Кіріспе

Ежелгі Римдегі өрт (64 жыл) Римнің Ұлы өрті (incendium magnum Romae) 64 жылдың 18 шілдесінде басталды. Өрт Римдегі аттарға арналған "Цирк Максимус" атты стадион маңындағы сауда дүкендерінен бастау алды. Алты күннен кейін өрт тоқтатылды, бірақ зақымды бағалауға үлкермес бұрын, өрт қайта тұтанды және тағы үш күн бойы өрісті. Өрт салдарынан Римнің 71% жойылды (14 ауданның 10-ы). Тацит пен кейінгі христиан дәстүріне сәйкес, император Нерон осы қираудың кінәсін қаладағы христиан қауымына таңды, бұл империядағы христиандарға қарсы алғашқы қуғын-сүргінді бастады. Римде бұрын болған және ірі ғимараттардың бір бөлігін қиратқан өрттер: 6 жылы, ол Cohortes Vigiles құруға себеп болды; 12 жылы, ол Basilica Julia-ны қиратты. Өрт кезінде Нерон қалада болмаған болуы мүмкін, Антиумдағы вилласында 35 миль қашықтықта болды, және өрт толыққандай сөнгенге дейін қалаға оралған жол болуы мүмкін.

Тацит

Публий Корнелий Тацит – Рим империясының сенаторы және тарихшысы болды. Оның нақты туған күні белгісіз, бірақ көптеген дереккөздер оны 56 немесе 57 жылға жатқызады. Оның екі маңызды еңбегі – "Анналы" мен "Тарихтар" – 14 және 96 жылдар аралығындағы империя тарихын қамтиды. Дегенмен, осы еңбектердің көп бөлігі жойылып кеткен, соның ішінде 70 жылдан кейінгі оқиғаларды баяндайтын кітаптары да. Тацит өрт болған кезде сегіз жаста болған, бірақ ол мемлекеттік мұрағаттар мен хабарламаларды пайдаланып, оқиғаны дәл жазып қалдырды.

Күзету

Б.з.д. 22 жылы Август өрт сөндіру бригадасын қаржылады. Б.з. 6 жылы ол Vigiles ("күзетшілер тобын") енгізді. Бостандық алған құлдар басқарған vigilum когорталары түнде Римді күзетумен, ал urbanae когорталары күндіз Римді күзетумен тапсырылды.

Римдегі су жүйесі

Өрттен бұрын Римге тоғыз су құбыры арқылы су жеткізілетін, бірақ олар өрт сөндіруге қажетті жабдықтармен жабдықталмаған. Римнің Су комиссары (Curator Aquarum) су құбырларын жөндеу жұмыстарын үздіксіз жүргізіп отырды. Curator Aquarum сондай-ақ мемлекетке лицензия ақысын төлемей, заңсыз түрде суды құбырлар арқылы алып кеткендерді анықтау және тергеумен айналысты. Өрт сөндірушілер өртті сөндіру үшін жамылғыларды, су шелектерін, сірке суын қолданды және ғимараттарды бұзып тастады.

Өрттің басталуы мен өршуі

Тацит жазғандай, өрт Римнің Кель және Палатин төбелеріне жақын орналасқан Цирк аймағындағы жанғыш тауарларды сақтайтын дүкендерден басталды. Түнде қатты жел соққандықтан, от цирктің бүкіл ұзындығына бойымен жылдам тарады. Өрт тар, қисық көшелер мен тығыз орналасқан үйлердің аумағына тарады. Ежелгі Римнің төменгі бөлігінде өрттің жолын кесетіндей ірі ғимараттар, мысалы, храмдар немесе ашық алаңдар болған жоқ. Содан кейін ол Палатин және Кель беткейлерімен тарады. Халық алдымен өртке ұшырамаған жерлерге, содан кейін қала сыртындағы ашық далаларға және ауылдық жолдарға қашты. Өрт сөндірушілер мен тонаушылар отты шамырандармен лақтырып, немесе топтасып, өртті тоқтатуға немесе баяулатуға жасалған әрекеттерге кедергі келтіргені хабарланды. От тастауға және өрт сөндірушілерді тоқтатуға жауапты болған кейбір топтар, оларға бұйрық берілгенін мәлімдеді. Өрт алты күн бойы үздіксіз жанып, содан кейін сөндірілді. Бірақ, көп ұзамай қайта тұтанды және тағы үш күн бойы өртенді. Өрттің таралуын зерттеулер көрсеткендей, ірі өрттер өздерінің желін тудыра алады, ал бұл, жаңа ғимараттарға ұшып келген қызыл көмірлермен бірігіп, өрттің одан әрі таралуына себеп болуы мүмкін, сондай-ақ куәгерлердің өрттен алыс тұрған үйлерде кенеттен өрттер басталғанын айтуына түсіндіру беруі мүмкін. Өрттің таралуына желдің әсерінен бөлек, өртпен күресуден адамдарды тоқтатуға бұйрық бергендер, оларды бұйрық берген адамды атаған жоқ, сонымен қатар олар ғимараттарды тонағандары да хабарланды.

Салдары

Тацит жазғандай, өрт шыққан кезде Нерон Римнен Антиумға кеткен еді. Нерон қалаға оралып, азық-түлікпен қамтамасыз ету және босқындарды орналастыру үшін бақтар мен қоғамдық ғимараттарды ашу шараларын қабылдады. Римнің он төрт ауданының үшеуі толығымен қирады, тағы жетісі күйген және қираған үйіндіге айналды, ал тек төрт аудан ғана зақымданудан құтылды. Юпитер Статор храмы, Вестальдар үйі және Неронның сарайы – Домус Транзитория зақымдалды немесе жойылды. Өртте Рим сенаторларының тұратын және жұмыс істейтін Форумның бір бөлігі де жойылды. Дегенмен, Форумның ортасындағы ашық кеңістік сауда және кездесу орталығы болып қала берді. Неронның өрттің себепкері деген айыптаулар, оның өртенген аудандарды грек стилінде қайта жаңартуға және жаңа сарайының құрылысын бастауға асыққандығымен одан әрі күшейді. Қаланың қайта құрылысы үшін Нерон жаңа және болашақты көздеген құрылыс ережелерін енгізді, олардың мақсаты болжамдардың шектен шығуына тосқау қойып, жаңа қалалық жоспар құру болды, оның іздерін қала құрылысынан бүгінге дейін көруге болады. Ол қираған аумақтың көп бөлігін қайта тұрғызып, өзінің жеке резиденциясы – Domus Aurea (Алтын үй) деп аталатын сәнді ғимарат кешенін салды (Домус Транзиторияның орнына, шамамен 2,5 км² кеңейтумен), оған Палатин төбесі, Эскилин (Опиум) беткейлері және Целионың бір бөлігі кірді. Бұл өрттің себебі болмауы мүмкін, өйткені ол қажетті жерді бәрібір иеленуге құқылы еді, және оның көп бөлігі оның меншігінде болды. Өрттен қалған қирандылар жақын маңдағы, безгекке шалдыққан батпақтарды толтыру үшін пайдаланылды.

Түрлі тарихи деректер

Бұл оқиға туралы әртүрлі тарихи мәліметтер үш екіншілік дереккөзден келген: Кассиус Дио, Суетоний және Тацит. Алғашқы дереккөздер, оның ішінде Фабий Рустик, Марк Клувий Руф және Плиний Егдеңкі жазған тарихтар, бізге жеткен жоқ. Нерон мен өрт туралы кем дегенде алты түрлі әңгіме тарады:
Нерон қаланы жою ниетімен, қалаға өрт қою үшін мас адамдар сияқты әрекет ететін адамдарды жасырын жіберді. Нерон Палатин төбесіндегі сарайынан ән айтып, лира тартып, өртті тамашалады. Нерон ашық түрде қалаға өрт қою үшін адамдар жіберді. Нерон Эскилин төбесіндегі Мэценат мұнарасынан ән айтып, өртті бақылады. Нерон қаланы жоюға тырысқан себебі, Сенатты айналып өтіп, Римді өзінің қалауынша қайта құруға мүмкіндік алу болды. Өрт Нерон Антиумда болған кезде кездейсоқ орын алды.