 жылдары ол Бесансондағы лицейде математика профессоры болып жұмыс істеді, содан кейін 1908 жылы Нант қаласындағы лицейге бір жылға көшіп барды. Одан кейін 1910-1919 жылдары Пуатье университетінде қызмет етті. 1908 жылы Сузан Карривке (1881–1945) үйленді және төрт баласы болды: Элен, Анри, Дениз және Ален.
Fréchet served at many different institutions during his academic career. From 1907 to 1908 he served as a professor of mathematics at the Lycée in Besançon, then moved in 1908 to the Lycée in Nantes to stay there for a year. After that he served at the University of Poitiers between 1910 and 1919. He married in 1908 to Suzanne Carrive (1881–1945) and had four children: Hélène, Henri, Denise and Alain.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Фреше АҚШ-та Иллинойс университетінде бір жыл оқуды жоспарлаған, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда оның жоспары күшін жойды. Ол сол жылдың 4 тамызында әскерге шақырылды. Анасы шетелдіктерге арналған мекемені басқарғандықтан, ол алған әртүрлі тілдерді білуінің арқасында Британ армиясында аудармашы болып қызмет етті. Дегенмен, бұл қауіпсіз жұмыс емес еді, ол екі жарым жыл бойы майданға өте жақын немесе тікелей майданда болды. Француздық теңдік идеалдары көптеген ғалымдардың әскерге шақырылуына себеп болды. Олар окоптарда қызмет етті, және соғыста олардың көптегені қаза тапты. Оның әскери қызметінде математикаға уақытты аз бөлуіне қарамастан, ол математика саласындағы жаңа еңбектерді үнемі жариялай алғаны таңғажайып.
Fréchet was planning to spend a year in the United States at the University of Illinois, but his plan was disrupted when the First World War broke out in 1914. He was mobilised on 4 August the same year. Because of his diverse language skills, gained when his mother ran the establishment for foreigners, he served as an interpreter for the British Army. However, this was not a safe job; he spent two and a half years very near to or at the front. French egalitarian ideals caused many academics to be mobilised. They served in the trenches and many of them were lost during the war. It is remarkable that during his service in the war, he still managed to produce cutting edge mathematical papers frequently, despite having little time to devote to mathematics.
Соғыстан кейін
Соғыс аяқталғаннан кейін Фреше Страсбургке университетті қайта құруға көмектесу үшін таңдалды. Ол жоғары талдау профессоры және Математика институтының директоры болып қызмет етті. Әкімшілік жұмыстың көптігіне қарамастан, ол қайтадан жоғары сапалы зерттеулерді көптеп жүргізе алды. 1928 жылы Борельдің ынталандыруымен, ол Парижге қайта оралуға шешім қабылдады, Борель сол кезде Сорбоннадағы Ықтималдықтар және математикалық физика есептеуінің төрағасы болған. Фреше Сорбоннаның Рокфеллер қорында қысқа мерзімге лекция оқыды және 1928 жылдан бастап профессор (кафедрасыз) болды. 1933 жылы Фреше жалпы математика кафедрасының тұрақты профессоры, ал 1935 жылы дифференциалдық және интегралдық есептеу кафедрасының профессоры болды. 1941 жылы Фреше Борельден кейін Ықтималдықтар және математикалық физика есептеуі кафедрасын басқарды және 1949 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымда қалды. 1928 жылдан 1935 жылға дейін Фреше École Normale Supérieure-де дәрістерге жетекшілік етті; осы қызметінде Фреше Доблин, Форте, Лоев және Жан Виль сияқты көптеген жас математиктерді Ықтималдықтар саласындағы зерттеулерге бағыттады. Өзінің үлкен жетістіктеріне қарамастан, Фреше Францияда толыққанды бағаланбады. Мысалы, ол көп рет ұсынылса да, 78 жасқа толғанға дейін Ғылым академиясының мүшесі болып сайланбады. 1929 жылы ол Польша Ғылым және өнер академиясының шетелдік мүшесі, ал 1950 жылы Нидерланды Корольдік Ғылым және өнер академиясының шетелдік мүшесі атанды. Фреше эсперантист болды және сол жасалма тілде бірнеше мақалалар мен материалдар жариялады. Сонымен қатар, ол 1950 жылдан 1953 жылға дейін «International Scienca Asocio Esperantista» («Халықаралық ғылыми эсперантистер қауымдастығы») президенті болып қызмет етті.
After the end of the war, Fréchet was chosen to go to Strasbourg to help with the reestablishment of the university. He served as a professor of higher analysis and Director of the Mathematics Institute. Despite being burdened with administrative work, he was again able to produce a large amount of high quality research. In 1928 Fréchet decided to move back to Paris, thanks to encouragement from Borel, who was then chair in the Calculus of Probabilities and Mathematical Physics at the Sorbonne. Fréchet briefly held a position of lecturer at the Sorbonne's Rockefeller Foundation and from 1928 was a Professor (without a chair). Fréchet was promoted to tenured Chair of General Mathematics in 1933 and to Chair of Differential and Integral Calculus in 1935. In 1941 Fréchet succeeded Borel as chair in the Calculus of Probabilities and Mathematical Physics, a position Fréchet held until he retired in 1949. From 1928 to 1935 Fréchet was also put in charge of lectures at the École Normale Supérieure; in this latter capacity Fréchet was able to direct a significant number of young mathematicians toward research in probability, including Doeblin, Fortet, Loève, and Jean Ville. Despite his major achievements, Fréchet was not overly appreciated in France. As an illustration, while being nominated numerous times, he was not elected a member of the Académie des sciences until the age of 78. In 1929 he became foreign member of the Polish Academy of Arts and Sciences and in 1950 foreign member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Fréchet was an Esperantist, publishing some papers and articles in that constructed language. He also served as president of the Internacia Scienca Asocio Esperantista ("International Scientific Esperantist Association") from 1950 to 1953.