Кіріспе

Рим империясының билік үшін күресі (69 жыл)

69 жылғы Төрт император жылы – Рим империясының алғашқы азаматтық соғысы болды, оның барысында төрт император тікелей бірінен соң бірі билік етті: Галба, Отон, Вителлий және Веспасиан. Бұл кезең маңызды аралық саналады, ол алғашқы императорлық әулет – Юлий-Клавдийлерден Флавий әулетіне өтуді белгілейді. Осы кезеңде көптеген көтерілістер мен талапкерлер пайда болды, Рим мен провинцияларда адалдық жиі ауысып, кең ауқымда тәртіпсіздіктер орын алды. 68 жылы Галлия Лугдуненсис легаты Виндекс Неронға қарсы көтеріліп, Испанияның губернаторы Галбаны империяны иеленуге шақырды. Сәуір айының басында оның легиондары оны император деп жариялады. Оған негізінен Лузитания легаты Отон қолдау көрсетті. Көп ұзамай Африкадағы легион легаты Клодий Макер де Неронға қарсы көтерілді. Виндекс Рейн легиондарымен Весонтио шайқасында жеңілді, бірақ олар да Неронға қарсы шықты. Ақырында, 68 жылдың 9 маусымында Нерон Сенат оны халық жауы деп жариялағаннан кейін өзін-өзі өлтірді, осылайша Галба жаңа император атанды. Алайда, Галба империяда өз билігін орната алмады, өйткені оның көптеген жақтастары оның алғыссыздығына наразы болды. Ол, әсіресе, баласыз және қарт болғандықтан, Отонның орнына Писо Лицинианды мұрагер етіп тағайындады, ал Отонның таңдалатыны күтілген еді. Осы ұяттан ашуланған Отон 15 қаңтарда Преториандық гвардияның көмегімен Галбаны өлтіріп, оның орнына император болды. Галбадан айырмашылығы, ол тез арада үлкен танымалдылыққа ие болды, әсіресе Неронның алғашқы жылдарындағы табыстарын қайталай білді. Отонға тағы да бір талапкер – Вителлийге қарсы тұруға тура келді, оны Рейн легиондары 69 жылдың 1 қаңтарында жариялаған еді. Вителлий 14 сәуірде Бедриактың бірінші шайқасында жеңіске жетіп, императорды жеңді. Отон келесі күні өзін-өзі өлтірді, ал Вителлий 19 сәуірде Сенат тарапынан император етіп тағайындалды. Бірақ жаңа император неміс легиондарының ветерандарынан басқа көптеген қолдауға ие болған жоқ. Сирия легаты Веспасиан өзінің ниетін білдіргенде, оған Дунай легиондары, сондай-ақ Галба мен Отонның бұрынғы жақтастары адалдық көрсете бастады. 1 шілдеде Александрияда жарияланғаннан кейін Веспасиан өзінің досы Муцианды әскерінің бір бөлігімен Вителлийге қарсы күресуге жіберді, бірақ Антоний Прим басқаратын Дунай легиондары Муцианды күтпеді және 24 қазанда Бедриактың екінші шайқасында Вителлийдің легиондарын жеңді. Вителлий 20 желтоқсанда халықтың наразылығынан қаза тапты. Муциан бірнеше күннен кейін келді және Веспасианның Римдегі билігін тез бекітті (Прим одан тәуелсіз әрекет еткен еді). Вителлийдің өлімі азаматтық соғысты аяқтаған жоқ, өйткені Рейн легиондары әлі де Веспасианның және жаңа Флавий әулетінің билігін мойындамады. Кейбір Батавия провинциялықтары Цивилис басшылығымен Вителлий жарияланғаннан бері олармен күресіп келе жатқан еді. 70 жылы жаңа режим келіссөздер арқылы легиондардың берілуін қамтамасыз етті, себебі олар Веспасианға балама таба алмады. Кейіннен жаңа режим оқиғаларды бұрмалады – әсіресе тарихшы Тациттың жазбалары арқылы – римдік легиондармен күресу үшін Батавиялықтарға сүйенгендігінің ұятын жою үшін. Сондықтан Батавиялықтар Римге қарсы көтерілді деп айтылды, ал оқиғалар Батавиялықтардың көтерілісі деп аталды.

Виндекс көтерілісі және Неронның құлдырауы (68 жылдың наурызы мен маусымы)

Неронның билігінің соңы (54–68) 65 жылы Пизониялық қастандық сияқты саяси соттар мен қастандықтармен белгіленді, бұл сенаторлық элитаның императорға наразылығын көрсетті. 67–68 жылдардың қысында Галлия Лугдунскаяның легаты Гай Юлий Виндекс Неронға қарсы көтеріліс бастау үшін басқа провинция губернаторлары мен шенеуніктерден қолдау іздеді. Өзінің қарапайым тегін білген Виндекс өзі үшін империяны жеңіп алуды қаламады, сондай-ақ кандидатты атамады, мүмкін, мүдделі адамды табу мүмкіндігін арттыру үшін. Плутархтың айтуынша, Виндекске жеткен адамдар оның хаттарын Неронға жіберді, бірақ біреуін жібермеді: оның оңтүстік көршісі Сервий Сульпиций Галба, Испанияның ең ірі провинциясы – Hispania Tarraconensis губернаторы. 68 жылдың наурыз айының ортасында Виндекс жоспарын іске асырып, галл тайпаларынан әскер жинады, бірақ Рейн бойында орналасқан жеті легион офицерлерін өз жағына тарту әрекеттерін тоқтатты, өйткені олардың әскері галлдармен бірге соғысуға келіспеді. Соның салдарынан Виндекс Галбаға, Неронға оны жамандамаған жалғыз адамға жүгінді. 68 жылдың сәуір айының басында Галба Виндекс ұсынысын қабылдады және Карфаго-Новада (қазіргі Картахена, Испания) император деп жарияланды. Ол тез арада Баэтика және Лузитанияның, басқа екі Иберия провинциясының шенеуніктеріден қолдау алды, олар оған VII Гальбиана легионын, VI Victrix легионына қосымша құруға ақша берді. Ал осы уақытта Виндекс өзінің бұрынғы астанасы Лугдунумды қоршауға алуға мәжбүр болды, өйткені оның тұрғындары Неронға өте адал болды, бұл Германияның жоғарғы провинциясының губернаторы Луций Вергиний Руфтың Виндекске қарсы жорыққа шығуына себеп болды. Ол Виндекс қолдаған Секуандардың астанасы Весонтионын қоршады, сондықтан Виндекс Лугдунумды қоршаудан шығып, оларға көмекке келді. Весонтиоға жеткен соң Вергиний мен Виндекс келіссөз жүргізіп, Неронға қарсы күштерін біріктіруге келісті. Алайда Вергинийдің легиондары келісімді елемеді және дайын емес Виндекс әскерлеріне шабуыл жасады, нәтижесінде 20 000-ға дейін адам қаза тапты, ал Виндекс өзіне-өзі қол жұмсады. Одан кейін Рейн легиондары Вергинийді император деп жариялады, бірақ ол оны қабылдамады. Әскерлерді Галбаға деген жеккөрушілік қоздырды, өйткені олар 39–41 жылдары оның Германияның жоғарғы провинциясының губернаторы болған кезін ұмытпаған, сол кезде ол 39 жылы Лентул Гэтиликтің көтерілісін қолдаған легиондарды қатаң жазалады. Римде Нерон Галбаның талабына қарсы тұруға шамасы келмеді және тіпті Египетке қашуды ойлады. Шешуші қадамды преториандық гвардияның орынбасары префекті Нимфидий Сабин жасады, ол әскерлерін Неронды тастап кетуге көндірді, Галба олардың әрқайсысына 30 000 сестерций (10 жылдық жалақыға тең) сыйлық беретінін уәде етті, ал ол жаңа императордан сыйлық күтті. 9 маусымда Сенат Неронды мемлекет жауы деп жариялады және Галбаны император деп жариялады, бұл Неронның өзіне-өзі қол жұмсауына себеп болды.

Галба

Гальба Испанияда болғанда император болғаны туралы жаңалықты алды. Ол Испания провинцияларын бекітуге кем дегенде бір ай жұмсады. Өз провинциясында Клювий Руфты өзінің орнына тағайындады, сонымен қатар бірнеше қарсыласын өлтірді, оның ішінде Бэтиканың болжамды губернаторы Обултроний Сабин де бар еді. VII Галбиананың сүйемелдеуімен ол жағалау бойымен Римге бет алды, Нарбо Мартиус қаласында тоқтады. Галлияда Гальба Аквитания губернаторы ретінде Виндекспен шайқасқан Бетуй Килоны өлімге жіберді. Сонымен қатар, легиондардың оны мақтауы оны қауіпті қарсыласқа айналдыруы мүмкін болғандықтан, Вергиний Руфусты Germania Superior-дағы лауазымынан босатып жіберді. Осы уақытта Римде Нимфидий Сабин Гальбаның оны преториан префекті лауазымымен марапаттауға ниеті жоқ екенін түсінді. Сондықтан ол Калигуланың заңсыз ұлы екенін көрсетіп, өзін император ету үшін Гальбаға қарсы қастандық жасауды бастады. Бірақ ол императорлық күзетшілер алдында өзінің билікке таласу туралы сөйлеуін оқымақ болғанда, олар оны өлтірді. Қазанның бірінші жартысында Гальба Римге сапарын аяқтады, оны Тацит «ұзақ және қанды жорық» деп сипаттады, себебі ол жолда өлтірген шенеуніктер және қалаға жақын Мильвиан көпірінде жасаған қырғын үшін. Гальбамен күресу үшін Нерон Рим флотының теңізшілерінен I Адиутрикс легионын құрды. Гальба Римге келгенде, жаңа легионерлер одан өздерінің мәртебесін растауды талап етті, бірақ ол оларға қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді, мыңдаған адамды өлтірді. Кейін ол олардың талабын қабылдады, бірақ олар Тиберийден бері қолданылмаған, әскерлердің рухын күйрететін оншақтыру рәсімінен өтті. Гальба сондай-ақ Нимфидийдің Неронды құлату үшін уәде еткен ақшасын төлеуден бас тартты. Гальба провинциялардың маңызды лауазымдарына тиімсіз адамдарды тағайындауды жалғастырды: мысалы, ол Germania Superior-ға қарт және мүгедек Хордеониус Флаккусты, ал Germania Inferior-ға Аул Вителлиусты жіберді, соңғысы сол кезде ақшасы жоқ, шексіз тамақ жеуге құмар адам ретінде танымал еді. Римде Гальба Неронның қызметінде болғандарды жек көретін. Ол тек Испанияда өзімен бірге болған үш адамға сенді: Тит Виний, Корнелий Лако және Неронның қолдауымен ақша жинаған Ицел, бұл жаңа императорға қарсы халықтың наразылығын тудырды. Гальба тіпті өзінің алғашқы қолдаушыларына да қарсы шықты, олардың ішінде Гальба бүлік көтерген кезде оған ақша жіберген Бетиканың бұрынғы квесторы Аул Цецина Ален де бар еді. Император оған Germania Superior-да IV Македоника легионына басшылық етуді тапсырды, бірақ көп ұзамай оны талан-таражға салу үшін қайтарып алды. Сонымен қатар, 69 жылдың 1 қаңтарында Германияның төменгі легиондары Гальбаға адалдық серт беруден бас тартты. Келесі күні легиондар өздерінің губернаторы Вителлиусты император деп жариялады. Рейн легиондарының жеңіліске ұшырағанын естіген Гальба қорқып кетті. Ол жас сенатор Луций Кальпурний Пизо Лицинианды өзінің мұрагері етіп қабылдады. Осылайша ол көптеген адамдарды ренжітті, әсіресе өзінің құрметіне ие болуды қалаған ықпалды және амбициялы дворян Марк Сальвий Отонды. Ол императорға наразы болған преториандық күзетшілерге пара берді. Гальба төңкеріс туралы естігенде, жағдайды тұрақтандыру үшін көшеге шықты. Бұл қателік болды, өйткені ол өзінің жақтастарын тарта алмады. Көп ұзамай преториандық күзетшілер оны және Луцийді форумда өлтіріп, олардың басын қадаға іліп қойды.

Ото

Галба өлтірілген күні Сенат Отоны император деп мойындады. Олар жаңа императорды жеңілдеп қарсы алды. Ол амбициялы және ашкөз болғанымен, зұлмат пен қатыгездік танытпаған және әділ император болатыны күтілген еді. Алайда, Отонның бейбітшілік пен тұрақтылықты қалпына келтіруге жасаған алғашқы тырабы Вителлидің Германияда өзін император деп жариялап, әскерінің жартысын Италияға жорыққа жібергені туралы хабармен тоқтатылды. Вителлиге империяның ең жақсы легиондары қолдау көрсетті, олар I Germanica және XXI Rapax сияқты германдық соғыстардың қарттарынан құралған. Бұл оның билікке таласуына ең зор аргументтер болды. Отон тағы бір азаматтық соғыс бастағысы келмеді және бейбітшілік шарттарын ұсыну үшін, сондай-ақ Вителлидің қызына үйлену туралы ұсынысын жеткізу үшін елшілерді жіберді. Ақылға салуға кеш болды, өйткені Вителлидің генералдары әскерінің жартысын Италияға жетеледі. Бірқатар шағын жеңістерден кейін Отон Бедриактың бірінші шайқасында жеңіліске ұшырады. Қашуға тырысып, қарсы шабуыл жасамай, Отон анархияны тоқтатуға шешім қабылдады және өз-өзіне қол жұмсады. Ол император болып үш айдан астам уақыт өткен жоқ.

Вителиус

Отоның өзін-өзі өлтіргенінен хабардар болған Сенат Вителлиді император деп мойындады. Осы мойындаудан кейін Вителли Римге жол тартты, бірақ ол өзінің билігінің басынан-ақ қиындықтарға тап болды. Вителлиус Аллия шайқасының жылдығын (б.з.д. 390 ж.), римдік наным-сенімдерге сәйкес жаман белгілі күнді, Pontifex Maximus лауазымына кіру үшін таңдағанда қала үлкен күмәнмен қарсы алды. Оқиғалар болжамдарды дұрыс екенін көрсетті. Мүжілген тақты берік ұстаған Вителлиус бірнеше дастарқандарға (Суетоний күніне үш рет: таңда, түстен кейін және кеште) және жеңіс шерулеріне қатысты, бұл императорлық қазынаны банкротқа дейін жеткізді. Қарыздар жылдам жиналды, ал қарыз берушілер төлеуді талап ете бастады. Вителлиус осындай талаптар қоюға батыл болғандарды азаптап, өлім жазасын беру арқылы өзінің қатыгездігін көрсетті. Қаржылық жағдай апатқа ұшыраған кезде Вителлиус оны мұрагер деп атаған азаматтарды, көбінесе бірге мұрагерлерімен бірге өлтіруге кірісті. Сонымен қатар, ол барлық мүмкін қарсыластарын жоюға тырысты, оларды билік уәделерімен сарайға шақырып, кейін дереу өлтіруге бұйырды.

Веспасиан

Осы уақытта Африкадағы Мысыр провинциясында және Таяу Шығыстағы Иудея (Иудея) мен Сирия провинцияларында орналасқан легиондар Веспасианды император деп жариялады. Веспасиан 67 жылы Нероннан Иудеяда бірінші яһуди-рим соғысын басу міндетімен арнайы тапсырма алған. Ол Сирияның әкімі Гай Лициний Муцианның қолдауына ие болды. Муцианның басшылығымен Иудея және Сирия легиондарының күшті әскері Римге жорық жасады. Веспасиан өзі Александрияға сапар шегіп, 1 шілдеде император деп жарияланды, осылайша Мысырдан маңызды астық қорын бақылауға алды. Оның ұлы Тит Иудеяда қалып, яһуди көтерілісімен күресті. Шығыс легиондары Римге жеткенге дейін, Раэтия және Моэзия провинцияларының Дунай легиондары да тамыз айында Веспасианды император деп жариялады және Марк Антоний Прим басқарып Италияға шабуыл жасады. Қазан айында Прим басқарған әскерлер Бедриакумның екінші шайқасында Вителлидің әскерін қырғынға ұшыратты. Дұшпандарымен қоршалып алынған Вителлиус қаланы өзіне тартуға соңғы әрекет жасады, қажет болған жерде пара мен билік уәделерін таратты. Ол Батавия тайпалары сияқты бірнеше одақтас тайпаларды күшпен тартуға тырысты, бірақ олар бас тартты. Дунай армиясы енді Римге өте жақын болды. Жаудың жақын қаупін сезінген Вителлиус, уақытты ұзарту үшін Вестальдік дін қыздарымен бірге елшілерді бітім туралы келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Келесі күні, жаудың қала қақпаларына жеткені туралы хабар келді. Вителлиус жасырынып, қашуға дайындалды, бірақ сарайға соңғы рет баруға бел буды, онда Веспасианның әскері оны ұстап өлтірді. Олар астананы басып алып, Юпитер храмын өртеп жіберді. Сенат Веспасианды император деп мойындады, бұл 69 жылдың 21 желтоқсанында болды. Вителлиус өлгеннен кейін Веспасианның императорлық билігіне ешқандай тікелей қауіп болған жоқ. Ол тұрақты Флавий әулетінің негізін қалады, ол Юлий-Клавдий әулетінен кейін келді. 79 жылы табиғи себептерден қайтыс болды. Флавийлердің әрқайсысы кезекпен 69 жылдан 96 жылға дейін билік етті.

Ежелгі дереккөздер

Плутарх, Галбаның өмірі. Плутарх, Отоның өмірі. Светоний, Галбаның өмірі. Светоний, Отоның өмірі. Светоний, Вителлидің өмірі. Светоний, Веспасианның өмірі.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Т. Видеманн, "Нероннан Веспасианға дейін" // Алан К. Боуман, Эдвард Шамплин, Эндрю Линтотт (ред.), Кембридж ежелгі тарихы, 10-том, Август империясы, б.з.д. 43 – б.з. 69 жж., Кембридж университетінің баспасы, 1996. М. Гвин Морган, 69 жыл: Төрт император жылы, Оксфорд университетінің баспасы, 2006.