Джеймс Бёрнэм: Американ философ және саяси теоретигі

Кіріспе

Джеймс Бернхэм (22 қараша 1905 – 28 шілде 1987) – американдық философ және саяси теоретик. Ол Нью-Йорк университетінің философия кафедрасын басқарды; оның тұңғыш кітабы «Философиялық талдауға кіріспе» (1931) еді. Бернхэм 1930 жылдары көрнекті троцкишіл белсенді болды. Кітап жазуға бір жыл бұрын ол марксизмді қабылдамай, американдық консервативті қозғалыстың жетекшісі ретінде саяси оңшыл идеологияның ықпалды теоретигіне айналды. 1941 жылы жарық көрген «Менеджерлік революция» кітабында капитализмнің болашағы туралы болжамдар жасалған. Бернхэм Уильям Ф. Баклидің консервативті «National Review» журналының редакторы және тұрақты авторы болды, түрлі тақырыптар бойынша мақалалар жазды. Ол Кеңес Одағын қоршау саясатын қабылдамай, коммунизмді әлемдік деңгейде ыдыратуды талап етті.

Ерте өмір

1905 жылы 22 қарашада Чикаго қаласында дүниеге келген Джеймс Бернхэм – ағылшын иммигранты және Burlington темір жолының бас директоры Клод Джордж Бернхэмнің ұлы еді. Джеймс католик дінінде тәрбиеленген, бірақ университет студенті кезінде католицизмді қабылдамай, өмірінің көп бөлігінде атеист болды (дегенмен, өліміне аз уақыт қалғанда бұл сенімге қайта оралды). Ол Принстон университетін үздік бітіріп, содан кейін Оксфорд университетінің Баллиол колледжіне оқуға түсті, онда оның профессорларының арасында Дж. Р. Р. Толкин және Мартин Д’Арси болды. 1929 жылы Нью-Йорк университетінде философия профессоры қызметін бастады. 1934 жылы Марсия Лайтнерге үйленді.

Троцкизм

1933 жылы Сидни Хукпен бірге Бернхам Голландияда туған пацифист пастор А. Дж. Мусттың басшылығымен Америка жұмысшылар партиясын құруға көмектесті. Бернхам 1934 жылы Америка Коммунистік лигасымен бірігуді қолдады, нәтижесінде АҚШ жұмысшы партиясы құрылды. 1935 жылы ол партияның троцкишіл қанатымен одақтасып, Америка Социалистік партиясымен бірігуді жақтады. Осы кезеңде Леон Троцкиймен достық қарым-қатынас орнатты. "Партизандық шолу" журналы үшін жазған Бернхам Дуайт Макдональд және Филип Рав сияқты жазушыларға елеулі әсер етті. Алайда, Бернхамның троцкизммен байланысы қысқа ғана болды: 1937 жылдан бастап бірқатар келіспеушіліктер туды. 1937 жылы троцкистер Социалистік партиядан қуылды, бұл осы жылдың соңында Социалистік жұмысшылар партиясының (СЖП) құрылуына әкелді. СЖП ішінде Бернхам Макс Шахтманмен Джеймс П. Кэннон басқарған және Леон Троцкий қолдаған партияның көпшілік фракциясының позициясы үшін фракциялық күрес барысында одақтасты. Шахтман мен Бернхам, әсіресе 1939 жылғы нацистік-советтік келісімге куә болғаннан кейін, сондай-ақ Иосиф Сталиннің режимі Польша, Латвия, Литва және Эстонияны басып алғаннан кейін, және 1939 жылдың қарашасында Финляндияға совет әскерлерінің шабуылынан кейін, КСРО империалистік таптық қоғамның жаңа түрі екенін және сондықтан социалистік қозғалыстың тіпті сынға да лайық емес екенін мәлімдеді. 1940 жылдың ақпанында ол "Ғылым және стиль: Жолдас Троцкийге жауап" атты еңбегін жазды, онда диалектикалық материализммен жарылды. Бұл мәтінде ол Троцкийдің "пролетариат үшін диалектикалық материализм жүйесін алмастыратын еңбектерге" назар аудару туралы өтінішіне жауап ретінде Рассел мен Уайтхедтің "Principia Mathematica" еңбегін және "қазіргі кезде біріккен ғылымның жаңа энциклопедиясында ынтымақтасып жатқан ғалымдар, математиктер мен логиктер" туралы айтты. СЖП ішіндегі ұзақ пікірталас барысында, фракциялар өздерінің ұстанымдарын қызу ішкі талқылау бюллетеньдерінде қорғады, 1940 жылдың сәуір айының басында ұйымның арнайы 3-ші Ұлттық съезі 55–31 дауыспен Каннон көпшілігінің пайдасына шешім қабылдады. Көпшілік пікірталасты жалғастыруды және партияның басқарушы Ұлттық комитетінде азшылықтың пропорционалды өкілдігін қамтамасыз ету арқылы бөлінуден аулақ болуға тырысқанмен, Шахтман, Бернхам және олардың жақтастары СЖП-ден кетіп, өздерінің ұйымдарын құрды, оны қайтадан Жұмысшылар партиясы деп атады. Бұл үзіліс сонымен қатар Бернхамның радикалды қозғалысқа қатысуының аяқталуын білдірді. 1940 жылдың 21 мамырында ол Жұмысшылар партиясының Ұлттық комитетіне ұйымнан кететінін мәлімдеген хат жолдады. Онда ол марксизмнен қаншалықты алыстағанын нақты көрсетті:

In 1933, along with Sidney Hook, Burnham helped to organize the American Workers Party led by the Dutch born pacifist minister A. J. Muste. Burnham supported the 1934 merger with the Communist League of America which formed the US Workers Party. In 1935, he allied with the Trotskyist wing of that party and favored fusion with the Socialist Party of America. During this period, he became a friend to Leon Trotsky. Writing for Partisan Review, Burnham was also an important influence on writers including Dwight Macdonald and Philip Rahv. However, Burnham's engagement with Trotskyism was short lived: from 1937 a number of disagreements came to the fore. In 1937, the Trotskyists were expelled from the Socialist Party, an action which led to the formation of the Socialist Workers Party (SWP) at the end of the year. Inside the SWP, Burnham allied with Max Shachtman in a faction fight over the position of the SWP's majority faction, led by James P. Cannon and backed by Leon Trotsky, defending the Soviet Union as a degenerated workers state against the incursions of imperialism. Shachtman and Burnham, especially after witnessing the Nazi–Soviet pact of 1939 and the invasions of Poland, Latvia, Lithuania, and Estonia by Joseph Stalin's regime, as well as the Soviet invasion of Finland in November 1939, came to contend that the USSR was a new form of imperialistic class society and was thus not worthy of even critical support from the socialist movement. In February 1940 he wrote Science and Style: A Reply to Comrade Trotsky, in which he broke with dialectical materialism. In this text he responds to Trotsky's request to draw his attention to "those works which should supplant the system of dialectic materialism for the proletariat" by referring to Principia Mathematica by Russell and Whitehead and "the scientists, mathematicians and logicians now cooperating in the new Encyclopedia of Unified Science". After a protracted discussion inside the SWP, in which the factions argued their case in a series of heated internal discussion bulletins, the special 3rd National Convention of the organization in early April 1940 decided the question in favor of the Cannon majority by a vote of 55–31. Even though the majority sought to avoid a split by offering to continue the debate and to allow proportional representation of the minority on the party's governing National Committee, Shachtman, Burnham, and their supporters resigned from the SWP to launch their own organization, again called the Workers Party. This break also marked the end of Burnham's participation in the radical movement, however. On May 21, 1940, he addressed a letter to the National Committee of the Workers Party resigning from the organization. In it he made it clear the distance he had moved away from Marxism:

1941 жылы Бернхам экономика мен қоғамның дамуын өзінің көзқарасымен талдаған "Менеджерлік революция: әлемде не болып жатыр" атты кітап жазды. Бұл кітап "Лайф" журналының 1924–1944 жылдардағы 100 ең көрнекті кітабының тізіміне енді.

ОСС және ұлттық шолу

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бернхам Нью-Йорк университетінен демалыс алып, кейін Орталық барлау агенттігіне (ЦБА) айналған Стратегиялық қызмет кеңсесінде (OSS) жұмыс істеді. Джордж Ф. Кеннанның ұсынысымен Бернхэм Саясатты үйлестіру кеңсесінің жартылай тәуелсіз "Саяси және психологиялық соғыс" бөлімін басқаруға шақырылды. 1955 жылы ол Уильям Ф. Баклиге National Review журналын құруға көмектесті, ол бастапқыда Бернхэмнің өзінің саяси көзқарастарымен үйлесетін позицияны қабылдады. National Review журналында ол "Үшінші дүниежүзілік соғыс" деген баған жазды, ол әмбебап түрде салқын соғыс деп түсіндірілді. Бернхам өмірі бойы журналға материалдарымен үлес қосты, ал Бакли оны "National Review журналының құрылған күнінен бері ең маңызды интеллектуалдық ықпал етушісі" деп атады. 1983 жылы президент Рональд Рейган оған Президенттік бостандық медалін табыс етті. 1978 жылдың қараша айының басында ол инсультке ұшырады, ол оның денсаулығына және қысқа мерзімді есте сақтау қабілетіне әсер етті. 1987 жылдың 28 шілдесінде Коннектикут штатының Кент қаласында бүйрек және бауыр қатерлі ісігінен көз жұмды. 1987 жылдың 1 тамызында Кент қаласында жерленді.

Менеджерлік революция

Бернхамның 1941 жылғы "Менеджерлік революция" атты еңбегінде әлемдік капитализмнің болашағы туралы теориясы соғыстар аралық кезеңдегі дамуына негізделген. Бернхам: «Бұл тарихи заң, осы уақытқа дейін белгілі бір ерекшеліктерсіз, кез келген көлемдегі барлық әлеуметтік және экономикалық топтар қоғамдағы билік пен артықшылықтарға қатысты өздерінің салыстырмалы жағдайын жақсартуға ұмтылады» дейді. Одан кейін ол үш мүмкіндікті қарастырды: 1) капитализм – әлеуметтік және экономикалық ұйымның тұрақты түрі және шексіз жалғаса береді; 2) ол уақытша және табиғаты бойынша құлап, социализмге ауысады; 3) ол қазіргі уақытта социалистік емес болашақ формаға айналуда. Капитализм 14 ғасырда белгілі бір дәрежеде басталып, өзгермейтін және тұрақты форма деп қарастыруға болмайды. Сонымен қатар, ежелгі Грекия мен Рим империясы сияқты бұрынғы экономикалық жүйелердің соңғы жылдарындағы жұмыссыздықтың көп болуы «әлеуметтік ұйымның белгілі бір түрі аяқталып бара жатыр» дегеннің белгісі болды. Депрессия кезеңіндегі жаппай жұмыссыздық капитализмнің өзінің «ұзаққа соқпайтынын» көрсетті. Бернхам марксистермен капиталистік таптың сыныптық күресте сөзсіз жеңіліп қалатынымен келісті, бірақ жұмысшы табының ұйымдаспағандығы мен әлсіздігіне байланысты олардың жеңіліске ұшырайтынымен келіспеді. Оның орнына, басқарушы тап деп аталатын жаңа таптың капиталистік тапқа қарсы жеңіске жететінін айтты. Бернхам бұл жаңа топты «өндірістік процестің техникалық бағыты мен үйлестіру міндеттеріне» жауапты тұлғалар деп анықтады. Басқарушы тап техникалық сарапшыларды басқаруға жауапты, соның ішінде «операциялық басшылар, суперинтенданттар, әкімшілік инженерлер, қадағалаушы техниктер; немесе мемлекеттік әкімшілер, комиссарлар, бюро басшылары және т.б.» Бернхамның айтуынша, басқарушы таптың өркендеуі қазіргі заманғы экономиканың күрделенуімен және кең ауқымымен байланысты. Кейбір тапсырмаларды орындау үшін ерекше техникалық білім қажет болғандықтан, капиталистер сыныбы барлық қажетті тапсырмаларды өздері орындай алмайды. Сондықтан капиталистік тап техникалық жұмыста басқа адамдарды басқаратын адамдарды жұмысқа алуға мәжбүр. Осылайша, капиталистік тап өзін ескіргенге айналдырды, өйткені өндірісті нақты бақылайтындар – менеджерлер. Менеджерлік тап капиталистік тапқа жұмыс істесе де, Бернхам бұл жағдайдың қақтығысқа толы екенін айтты. Нәтижесінде, өндіріске иелік ететін басқарушы тап, оны тек қана атаулы иелік ететін капиталистік таптан тартып алуы мүмкін. Бернхамның пікірінше, басқарушы тап өндірісті мемлекеттік меншікке айналдыру арқылы билікті қолға алады. Заманауи экономиканың күрделілігі мен ауқымдылығын ескере отырып, Бернхам мемлекеттік меншіктің бұл түрі жеке капиталистердің билігінен тиімдірек болады деп санайды. Бернхамның пікірінше, «менеджерлік революция» капиталистік демократияның құлдырауына және «шексіз мемлекеттің» құралы ретінде өндірісті басқарудың өркендеуіне әкеледі. Леон Троцкийдің Бернхаммен пікірлесулерінде оған қысқаша сілтеме жасағанынан басқа, Бернхамның бұл кітапты білгеніне дәлел жоқ. Бернхам троцкист Иван Крейпоның бюрократиялық коллективизм идеясының ықпалында болды, бірақ ол марксистік емес, ерекше консервативті макиавеллиандық көзқарас ұстанды, бұл маңызды философиялық айырмашылықты «Макиавеллистер» кітабында егжей-тегжейлі зерттеді. Vox-тың мәлімдеуінше, «Менеджерлік революцияның барлық негізгі болжамдары – капитализмнің құлдырауы, Екінші дүниежүзілік соғыста Остің жеңісі, мемлекеттік кәсіпорындардың жоғары тиімділігі – дұрыс емес болып шықты. 1970 және 1980 жылдардағы неолибералды революциядан кейін капиталистік таптың билігі нығайды және теңсіздік өсті. Жеке инноваторлар мен техникалық сарапшылар құрған фирмалардың өркендеуі капиталистердің өздері техникалық және басқару міндеттерін үлкен ауқымда орындай алмайды деген теорияны жоққа шығарады». Бұл Оруэллдің 1949 жылғы «1984» романына әсер етті. Оруэлл 1945 жылы: «Бернхамның жаңа әлем туралы географиялық суреті дұрыс болып шықты. Жер бетінің үш үлкен империяға бөлініп жатқаны айқын көрінеді» деп жазды. Романдағы Океания, Еуразия және Шығыс Азияның супер державалары Бернхамның Рузвельттің Америкасы, нацистік Германия және Кеңес Одағын басқарушы мемлекеттер ретінде бағалауымен шартты түрде байланысты. 1946 жылы Оруэлл Бернхамның менеджерлік революциясын қорытындылап, «1984» романының геосаяси ландшафтын сипаттады.

Burnham's seminal work, The Managerial Revolution (1941), theorized about the future of world capitalism based upon its development in the interwar period. Burnham begins by saying that "It is a historical law, with no apparent exceptions so far known, that all social and economic groups of any size strive to improve their relative position with respect to power and privilege in society". He then weighed three possibilities: (1) that capitalism was a permanent form of social and economic organization and would continue indefinitely; (2) that it was temporary and destined by its nature to collapse and be replaced by socialism; (3) that it was currently being transformed into some non socialist future form of society. Since capitalism had a more or less definite beginning in the 14th century, it could not be regarded as an immutable and permanent form. Moreover, in the last years of previous economic systems such as those of Ancient Greece and the Roman Empire, mass unemployment was "a symptom that a given type of social organization is just about finished." The worldwide mass unemployment of the depression era thus indicated that capitalism was itself "not going to continue much longer." Burnham agreed with Marxists that the capitalist class would inevitably lose the class struggle, but disagreed that they would lose to the working class due to this class being too disorganized and weak. He instead argued that a new class called the managerial class would win against the capitalist class. Burnham defines this new class as the individuals responsible for "the tasks of the technical direction and coordination of the process of production." The managerial class is responsible for directing technical experts, including "operating executives, superintendents, administrative engineers, supervisory technicians; or, in government administrators, commissioners, bureau heads, and so on." According to Burnham, the managerial class has risen due to the increasing complexity and large scope of modern economies. Because doing certain tasks requires hyper specific technical knowledge, the capitalist class cannot perform all of the necessary tasks by themselves. This means that the capitalist class has to employ individuals who manage other individuals engaged in technical work. By doing this, the capitalist class has made themselves obsolete, since the managers are the individuals who actually control production. Although the managerial class is still employed by the capitalist class, Burnham argued that this arrangement was irreconcilable. This would eventually result in the managerial class who actually owns production seizing it from the capitalist class who owns it in name only. According to Burnham, the managerial class would seize power by implementing state ownership of production. Due to the complexity and large scale of modern economies, Burnham argues that this form of state ownership would prove more efficient than rule by individual capitalists. The "managerial revolution", according to Burnham, would result in the decline of capitalist democracy and the rise of managerial control of production while using "the unlimited state" as a vehicle. Despite certain similarities, there is no evidence Burnham knew of this book beyond Leon Trotsky's brief references to it in his debates with Burnham. Burnham was influenced by the idea of bureaucratic collectivism of the Trotskyist Yvan Craipeau, but Burnham took a distinct conservative Machiavellian rather than a Marxist viewpoint, an important philosophical difference which Burnham explored in greater detail in The Machiavellians. According to Vox, "Virtually all of The Managerial Revolution's major predictions — the coming collapse of capitalism, an Axis victory in World War II, the superior efficiency of state run enterprises — were proven wrong. The power of the capitalist class has become more entrenched since the neoliberal revolution of the 1970s and '80s and attendant skyrocketing inequality. The rise of tech capitalism, with firms founded by individual innovators and technical experts, seems to disprove his theory that capitalists cannot themselves perform technical and management tasks at scale." which informed Orwell's 1949 novel Nineteen Eighty Four. Orwell noted in 1945, "For Burnham's geographical picture of the new world has turned out to be correct. More and more obviously the surface of the earth is being parceled off into three great empires " The superpowers of Oceania, Eurasia, and Eastasia in the novel are partly influenced by Burnham's assessment of Roosevelt's America, Nazi Germany and the Soviet Union as being managerial states. In 1946 Orwell, summarized Burnham's managerial revolution and outlined the geopolitical landscape of Nineteen Eighty Four:

Оруэлл Бернхамның талдауымен келіссе де, оның макиавеллиандық басқарушы билікке қатысты көзқарасын толыққанды қабылдаған жоқ. Осы шешілмеген мәселе «1984» романындағы О'Брайен кейіпіне шабыттандырды, ол билік пен режимдер туралы сөйлейді.