Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Израиль саяси партиясы (1984 ж.)
Israeli political party (1984 )
Шас – Израильдегі хареди діни саяси партиясы. 1984 жылы Израильдің бұрынғы сефард бас раввині, раввин Овадия Йосефтің басшылығымен құрылған. Ол 2013 жылдың қазанына дейін партияның рухани жетекшісі болды және негізінен сефард және мизрахи хареди яһудилерінің мүдделерін қорғайды. Бастапқыда шағын этникалық саяси топ болған Шас 2023 жылы Кнессеттегі ең ірі төртінші партияға айналды. 1984 жылдан бері ол көптеген үкіметтік коалициялардың құрамына кірді, олардың арасында Еңбек партиясы, Кадима және Ликуд та бар.
Shas is a Haredi religious political party in Israel. Founded in 1984 under the leadership of Rabbi Ovadia Yosef, a former Israeli Sephardi chief rabbi, who remained its spiritual leader until his death in October 2013, it primarily represents the interests of Sephardic and Mizrahi Haredi Jews. Originally a small ethnic political group, Shas is the fourth largest party in the Knesset in 2023. Since 1984 it has been part of most governing coalitions, whether the ruling party was Labor, Kadima or Likud.
Атауы
Партия бастапқыда «Шомрей Тора» («Тораның сақшылары») деп аталды, ал аббревиатурасы ש״ת, «Шат» немесе «Шас» деп айтылады. Алайда, Израильдің сайлау заңына сәйкес, партия өзінің аббревиатурасында бұрыннан бар партияның аббревиатурасында қолданылған әріптерді пайдаланғысы келсе, алдымен осы партиядан рұқсат алуы керек. «אמת» әріптері бар Израильдің Еңбек партиясы Шасқа «ת» әрпін пайдалануға рұқсат беруден бас тартты. Оның орнына, партия «ש״ס, Shas» деп аталды, бұл «Сфарадимдердің сақшылары» деген мағынаны білдіретін «Шомрей С'фарад» аббревиатурасы. Бұл атау Мишна мен Талмудтың алты бөліміне (Шиша С'дарим) сілтеме жасайды, олардың екеуі де жиі «Шас» аббревиатурасымен аталады. Партияның заңды атауы – «Хитахдут ха С'фарадим ха Оламит Шом'рей Тора» (התאחדות הספרדים העולמית שומרי תורה), яғни «Сфарадимдердің халықаралық одағы, Тораның сақшылары». Йосеф 1984 жылы партияны дінге қайта оралу платформасымен және еуропалық текті ашкеназдық яһудилердің үстемдігіне қарсылық ретінде құрды. Шас партиясының барлық сайлаушылары ультра-ортодоксалды яһудилер емес. Оның көптеген сайлаушылары – қазіргі православиелік және дәстүрлі мизрахи және сфарадимдік яһудилер, себебі партия «нағыз Таяу Шығыстық» израильдік мәдениетті насихаттауға бейімделген, бұл дәстүрлі сионистік сенімдерге сәйкес келеді. Алайда, ол Кнессетте сфарадимдік және мизрахи хареди яһуди секторларын әлі де білдіреді. Шас Израильдің ірі партиялары арасындағы дәстүрлі тар шеңберде Кнессеттегі билік тепе-теңдігін бақылауға алып, кейде шамадан тыс ықпал ете алды. Кибуц қозғалысынан дауыс алатын оның лейборист-сионистік әріптестері (яғни, Лейборист және Мерец) сияқты, Шас православиелік немесе православиелік емес, мизрахи және сфарадимдік яһудилер тұратын мошавтардан дауыс және қолдау алады. Сонымен қатар, ол Дүниежүзілік сионистік ұйымның мүшесі болғандықтан, Батыс жағалаудағы православиелік қоныстанушылардың дауысын алады. 1984 жылғы 11-ші Кнессет сайлауында Шас төрт орынға ие болды және Эхуд Олмерттің коалициялық үкіметіне қосылды, Кадима, Лейборист, Гил және 2006 жылдың қазан айынан 2008 жылдың қаңтарына дейін «Исраэль Бейтейну» партиясымен бірге. Үкіметте Шас партиясының басшысы Ишай өнеркәсіп, сауда және еңбек министрі және премьер-министрдің орынбасары болды, ал Ариэль Атиас коммуникация министрі болды, ал Мешулам Нахари мен Ицхак Коэн портфельсіз министрлер болды. 2009 жылғы сайлаудан кейін, Шас он бір орынға ие болды, ол Бенджамин Нетаньяхудың коалициялық үкіметіне қосылды және төрт министрлік лауазымды атқарды. Ол кезде партияны басқарған Ели Ишай төрт вице-премьердің бірі және ішкі істер министрі болды. 2011 жылдың 4 желтоқсанында Шас өзінің АҚШ-тағы филиалын – Нью-Йорктің Бруклин қаласында орналасқан «Шас Американдық достары» компаниясын іске қосты, бірақ Нетаньяхудың жаңа үкіметіне қарсы оппозициялық Лейборист партиясының құрамына кіруді таңдады. «Есх Атид» партиясының Яир Лапид және «Еврейлік үй» партиясының Нафтали Беннет, көп орын алып, коалицияға қосылған, екеуі де бұрын босатылған хареди еркектерін Израильдің ұлттық қызметіне шақыруды және хареди отбасыларына мемлекеттік қаржылық қолдауды азайтуды жақтады, бұл саясатқа Шас қарсылық білдірді. 2014 жылдың желтоқсан айында Ели Ишай он жылдан астам уақыт бойы басқарған Шас партиясынан кетіп қалды. Ол 2015 жылдың наурызында өтетін сайлауда жаңа діни партияны басқаратынын айтты. Оның Шас пен Арье Дериден кетуі таңғалдырмады. Ол құрған партия, «Яхад», сайлаудан өтпеді. 2015 жылғы сайлауда Шас «Яхад» партиясының бюллетеньдерін бұзғаны үшін айыпталды. Сонымен қатар, олар «Отзма Йехудит» партиясының символдарымен бірге «Яхад» партиясымен бірге сайлауға қатысқан «Саламан» партиясын құрған деп айыпталды. 2015 жылғы сайлауда Шас жеті орынға ие болды. 2017 жылы сауалнамалар Шас партиясының сайлаудағы 3,25% деңгейінен төмен екенін көрсетті. Бұған жауап ретінде Шас басшылары партияда төңкеріс жасауға тырысудың болғанын айтты. Сол жылы партияның бұрынғы рухани жетекшісінің Иерусалимнің бас раввині Шломо Амарды сынға алған таспасы тарады. 2020 жылдың 17 сәуірінде Ликудтың жоғары тұрған министрі, аты-жөнін жарияламауды талап етіп, Al Monitor-ға Дери Нетаньяху мен «Көк және ақ» көшбасшысы Бени Ганц арасындағы саяси коалиция келіссөздеріне делдалдық жасағанын айтты. Деридің «Көк және ақ» партиясымен жаңа одаққа дайын болуы мүмкін екендігі туралы хабарланды, өйткені оның дінге қарсы компоненті Яир Лапид партиядан шығып, өз жолын таңдады және келесі сайлауға дейін Нетаньяхудың коалициясында қалуға міндеттенді.
The party was originally called Shom'rei Torah ("Guardians of the Torah"), with the acronym ש״ת, pronounced "Shat" or "Shas". However, Israeli election law requires a party wishing to use letters for their acronym that already appear in the acronym of an existing party to first obtain permission from that party, and the Israeli Labor Party, whose letters are אמת, refused to grant Shas permission to use the ת. Instead, it was named ש״ס, Shas, an acronym for Shomrei S'farad, meaning "Sephardic Guardians". The name is also a reference to the six orders (Shisha S'darim) of the Mishnah and the Talmud, both of which are often referred to by the same acronym, "Shas". The party's legal name is "Hit'akhdut ha S'pharadim ha Olamit Shom'rei Torah" (התאחדות הספרדים העולמית שומרי תורה), meaning "International Union of the Sepharadim, Guardians of the Torah". Yosef founded the party in 1984 on the platform of a return to religion and as a counter to an establishment dominated by Ashkenazi Jews of European extraction. Not all Shas voters are ultra Orthodox Jews. Many of its voters are Modern Orthodox and traditional Mizrahi and Sephardi Jews, due to its alignment with the promotion of an "authentic Middle Eastern" Israeli culture, which fits with traditional Zionist beliefs of a revival of authentic, non Europeanized Jewish culture. However, it still represents the Sephardi and Mizrahi Haredi Jewish sectors in the Knesset. Shas has at times been able to exert disproportionate influence by gaining control of the balance of power in the Knesset within the context of the traditionally narrow margin between Israel's large parties. Like its Labor Zionist counterparts (i. e., Labor and Meretz) that gain votes from the kibbutz movement, Shas gains votes and supports from moshavim that are inhabited by Mizrahi and Sephardi Jews, either Orthodox or non Orthodox. Also, since it became a member of the World Zionist Organization, it gains votes from Orthodox settlers in the West Bank. In the elections to the eleventh Knesset in 1984, Shas won four seats. and joined Ehud Olmert's coalition government, alongside Kadima, Labor, Gil and, between October 2006 and January 2008, Yisrael Beiteinu. In the government, Shas party leader Yishai was Minister of Industry, Trade and Labor and Deputy Prime Minister, while Ariel Atias was Minister of Communications and Meshulam Nahari and Yitzhak Cohen were Ministers without Portfolio. Following the 2009 elections, in which Shas won eleven seats, it joined Benjamin Netanyahu's coalition government and held four cabinet posts. Eli Yishai, who led the party at that time, was one of four Deputy Prime Ministers and Minister of Internal Affairs. On 4 December 2011, Shas launched its United States affiliate, American Friends of Shas, based in Brooklyn, New York. but chose to form part of the Labor opposition to Netanyahu's new government. Yair Lapid of the Yesh Atid party and Naftali Bennett of The Jewish Home, who had won more seats and joined the coalition, both favored conscription of the previously exempt Haredi men into Israel's national service and a reduction in state financial support for Haredi families, policies Shas opposes. In December 2014, Eli Yishai left the Shas party, which he had led for more than a decade. He said he would lead a new religious party in the election scheduled for March 2015. His departure from Shas and Aryeh Deri did not come as a surprise. The party that he formed, Yachad, failed to pass the election threshold. In the 2015 elections, Shas was accused of tampering with the ballots of Yachad. They were also accused of creating a straw party with the symbols of Otzma Yehudit, which was running on a joint list with Yachad during the election. During the 2015 election, Shas won 7 seats. In 2017, opinion polling showed that Shas was falling under the election threshold of 3.25%. In response, Shas leaders said that there was a coup attempt in the party. In the same year, a tape was leaked of the party's former spiritual leader, criticizing Jerusalem Chief Rabbi Shlomo Amar. On 17 April 2020, a senior Likud minister, speaking on anonymity, told Al Monitor that Deri was mediating the political coalition talks between Netanyahu and Blue and White leader Benny Gantz. It was also reported that Deri "might even be open to a new alliance with Blue and White – now that its anti clerical component, Yair Lapid, quit the party and went his own way" and would only commit to remaining with Netanyahu's coalition until the next election.
Идеология
Партияның мақсаты – "тажды бұрынғы даңқына қайтару", яғни сефард яһудилерінің діни және мәдени мұрасын қорғау және "Израильдің сефард халқына қарсы жалғасып келе жатқан экономикалық және әлеуметтік кемсітушілік" деп санайтын жағдайды түзету. Сефард православтық израильдіктердің қажеттіліктеріне баса назар аударған Шас, MaAyan HaHinuch HaTorani деп аталатын, үкімет қаржыландыратын діни білім беру жүйесін құрды. Бұл жүйе кедей сефард қалаларында танымал болды және партияның халықтық қолдауын арттырды. Шас, еврей діни заңы – Халахтың Израиль қоғамына ықпалын күшейтуді жақтайды және Баал тешува қозғалысына белсенді қатысады, сефард және мизрахи еврей тегінен шыққан, православ емес израильдіктерді православ еврей өмір салтын қабылдауға шақырады. Шас – хареди діни партиясы, бірақ солшыл үкіметтерге қатысып, діни және экономикалық мәселелерде келісімге келуге дайын. Шастың талаптарының бірі – өз елдерінен күштеп шығарылып, мүлкін қалдыруға мәжбүр болған сефард және мизрахи яһудилеріне өтемақы төлеу. Шас, гомосексуализмнің кез келген түрде ашық білдірілуіне, соның ішінде Гей-парадтарға, әсіресе Иерусалимде қарсы шығады. Шас депутаты Нисим Зеев гомосексуалдар қауымын "Израиль қоғамы мен еврей халқының өзін-өзі жоюына себепкерлік етеді" деп айыптап, гомосексуалдарды "құс тұмауы сияқты зиянды індет" деп атады. Алайда партия, гомосексуалдарға қарсы кез келген зорлық-зомбылықты айыптайды.
The stated purpose of the party is to "return the crown to the former glory", meaning to protect the religious and cultural heritage of Sephardic Jewry and to rectify what it sees as the "continued economic and social discrimination against the Sephardic population of Israel". Focusing on the needs of Sephardic Orthodox Israelis, Shas established its own government funded religious education system called MaAyan HaHinuch HaTorani, which became popular in poor Sephardic towns, increasing the party's popular support. Shas advocates for the increased influence of Halakha, the Jewish religious law, in Israeli society and actively engages in the Baal teshuva movement, encouraging non Orthodox Israelis of Sephardic and Mizrahi Jewish heritage to adopt an Orthodox Jewish lifestyle. Shas is a Haredi religious party, but it has participated in left wing governments and is often willing to compromise on both religious and economic issues. One of Shas's demands is a compensation package for Sephardi and Mizrahi Jews who were forced to flee their home countries and leave their property behind. Shas opposes any form of public expression of homosexuality, including Gay Pride parades, especially in Jerusalem. Shas MK Nissim Ze'ev accused the homosexual community of "carrying out the self destruction of Israeli society and the Jewish people", calling homosexuals "a plague as toxic as bird flu". However, the party condemns any form of violence against gay people.
Даулар
Шас партиясының бірнеше депутаттары, оның ішінде Арье Дери, Рафаэль Пинхаси, Яир Леви, Офер Хуги және Яир Перец, алаяқтық және жалған жасау сияқты қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін сотталды. Сонымен қатар, депутат Шломо Бенизри 2008 жылдың 1 сәуірінде пара алу, қылмыс жасасу және әділетке кедергі келтіру үшін сотталды. Бенизри отставкаға кеткеннен кейін, Шас партиясы тізімінде он үшінші орында тұрған Мазор Бахаина оның орнына тағайындалды. 1999 жылы Дери жемқорлық айыптары бойынша түрмеге кесілді. 2010 жылы Овадия Йосеф палестиналықтарды "Израильдің зұлым, қатал жаулары" деп айыптады және "Әбу Мазен және осы зұлым адамдардың бәрі осы дүниеден жойылуы керек. Құдай оларды індетпен жазаласын!" деді. Палестина Азаттық Ұйымының (PLO) өкілі Саеб Эрекат Йосефтің бұл сөздерін "палестиналықтарға қарсы геноцидке" шақырумен теңеді. Кейін Йосеф кешірім сұрап, Мысыр президенті Хосни Мубаракқа хат жазып: "Мен сіздің күш-жігеріңізді қолдаймын және Мысырлықтар, Иорданиялықтар және палестиналықтар сияқты бейбітшілікке қол жеткізу үшін серіктес және мүдделі барлық басшылар мен халықтарды мақтаймын. Алла сізге ұзақ өмір берсін, сіздің бейбітшілікке жасаған күш-жігеріңізге сәттілік тілеймін және біздің аймақта бейбітшілік орнасын!" деді. Бұрын Йосеф арабтарды "улан" деп атап, Израильді оларды "жоюға" шақырған болатын. "Оларға мейірімділік көрсетуге болмайды. Оларға зымырандар жіберіп, жою керек. Олар зұлым және жазаға лайық." Кейіннен оның өкілі бұл сөздерінің барлық араб әлеміне емес, тек қана кісі өлтірушілер мен террористерге арналғанын түсіндірді.
Several Shas MKs, including Aryeh Deri, Rafael Pinhasi, Yair Levy, Ofer Hugi and Yair Peretz, have been convicted of criminal offenses that include fraud and forgery. In addition, MK Shlomo Benizri was convicted of bribery, conspiring to commit a crime and obstruction of justice on 1 April 2008. Benizri resigned was replaced by Mazor Bahaina, who was number thirteen on the Shas list. In 1999, Deri was sentenced to prison time on corruption charges. In 2010, Ovadia Yosef cursed the Palestinians as "evil, bitter enemies of Israel" and said that, "Abu Mazen and all these evil people should perish from this world. God should strike them with a plague." Saeb Erekat of the PLO said Yosef's remarks were tantamount to a call for "genocide against Palestinians". Yosef later apologized and wrote to Egyptian President Hosni Mubarak: "I support your efforts and praise all the leaders and the peoples — Egyptians, Jordanians and Palestinians — who are partners and wish the success of this important process of achieving peace in our region, and preventing bloodshed. May God grant you longevity and may you succeed in your efforts for peace and may there be peace in our region." Previously, Yosef had called Arabs "vipers" and called for Israel to "annihilate" them. "It is forbidden to be merciful to them. You must send missiles to them and annihilate them. They are evil and damnable." A spokesman later clarified that his comments were only aimed at murderers and terrorists and not the entire Arab world.
Әйелдер науқаны
Әйелдер белсенділері "Әйел кандидат жоқ – әйел дауысы жоқ" науқаны ұйымдастырып, Шаста әйелдер өкілдігінің жетіспеушілігіне қарсылық білдірді. Әйелдер партия тізімінде әйел кандидаттары жоқ партияға дауыс бермейтіндерін мәлімдеп, Кнессеттегі ультра-ортодоксал партиялардың өкілдеріне ашық хат жіберді, ол әлеуметтік желілерде де таралды. Партияның жетекші мүшесі рабби Мордехай Блау, қозғалысқа қатысқан немесе партия басшылығына бағынбаған әйелдердің балалары "хареди мектептеріне қабылдаудан шеттетіледі" және олардың жұмыс берушілері "қоғамдық бойкотқа ұшырайды" деп қорқытты. Шас қозғалыс ішінде әйелдер кеңесі құрылатынын хабарлады, бұл қадам белсенділер тарапынан қолдау тапты. Сонымен қатар, олар: "Біз алға жылжимыз және хареди фракцияларын әйелдерге Кнессетте депутат болуға мүмкіндік беруге шақырамыз" деді. Илай Ишай Израиль радиосында: "Яһуди діни заңдарында әйелдің Кнессет депутаты болуына тыйым салынбаған. Бірақ біздің раввиндеріміз кез келген мәселе бойынша өз шешімдерін қабылдайды, осы мәселе де сондай" деді. Ультра-ортодоксал әйелдер тобы өздерінің "У'Бизчутан" партиясын құрғанда, Шас өкілі Исаак Безалел: "Хареди қоғамдық пікірі әлі Кнессетте әйелдердің қызмет етуіне дайын емес" деді.
Women activists protested the lack of female representation in Shas by organizing a "No Female Candidate, No Female Vote" campaign. The women said they would not vote for a party that does not include women candidates on its slate and sent an open letter to the Knesset representatives of ultra Orthodox parties, which was also circulated on social media. Rabbi Mordechai Blau, a senior party member, threatened that women participating in the movement or bucking the party leadership would find their children "banned from Haredi schools" and their employers "boycotted by the community". Shas announced that it would create a women's council within the movement, a step that was welcomed by the campaigners. At the same time, they said: "We will move forward and call on the Haredi factions to enable women to serve as MKs in the Knesset." Eli Yishai said on Israel Radio: "There is nothing in Jewish law that says you can't have a woman as a Knesset member. But our rabbis decide what they decide on every subject and the same goes for this." When a group of ultra Orthodox women created their own party, U'Bizchutan, Isaac Bezalel, the Shas spokesman, said: "The Haredi public is not yet open to women serving in the Knesset."
Сайлау нәтижелері
СайлауЖетекшіДауыс%Орын+/–Статус1984 Исхак Хайм Перетс63,6053.071988107,7094.72 21992 Арье Дери129,3474.94 1996259,7968.51 41999430,676 13.01 72003 Елі Есей258,8798.22 62006299,0549.53 12009286,300 8.49 12013331,8688.752015 Арье Дери241,6135.73 4 сәуір 2019258,2755.99 1 қыркүйек 2019329,8347.44 1 2020352,842 7.692021316,0087.172022392,6448.24 2