Кіріспе

Шаномелес – гүлді Роза тұқымдасына жататын, әдетте 1–3 метр биіктіктегі төрт түрлі жапырақты тікенді бұталар туысы. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияға тән. Бұл өсімдіктер алмұрт (Cydonia oblonga) және қытай алмұрты (Pseudocydonia sinensis) туыстас, бірақ тісті жиектері жұмсақ түксіз жапырақтарымен және гүлдерімен ерекшеленеді. Гүлдері шоғырланып өседі, гүл қабыршақтары түсіп қалады және гүлдің түйіршіктері негізінде біріккен. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым және тісті жиектері бар. Гүлдерінің диаметрі 3–4,5 см, бес құлпынайы бар, көбінесе жарық қызыл түсті, бірақ ақ немесе қызғылт да болуы мүмкін; гүлдеу қыс соңында немесе ерте көктемде жүреді. Жемісі – бес қабықшасы бар алма тәрізді жеміс, ол күздің соңында піседі. Шаномелес кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері үшін тамақ ретінде қолданылады, оның ішінде қоңыр құйрықты және жапырақ кеніші Bucculatrix pomifoliella.

Жалпы атаулар

Барлық қайың түрлерінің гүлдері болғанымен, батыстағы бағбандар бұл түрлерді көбінесе "гүлді қайың" деп атайды, себебі Chaenomeles гүлдері үшін сәндік мақсатта өсіріледі, ал жемісі үшін емес. Бұл өсімдіктерді "жапон қайыңы" деп те атайды, ал "жапоника" атауы (C. japonica-ға сілтеме жасайды) 19 және 20 ғасырларда осы өсімдіктерге кеңінен қолданылды, бірақ бұл атау өте ерекше емес, себебі "жапоника" көптеген басқа өсімдіктерге де тән. "Жапоника" немесе "жапон қайыңы" атаулары Chaenomeles-тің барлық түрлеріне қарамастан, жиі қолданылды (және қазір де қолданылуда). "Жапоника" деп аталатын ең көп өсірілетін Chaenomeles шындығында C. × superba және C. speciosa гибридтері, ал C. japonica өзі осылай кеңінен таралмаған.

Қолданылуы

Бұл түр Еуропа мен Солтүстік Американың кейбір аймақтарында танымал сәндік бұталарға айналды, олар жарқыраған гүлдері үшін де, тікенді қоршау ретінде де бақшаларда өсіріледі. Кейбір сорттары 2 метрге дейін өседі, ал басқалары кішкентайрақ және жайылып өседі. Жемістері қатты және, қаудатадан азырақ болғанымен, шикі жегенде жағымсыз, лимон қышқылымен дәмделген жас алма сияқты, бірақ олар қырауда жұмсарып, ащылығы азаяды (блеттеу процесі арқылы). Жемістерінен ликер, мармелад және консерві жасауға болады, себебі олардың құрамында алма мен нағыз қаудатадан гөрі көбірек пектин бар. Бұл ағашты бонсай ретінде өсіруге болады.