Кіріспе

Рим империясына қарсы көтеріліс (69–70 ж.ж.)

Батавилердің көтерілісі 69 және 70 жылдары аралығында Рим провинциясы Германия Инфериорда ("Төменгі Германия") болды. Бұл Рейн өзенінің дельтасындағы Батавияда қоныстанған, шағын болғанымен әскери қуаты зор герман тайпасы Батавилер бастаған Рим империясына қарсы көтеріліс еді. Көп ұзамай Галлия Бельгикадан келген кельт тайпалары және бірнеше герман тайпалары оларға қосылды. Императорлық Рим армиясындағы көмекші офицер, сондай-ақ мұрагерлік ханзада Гай Юлий Цивиль басшылығымен Батавилер мен олардың одақтастары Рим армиясына бірнеше ұятты жеңілістерді сыйлады, тіпті екі легионды жойды. Осы бастапқы табыстардан кейін, римдік қолбасшы Квинт Петилий Цериалис басқарған зор рим армиясы көтерілісшілерді жеңді. Бейбіт келіссөздерден кейін Батавилер қайтадан Рим үкіметіне бағынды, бірақ оларға қорлаушы шарттарды қабылдауға және өз аумағында тұрақты түрде орналасқан легионды қабылдауға мәжбүр болды, ол Noviomagus (қазіргі Ниймеген, Нидерланды) қаласында орналасты.

Өмірбаян

Батавтар – германдық шати тайпасының бір тармағы. Олар Ескі Рейн мен Ваал өзендері арасындағы аймаққа қоныс аударған. Олардың жері, ықтимал құнарлы аллювиалды шөгінділеріне қарамастан, көбінесе Рейн дельтасының батпақтарынан тұратын, негізінен өңделмейтін жер болды. Сондықтан Батав халқының саны өте шектеулі болды: сол кезде 35 000-нан аспады. Бірақ, көршілес Галлияны римдіктер басып алғаннан кейінгі ғасырда сауда гүлденді, аймақта римдік, галл және германдық материалдық мәдениеттерінің үйлесімі байқалды. Олар жауынгерлік, жақсы атқа мінуші, қайықшы және жүзуге шебер халық еді. Осылайша, олар әскери қызметке өте жарамды болды. Жер мен бастықтарға төленетін тікелей салықтан (трибутум) босатылған ерекше құқыққа ие болғандықтары үшін, олар Юлий-Клавдийдің қосымша әскерлеріне, әсіресе атты әскерге, пропорционал емес үлкен үлес қосты: бір ала мен сегіз когорта. Олар сонымен қатар император Августың 68 жылға дейін болған германдық жеке күзетшілерінің (Germani corpore custodes) элиталық полкінің көп бөлігін құрады. Батав қосымша әскерлері шамамен 5000 адамды құрады, яғни Юлий-Клавдий кезеңінде әскери жасқа (16 жас) жеткен Батав еркектерінің 50%-дан астамы қосымша әскерге қатысқан болуы мүмкін. Осылайша, Батавтар, 23 жылы империяның жалпы халқының шамамен 0,05%-ын құраса да, қосымша әскерлердің шамамен 4%-ын, яғни олардың үлесінен 80 есе артық қамтамасыз етті. Римдіктер оларды қосымша әскерлерінің ең мыкты және батыл (fortissimi, validissimi) сапында санайтын. Рим қызметінде олар толық қару-жарақпен өзенді жүзудің ерекше тәсілін жетілдірді. Гай Юлий Цивилис (шынайы есімі басқаша) – Батавтардың мұрагерлік князі және Батав когортасының префекті (бас офицері) болды. Рим армиясында 25 жыл үздік қызмет еткен ол және оның сегіз Батав когортасы б.з. 43 жылы Ұлыбританияға римдіктердің басып кіруінде және сол елдің кейіннен бағындырылуында (43–66) маңызды рөл атқарды. Бірақ 69 жылы Цивилис, Батав полктері және Батав халқы Римге деген наразылықтарын білдірді. 66 жылы Батав полктері Ұлыбританиядан қайтарылғаннан кейін, Цивилис пен оның бауыры (сонымен қатар префект) Германияның төменгі губернаторы тарапынан опасыздық туралы жалған айыптаулар бойынша тұтқындалды. Губернатор бауырласын өлімге кесуге бұйрық берді, ал Цивилисті Рим императоры Неронның сот талқысына жіберді. (Екі түрлі қараудың айырмашылығы бауырластың әлі де империяның азаматы емес, ал Цивилис, атынан көрініп тұрғанындай, Рим азаматтығына ие болған, бұл оған өзінің ісін императордың өзімен бірге қарауға құқық берген). Цивилис түрмеде сот күтіп отырғанда, 68 жылы Неронды Испания Тарраконская губернаторы, тәжірибелі генерал Галба бастаған әскер құлатты. Нерон өзін-өзі өлтіріп, Август бір ғасыр бұрын құрған Юлий-Клавдий әулетінің билігін аяқтады. Галба император болып жарияланды. Ол Цивилисті опасыздық айыбынан босатып, үйіне қайтуға рұқсат берді. Бірақ, Германияның төменгі аймағына оралғаннан кейін, ол тағы да тұтқындалған сияқты, бұл жолы жаңа губернатор Аул Вителлиус бұйрығымен, оның қол астындағы легиондардың талабы бойынша, Цивилисті өлтіруді талап етті. Осы уақытта Галба Неронға көрсеткен адалдығы үшін сенімсіздікпен қараған германдық күзетшілер полкін таратып жіберді. Бұл бірнеше жүз Батав әскерін, тіпті бүкіл Батав ұлтын ашуландырды, олар мұны ауыр қорлау деп санады. Сонымен қатар, сегіз Батав когортасы мен олардың 25 жыл бұрын Ұлыбританияға шабуыл жасағаннан бері қосылған XIV Гемина легионы арасындағы қарым-қатынас күрт нашарлады. Рим легионерлері мен олардың германдық қосымша әскерлері арасындағы жеккөрушілік кем дегенде екі рет қақтығысқа ұласты. Осы кезде Рим империясы бір ғасырдағы алғашқы ірі азаматтық соғысқа, Төрт император жылына ұшырады. Мұның себебі Юлий-Клавдий әулетінің құлдырауы болды. Августың ұрпақтары шекаралық армиялардағы қарапайым легионерлердің автоматты және ынталы адалдығынан ләззат алды, бірақ Галба олардың көзінде мұндай заңдылыққа ие болған жоқ. Жоғарғы билік енді оны қолға түсіруге (және ұстап тұруға) жеткілікті күшті генералға ашық болды. Біріншісі, 69 жылы Галбаның орынбасары Ото Римде оның басшысына қарсы төңкеріс жасады. Осылайша Галбаны Отоның бұйрығымен преториандық гвардия өлтірді. Содан кейін Вителлиус өзінің билікке талап етуін бастады және Рейн легиондарын Отоға қарсы Италияға әкелуге дайындалды. Енді Батавтардың әскери қолдауына мұқтаж болған Вителлиус Цивилисті босатты. Керісінше, Батав полктері Ото күштерін Бедриакүм шайқасында жеңуге Вителлиуске көмектесті. Батав әскеріне үйіне қайтуға бұйрық берілді. Бірақ осы кезде Сириядағы күштерінің командирі, бес легионнан тұратын әскеріне Дунайдағы легиондар да қосылған Титус Флавий Веспасианның бүлік туралы хабар келді. Вителлиус Германияның төменгі губернаторы, көбірек әскер жинауға тырысып, Батавтармен жасасқан келісімде белгіленген лимиттен артық Батавтарды әскери қызметке шақыруға тырысып, Батавтардың ықыласын жоғалтты. Батав балаларына жасалған көптеген жыныстық шабуылдарға жауапты болған римдік рекруттердің қатыгездігі мен жемқорлығы Батав отанындағы наразылықты одан әрі күшейтті.

Көтеріліс

69 жылы жазда Цивилис Рейн легиондарына бөлінген батавиялық қосымша әскерлердің қолбасшысы болды. Ол римдік әскери тактиканы жақсы білгендіктен, оларды қалай жеңуге болатынын ойлады. Бірінші қадам – алдау жасау болды, және Цивилис Батавиядан тыс жерде көтеріліс ұйымдастырып, Солтүстік римдік армияны шашыратты. Сирия, Кіші Азия және Шығыс, деспотизмге үйренген, құлдыққа бағынсын! Бостандық – табиғаттың тіпті ең қарапайым жануарларға да сыйлаған нәрсесі. Батылдық – адамның ерекше қасиеті, ал құдайлар батыл жаққа көмектеседі. — Гай Юлий Цивилис

Канефат тайпасы батавиялықтар мен Солтүстік теңіз арасындағы жерлерде өмір сүрді. Цивилис көтеріліс тудыру үшін қандай ынталандырулар қолданғаны белгісіз, бірақ олардың басшысы Бринно бастаған канефаттар бірнеше римдік бекіністеріне, соның ішінде Траектумға (Утрехт) шабуыл жасады. Италиядағы әскерлердің көп бөлігі азаматтық соғыста соғысып жатқандықтан, римдіктер дайындықсыз болды. Рейн легиондарының қолбасшысы Флаккус жағдайды бақылауға алу үшін қосымша әскерлер жіберді. Нәтижесінде римдіктер тағы бір апатқа ұшырады. Цивилис көтерілістің бас ұйымдастырушысы болды және қазіргі Арнемнің жанында римдіктерді жеңді. Флаккус V Алауда және XV Примигения легиондарына көтерілісшілермен күресуге бұйрық берді. Олармен бірге үш қосымша бөлім, соның ішінде Цивилистің белгілі жауы Клавдий Лабео басқаратын батавиялық атқыштар эскадрильясы да болды. Шайқас қазіргі Нимгегеннің жанында өтті. Батавиялық полк өз отандастарына қашып кетіп, римдіктердің әлсіз рухына соққы берді. Римдік армия жеңіліп, легиондар Ветераға (қазіргі Ксантен) шегінуге мәжбүр болды. Осы кезде батавиялықтар айқын басымдыққа ие болды. Тіпті императорлық тақ үшін Вителлиуспен күресіп жатқан Веспасиан да, оның жауларын Рейн легиондарын Италияға шақырудан алған көтеріліске ризашылық білдірді. Батавияға тәуелсіздік уәде етілді және Цивилис патша болуға аяқ басқандай болды.

Кастра Ветера

Белгісіз себептермен батавиялықтарға бұл жеткіліксіз болды. Сивилис кек алуды таңдап, екі римдік легионды жоюға ант берді. Уақыты дұрыс таңдалды. Төрт император жылындағы азамат соғысы шыңына жеткенде, Рим тиімді қарсы шабуыл жасау үшін біраз уақыт қажет болды. Сонымен қатар, Вителлидің әскерінің сегіз батавиялық қосымша жасағы үйлеріне қайтып бара жатқан еді және оларды тәуелсіз Батавия үшін бүлікке қосылуға оңай болатын. Бұл маңызды күшейту болды. Ардагерлер болғандықтарынан бөлек, олардың саны Могунтиякум (Майнц) және Бонна (Бонн) қалаларында орналасқан римдік әскерлердің жиынтығынан көп болды. 69 жылдың қыркүйегінде Сивилис V Алауда және XV Примигенияның 5000 легионерлерінің лагері – Кастра Ветераны қоршауға алды. Лагерь өте жаңа, жабдықтары мол, жақсы қорғалған, қабырғалары саз, кірпіш, ағаштан, мұнаралары және екі қазаншұңқыры бар еді. Лагерьді күшпен басып алуға бірнеше рет тырысқаннан кейін, Сивилис әскерлерді аштықпен өлтіріп, қарсы тұруын тоқтатуға мәжбүрлеуді шешті. Осы уақытта Флакк Италиядағы соғыстың нәтижесін күтуге шешім қабылдады. Рейн легиондары бұрын Галбамен Галлия Лугдуненсистің бүлікшісі Виндекске қарсы әрекеттері үшін жазаланған еді. Веспасиан соғыста жеңіске жетіп жатты және Сивилис оған император болуға көмектесіп, Кастра Ветерада қоршауға алынған екі легионның, Вителлиуске адал болғандарының, оған көмеске келмейтініне кепілдік берді. Флакк пен оның қолбасшылары екінші рет әскери қателік жасағысы келмеді және нұсқауларды күтуге шешім қабылдады. Вителлидің жеңілгені туралы жаңалық келгенде, Сивилис қоршауды жалғастырды. Ол Веспасиан үшін емес, Батавия үшін күресіп жатқан. Флакк қоршауға алынған легиондарды құтқару үшін қарсы шабуылға дайындала бастады. Сивилис олардың толық дайындыққа жеткенше күтпей, күтпеген шабуыл жасады. 1 желтоқсанның кешінде оның ең жақсы сегіз атты жасағы Крефельдте римдіктерге шабуыл жасады. Рим әскері жеңіске жетіп, батавиялық атты әскерді жойды, бірақ олардың өзі де ауыр шығынға ұшырады. Римдіктердің Кастра Ветераға келетінін білген Сивилис қоршаудан бас тартып, Могунтиякумға шабуыл жасаумен қорқытты. Римдіктер жаңылып, Германияның Жоғарғы бөлігіндегі негізгі базасын құтқаруға асықты. Могунтиякумда олар Веспасианның таққа отырғаны туралы хабар алды. Флакк бұл оқиғаны легиондарға ақша таратып атап өтуді шешті, бірақ бұл легиондар тарихи тұрғыдан бұрынғы қолбасшысы Вителлиуске адал болды және бұл жомарттық әрекет олардың намысына тиді деп түсіндірді. Флакк өлтіріліп, оның орынбасары дезертирлік жасады, рим әскерін шатастырып тастады. Сивилис мүмкіндігін пайдаланып, римдіктер не болып жатқанын түсінгенше, оның әскерлері Кастра Ветераны тағы да қоршады.

Көтеріліс жалғасуда

70 жылы көтерілісшілердің ықпалы күшті болды. Кастра Ветерада екі легион әлі де қоршауда болды, ал Рим армиясының қалған бөлігі көтеріліспен күресуге жеткіліксіз еді. Батавиялық көтерілістен өзге, Тревирандықтар мен Лингондықтар Галлияның тәуелсіздігін жариялады. Көтерілісші император Юлий Сабин I Герман және XVI Галлика легиондарын өзіне тартып алды. Кастра Ветерадағы жағдай қиын болды. Азық-түлік аяқталып, қоршаудағы әскерлер тірі қалу үшін жылқы мен есек жеуге мәжбүр болды. Көмекке үміт болмағандықтан, әскердің қолбасшысы Муний Луперк бас сауғалап, капитуляциялауға шешім қабылдады. Легиондар лагерьтен шығып, көтерілісшілерге тонау үшін берілген жағдайда қауіпсіз өтуге келісім берілді. Барлық қару-жарақ, артиллериялық жабдықтар және алтын тонауға қалдырылды. V Алауда және XV Примигения лагерьден шықты, бірақ бірнеше шақырымнан кейін германдық әскерлердің шабуылына ұшырап, талқандалды. Командирлер мен жоғары шенді офицерлер құлдарға айналдырылып, батавиялықтардың көтерілісін болжаған Веледа пайғамбарға сыйлық ретінде ұсынылды. Осы жетістіктен кейін Цивилис Агриппина колониясына (Кельн) барып, онда лагерь құрды. Келесі айларда ол солтүстік Галлия мен Германияның басқа тайпаларын көтеріліске қосылуға көндіруге күш салды.

Рим жауды жазалайды

Германиядағы көтеріліс империя үшін нақты қауіпті құрады. Екі легион жоғалып, тағы екеуі (I Germanica және XVI Gallica) көтерілісшілердің бақылауында болды. Бұған бұдан көп рұхсат етуге болмайтын еді. Веспасиан империяны өзіне бағындырып, Италиядағы жағдайды тұрақтандырған соң, әрекет етуге шешім қабылдады. Ол жаудың қайырымдылығын күткен күштердің бас қолбасшысы ретінде жақын туысы және тәжірибелі генерал Квинт Петилий Цериалисті тағайындады. Жеңіліске ұшырамас үшін, зор әскер шақырылды. VIII Augusta, XI Claudia, XIII Gemina, XXI Rapax және жақында құрылған II Adiutrix легиондары дереу Германияға жіберілді. Сонымен қатар, I Adiutrix және VI Victrix легиондары Испаниядан, ал XIV Gemina Британиядан шақырылды. Бұл легиондардың көп бөлігі Галлия мен Жоғарғы Германияның басқа бөліктерін бақылауға және Рейн шебін қорғауға жіберілді. Дегенмен, Цериалистің әскері зор болғандықтан көтерілісшілерге үлкен қауіп төндірді. Алда келе жатқан әскер туралы хабарды естіген Юлий Тютор, Цивилистің одақтастарының бірі, қарсыласудан бас тартты. "Тұтқынға алынған" I Germanica және XVI Gallica легиондары капитуляциялады. Олар ар-намысын жоғалтты және енді Римнің сеніміне ие болмады. I Germanica таратылды, ал оның легионерлері Паннониядағы VII Gemina легионына қосылды. XVI Gallica XVI Flavia Firma легионы деген атпен қайта құрылды. Барлық бағыттан қысым көрсетіп, Цериалис көтерілісшілерді және олардың (қазір азайған) одақтастарын солтүстікке шегінуге мәжбүрледі. Көтеріліс енді Төменгі Германиямен шектелді. Өзінің отаны Батавиядан Цивилис Рим әскеріне бірнеше шабуылдар жасауға тырысты, құрлықта және Вааль және Рейн өзендеріндегі флоттың көмегімен. Шабуылдардың бірінде Цивилис Рим флотының флагманына қол жеткізді. Бұл Римнің жауабын талап ететін қорлық еді. Цериалис күтпей, Батавияға шабуыл жасады. Көтеріліс басталғанда Рим бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Яһудеядағы маңызды әскери операциялармен айналысып жатты. Алайда, 70 жылы сәуірде басталған Иерусалим қоршауы қыркүйек айының басында аяқталды және соғыс іс жүзінде аяқталды. Цивилис Иерусалимнің құлағанын естіп, Рим енді барлық күшін оған қарсы қолданатынын түсінген соң, бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Бейбіт келісімдерге қатысты келіссөздер басталды. Соғысқан тараптар екі жағынан да жақындасқан Набалия өзенінен көпір салынды. Жалпы келісімдердің мәліметтері белгісіз, бірақ олар батавиялықтар үшін тиімді болды, батавиялықтар Рим империясымен одақты жаңартуға және тағы сегіз қосымша кавалерия жасағын құруға міндетті болды. Батавияның Нимгеген қаласы қиратылып, тұрғындарына оны бірнеше шақырым төменде, қорғанышсыз жағдайда қайта құруға бұйрық берілді. Сонымен қатар, X Gemina жақын жерде бейбітшілікті сақтау үшін орналастырылды. Цивилистің тағдыры белгісіз.

Нидерландыдағы мәдени ықпал

XVII-XVIII ғасырлардағы голланд жазушылары тәуелсіздік пен бостандықты ұнататын батавиялықтардың көтерілісін Испанияға қарсы голландтар көтерілісімен және басқа да зорлық-зомбылық түрлерімен салыстырды. Бұл ұлтшылдық көзқарас бойынша батавиялықтар голландтардың "нағыз" ата-бабалары саналды, осы себепті атау ғасырлар бойы қайта-қайта қолданылып келді. 1619 жылы голландтар Джакартаны "Батавия" деп атады. 1795 жылы француз революциялық принциптеріне негізделген Голландия республикасы Батавия Республикасы деп аталды. Сондықтан Батавия көтерілісінің басшыларына голланд ұлттық батыры мәртебесі берілді, ал олардың римдік билікке қарсы көтерілісі 16 ғасырдағы испан билігіне қарсы голланд көтерілісінің алғы күші ретінде қарастырылды. Осы беттегі жоғарыдағы Рембрандттың суреті Батавия көтерілісіне қатысты осы көзқарастың бір бөлігі болып табылады. 1613 жылы Отто ван Вен Батавия көтерілісі туралы бірнеше суреттер сериясын жасады. Күні бүгінге дейін "батавиялық" термині голланд халқын сипаттау үшін қолданылады; бұл француз халқын сипаттау үшін қолданылатын "галл" және неміс халқын сипаттау үшін қолданылатын "тевтон" терминдеріне ұқсас.