Кіріспе

Шығармашылық ғалым профессор Бернард Кватермас – жазушы Найджел Кнейлдің BBC теледидары үшін жасаған ойдан шығарылған ғалым. Зеректі және жоғары моральды қағидалары бар британдық ғалым, Кватермас британдық ғарыш бағдарламасының негізін қалаушы, британдық эксперименталды зымыран тобының жетекшісі. Ол адамзатты құртуға қауіп төндіретін зұлымдыққа толы шетелдік күштермен үнемі күресіп жүреді. Кватермастың рөлі 1950-ші жылдардағы үш ықпалды BBC ғылыми-фантастикалық сериалдарында және 1979 жылы Темза теледидары үшін түсірілген соңғы сериалда көрсетілді. 2005 жылы BBC Four арнасында алғашқы сериалдың жаңадан түсірілген нұсқасы пайда болды. Кейіпкер сонымен қатар елу жыл бойы фильмдерде, радиода және баспа беттерінде пайда болды. Кнейл кейіпкердің ерекше тегін Лондон телефондық анықтамалығынан таңдап алды, ал есімі астроном Бернард Ловеллдің құрметіне қойылған. Кватермас кейіпкері BBC News Online сайтында Ұлыбританияның алғашқы телекескінінің батыры деп сипатталған, ал The Independent газетінде "тамаша ойластырылған және ұқыпты жасалған туынды [Ол] үнемі қорқынышты және өзгеріп отыратын әлемдегі бірден-бір тұрақты нүкте, қазіргі заманғы 'Мырза Тұрақты' болып қалды" деп жазылған. 2005 жылы The Daily Telegraph газетінде жарияланған мақалада кейіпкердің Шерлок Холмс және Эллен Макартур сияқты басқа британдық батырлардың да қасиеттерін мұра еткені айтылды.

Кейіпкер

Кватермастың ерте өмірінен ол пайда болған фильмдер мен телесериалдар барысында аз ғана мәлімет белгілі. "Кватермасс экспериментінде" ол бір сәтте бастапқы геодезиялық мансабын жалғастыра беруі керек екенін ойлайды. Найджел Книлдің 1996 жылғы "Кватермасс естеліктері" радиосериалында профессордың алғаш рет 1930 жылдары ракеталық тәжірибелерге қатысқаны және оның әйелі жас кезінде қайтыс болғаны айтылады. 1990 жылдардың соңында Книл ойлап тапқан "Кватермас үшінші рейхте" сериалы Кватермастың 1936 жылғы Берлин Олимпиадасында нацистік Германияға барып, Вернер фон Браунмен және неміс ракеталық бағдарламасымен айналысқанын, сондай-ақ жас еврей босқынына елден қашып кетуіне көмектескенін көрсетуі тиіс еді. "Кватермасс естеліктерінде" жазылғандай, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кватермас британдық соғыс күштері үшін өте құпия жұмыс істеді, бірақ кейін ол бұл туралы сөйлесуден бас тартты. Осы оқиғаға қарамастан, Кватермас өзінің ғарыш бағдарламасын жалғастырады, қазір ол Британдық ракета тобы деп аталады, ал "Кватермас II" (1955) Ай базаларын құруды белсенді жоспарлап отыр. Бұл сериалда оның қызы Паула Кватермас Ракета тобында көмекші болып жұмыс істейді, бірақ әйелінің немесе басқа балаларының ізі жоқ. Сериалдың төртінші сериясында ол өзінің жиырма бесінші тойын тойламағанын айтады, бұл "Кватермасс естеліктерінде" әйелінің ерте қайтыс болғаны туралы мәлімдемемен сәйкес келеді. Үшінші сериалдың басында, "Кватермас және ойық" (1958–59) Кватермастың қаржыландыруы қысқартылып, Ракета тобы әскери бақылауға беріледі, оған ол қатты ренжіп, ашуланады. Басшылық полковник Бринге тапсырылады, ал Кватермас оны мәжбүрлеп шығарып тастауды сезінеді: бірақ сериал оқиғаларынан кейін Брин қайтыс болады, Кватермас әлемді құтқаруға көмектеседі және Лондон хаостан арылуға бастайды. Осыдан кейін Ракета тобының тағдыры белгісіз: келесі рет Кватермас экранда көрінетін кезде ("Кватермас", сондай-ақ халықаралық деңгейде "Кватермасс қорытындысы" және "Кватермас IV", 1979) ол зейнеткерлікке шығып, Шотландияның таулы аймағында уединода өмір сүреді. Ол жақында Германияда болған жол апатында қайтыс болған ата-анасынан кейін өзінің жасөспірім немересі Хеттидің қамқоршысы болды. Хетти үйден қашып кеткеннен кейін, ол оны іздеу үшін Лондонға барады және онда антиутопиялық әлемді көреді. Кватермас және ғалым Джо Капп шетелдік зерттеушінің қоғамды құлатып, әлемнің жастарын жұтып жатқанын анықтайды, ал Кватермас ядролық бомбаны жарылыс арқылы жауды жою жоспарын жасайды. Ол Хеттидің көмегімен оны жарыту үшін батырманы басады, олар жарылыста қаза табады, ал планета құтқарылады.

Тарих

Найджел Книл Кватермас кейіпкерін 1953 жылы, BBC теледидарының драмалық жазушысы ретінде, шілде және тамыз айларындағы сенбі күндері көрсетілетін алты бөлімдік жаңа сериал жасауға бекітілген кезде ойлап тапты. Книл бастапқыда басты кейіпкерін профессор Чарлтон деп атады, бірақ жазу процесінде одан әлдеқайда әсерлі және есте қаларлық есімді қалауға бел буды. Мэн аралының тумасы Книлге аралда "Qu" әрпімен басталатын тегтердің көп кездесетіні ұнады. Аты Лондон телефондық анықтамалығынан таңдалды, онда сол есіммен қаланың шығыс бөлігінде жеміс-жидек саудасымен айналысатын отбасы болған. Келесі жылы BBC бағдарламалар директоры Сесил МакГиверн бастапқыда көрермендер басты кейіпкерге мұндай ерекше есімді қабылдамайды деп қорқып, алаңдады. 1955 жылы «Quatermass II» атты жалғасы тапсырылды, бірақ Реджинальд Тейт өндіріс басталмақ болғанға бір ай қалғанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Орынбасарын табуға уақыт жетпей, Джон Робинсон қол жетімді актер ретінде таңдалды. Time Screen Magazine журналында Эндрю Пиксли сияқтылар Робинсонның сериалдың алғашқы бөлімінен кейін тамаша жұмыс жасағанын жоғары бағалады. 1957 жылдың жазында Книл үшінші және соңғы BBC сериалының сценарийлерін жазып жатты. «Quatermass and the Pit» деп аталған бұл сериалды Картье қайтадан өндіріп, режиссерлік етті, ол 1958 жылдың желтоқсаны мен 1959 жылдың қаңтарында көрсетілді. Джон Робинсон Кватермастың рөліне қол жетімді болмағандықтан, рөл Алек Клунске ұсынылды. Клунес рөлден бас тартты, содан кейін ол Андре Мореллге ұсынылды, ол бұл жолы келісті. Сериалдың өзі BBC-нің ресми сайтында «BBC жасаған ең керемет туынды» деп мақталды және «осы күнге дейін лицензиялық төлемдердің қажеттілігін дәлелдейді». Осы жетістіске қарамастан, Книл кейінірек сұхбат берушіге: «Мен оны қайталауды қаламаймын, өйткені профессор Кватермас әлемді үш рет толық құрылыстан құтқарды, менің ойымша, осы жеткілікті» деді. Телесериалдардың ішінде «Quatermass II» және «Quatermass and the Pit» толық сақталған. «The Quatermass Experiment» сериалының тек алғашқы екі бөлімі ғана бар.

Фильмдердегі

Quatermass II телеарнасында көрсетіліп жатқан шақта, Hammer Film Productions британдық кинотеатрларда осы сериалдың алғашқы нұсқасының киноадаптациясын шығарды. Режиссер Вэл Гест британдық "X" рейтингін пайдаланып, фильмді АҚШ-та тарату үшін американдық актер Брайан Донлевиді шақырды. Фильмге көп қатыспаған Книл бұл актерлік таңдауға наразы болды: "Кватермас фамилиясын телефон кітабынан таңдаған шығармын, бірақ оның есімі сараңдықпен таңдалды: Бернард, Джодрелл Банкінің негізін қалаушы Бернард Ловеллдің құрметіне. Жаңарушы, ізденісші. Донлеви оны механик ретінде бейнеледі, ойлау қабілеті шектеулі адам". Вэл Гест Донлевидің ойынын жоғары бағалап, "ол оған толыққанды шынайылық берді" деді. Кнейлдің актерлік құрамға қатысты пікірлеріне қарамастан, "Кватермас эксперименті" Hammer тарихындағы ең табысты фильм болды. Hammer дереу жаңа фильм түсіруді қалады және 1956 жылғы "X the Unknown" фильмінде Кватермасты пайдалануды жоспарлады, бірақ Кнейл оларға құқықтарды беруден бас тартты, ал компания доктор Адам Ройстон деген жаңа кейіпкер жасады. 1957 жылы Hammer "Кватермас II" сериалының "Кватермас 2" деген киноадаптациясын шығарды, бұл жолы сценарийге Кнейл де қатысты. Бірақ жазушының наразылығына қарамастан, Донлеви тағы да Кватермас рөлінде ойнады. Бұл жолы фильмді Рой Уорд Бейкер түсірді, ал шотланд актері Эндрю Кир басты рөлде ойнады, алғаш Мореллге осы рөл ұсынылған еді, бірақ ол бас тартты. Кирдің ойыны жақсы қабылданды, әсіресе Донлевидің бейнесімен салыстырғанда. 1997 жылы "The Guardian" газеті былай деп жазды: "Кир көптеген фильмдерде ойнады, ең қуантарлығы, шынымен де, "Кватермас және шұңқыр" (1967) фильмінің киноадаптациясында, ол соңғы рет абсурдты таңылған Брайан Донлевидің орнын басты". "Кватермас және шұңқыр" фильмінен кейін Кнейлге Hammer төртінші Кватермас әңгімесін тікелей олар үшін жазу туралы ұсыныс жасады, бірақ бұл идея іске аспады. 2012 жылдың ақпан айында қайта жаңғырған Hammer Films президенті Саймон Оукс жаңа "Quatermass" фильмі түсірілетінін хабарлады, бірақ оның хабарламасынан кейін жобадан ештеңе шықпады.

Теледидарда (1970 жылдардан бастап)

1970 жылдардың басында Книл тағы да BBC үшін тұрақты түрде жазып жүрді, және 1972 жылы төртінші "Quatermass" сериалын жасау жоспарларын жариялады. Алайда, бұл сериалды BBC өндірмеді, бірақ Кнейлдің сценарийлері 1979 жылы "Темза Телевидениесі" үшін "Quatermass" деген төрт бөлімді сериал ретінде іске асырылды. Бұл жолы Джон Миллс ITV желісінде көрсетілген, өте қымбат және жоғары деңгейдегі өндірісте Quatermass рөлін ойнады. "Euston Films" атты өндіріс компаниясы сонымен қатар шетелде тарату үшін 100 минуттық "The Quatermass Conclusion" немесе "Quatermass IV" деген фильмді шығарды. Дегенмен, фильмді таратушылардың арасында қызығушылық аз болды, сондықтан ол тек шектеулі көрсетілімге ие болды. Книл бұл оқиғадан кейін қайтадан осы кейіпкерге оралуға құштар болмады, бір сұхбатта: "Мен оны жойдым, және мен 'Quatermass ұлы' туралы да ойлап табуға ниетім жоқ" деді. Бірақ, 1990 жылдардың соңында ол 1930 жылдардағы Германияда өтетін "Quatermass in the Third Reich" атты алдын-ала түсірілім сериалы туралы идея ұсынды. Бұл идея BBC-ге ұсынылды, бірақ олар одан бас тартты. 2005 жылы цифрлық телеарна BBC Four "The Quatermass Experiment" сериалының жаңа нұсқасын жасады, ол түпнұсқасындағыдай тікелей эфирде көрсетілді. Джейсон Флеминг Quatermass рөлінде ойнады. "The Times" газетінің телешоулар туралы рецензенты Сара Вайн бұл қойылым туралы былай деді: "Джейсон Флеминг Quatermass рөлінде тамаша өнер көрсетті, тікелей эфирдегі қойылым драмаға осылайша ерекшелік берді, бұл қайта түсірілімде жоғалып кетуі мүмкін еді".

Басқа медиада

Кейіпкердің әртүрлі теледидар және кинодағы рөлдерінен өзге, Кватермас 1950-жылдардан 1990-жылдарға дейін түрлі басқа да медиада пайда болды. 1955 жылы Книлді Daily Express баспасы газетінде жариялану үшін жаңа прозалық Кватермас әңгімесін жазуға шақырды; ол жаңа сюжет ойластыра алмағандықтан, олар Quatermass II-ні бейімдеуді ұсынды, ол осыған келісті. Сериал 1955 жылдың 5-20 желтоқсаны аралығында Daily Express газетінде жарық көрді, бірақ газет жобаға қызығуын жойғандықтан, Книл оны жылдам аяқтауға мәжбүр болды және оған әңгімені мүмкіндігінше тезірек аяқтауды бұйырды. The Quatermass Experiment сценарий кітабы, сондай-ақ өндірістен алынған бірнеше фотосуреттер 1959 жылы Penguin Books баспасынан шықты. Одан кейін 1960 жылы Quatermass II және Quatermass and the Pit кітаптары да ұқсас түрде жарық көрді. Бұл кітап түсірілім кезінде жазылған, және түпнұсқа сценарийлерде болмаған көптеген қосымша көріністер мен егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтиды. Книл осы жаңа көріністердің көп бөлігін телеверсиясының продюсерлеріне ұсынды, бірақ оларды енгізу үшін бұл кезде кеш болған еді. Сериал үш бағыттан тұрды: Кнейлдің 1950-жылдардағы алғашқы сериалдарды жасап, жазған ортаны баяндайтын монологы; түпнұсқа өндірістерден және заманауи жаңалықтардан алынған мұрағаттық материалдар; және 1979 жылғы сериалға дейін болған оқиғаны көрсететін драмалық желі, онда Кватермас Шотландияда демалып жатқанда, оның өмірбаянын жазуға құштар тілшімен кездеседі. Quatermass Memoirs 2003 жылдан бастап BBC7 цифрлік радиосында бірнеше рет қайталанды, ал сериал 2006 жылы CD-де шығарылды.

Тақырыптар

Найджел Книл 1990 жылдардағы сұхбатында Quatermass және 1953 жылғы алғашқы сериалдың басқа кейіпкерлерін қалыптастыруға әкелген себептерді түсіндірді: "Мен күшті кейіпкерлерді жазғым келді, бірақ олар американдық ғылыми-фантастикалық фильмдердегі жағымсыз адамдар сияқты болмасын дедім, шайнама жеп, әдеттегі нәрсені айтатын. Мен әдейі "британдық" нәрсе жасағым жоқ еді, бірақ сол фильмдердегі тудың желбіреуі де ұнамады. Мен оқиғаларға шынайы қызығушылық пен жақсы юмор енгізуге тырыстым". 2005 жылы теледидар тарихының оқытушысы доктор Кэтрин Джонсон 1950 жылдардағы алғашқы үш сериалда Quatermass кейіпкерінің ғылым мен рационалдылықты табиғаттан тыс және фантастикалық нәрселерден жоғары қойғанын айтты: "Алдыңғы қатарлы ғылыми жаңашыл ретінде Quatermass ғылыми және моральдық билікпен қаруланған. Үш сериал бойында бұл билік сыналып, күңкейеді. Дегенмен, барлық үш сериалдың сюжеттік құрылымы Quatermass пен ғылымға берілген билікті нығайтуға жәрдемдеседі. "Quatermass" сериалдарының алғашқы екісінде ғылыми ізденістердің нәтижесінде апатты жағдайлар туса да, шетелдік басқындықты ғалымдар ғана жеңе алады. Жазушы және сыншы Ким Ньюман 2003 жылы Найджел Кнейлдің өміріне арналған теледокументальды фильмде Quatermass-ты ғылым ғана емес, адамзаттың өзінің бейнесі деп санайтынын түсіндірді. "Quatermass эксперименті" қорытындысына қатысты ол былай деді: "Бұл Quatermass-тың адамзатты немесе адамзаттың ізгі жақтарын көрсететін редакторлық сөйлеуіне дейін төмендеп келеді. Ол жындымен сөйлеседі, сондықтан жынды зияткерлік тартыс немесе эмоционалдық шақыру арқылы жеңіледі". Книл сияқты, ол мұны американдық ғылыми-фантастикалық туындылармен салыстырды, онда шетелдік қарсыласты "жарып, электр тогымен соғып немесе армияның барлық атыс күшін қарсы қойып" жеңеді. Ньюманның Quatermass туралы пікіріне қарсы, жазушы және лектор Питер Хатчингс өзінің "Біз марсиандармыз" атты эссесінде Quatermass-ты оқшауланған кейіпкер ретінде қарастырады: "1950 жылдардағы Quatermass оқиғаларында Quatermass ұлтты қорғауға жұмыс істесе де, мағыналы қарым-қатынасқа ие болмай, ерекше оқшауланған күйде қалады. 1979 жылғы "Quatermass" сериалда ол немере қызын алған; бұл оның осы жерде шетелдіктерді өзінің және немере қызының өмірін құрбан ету арқылы ғана жеңе алатын әлсіз тұлға болып көрінуімен байланысты болуы мүмкін". Хатчингс мұны сол дәуірдегі американдық фильмдермен де салыстырды: "Бұл кезеңдегі көптеген американдық ғылыми-фантастикалық фильмдерде кездесетін таза, қатал жақтық қаһарман мен оның сүйіктісінің стандартты, тіпті клише емес бейнелері жоқ". Кнейлдің оған ұнамайтынына ("Бұл қорқынышты идея болып көрінді және мен әлі де солай ойлаймын", - деді ол 1986 жылы) және оның үшін жазудан бас тартқанына қарамастан, бағдарламада және оның спин-офтарында Quatermass-қа ресми емес сілтемелер кездеседі. Тікелей әсер еткен сериалдарға "Қорқыттың желісі", "Шабуыл", "Ғарыштан келген найза", "Өлім елшілері", "Тың", "Димондар", "Құтқарылу тұқымы" және "Фендалдың бейнесі", сондай-ақ 2007 жылғы "Лазар эксперименті" жатады, ол Вестминстер аббаттығындағы алғашқы сериалдың кульминациясын еске түсіреді, Саутварк соборын пайдаланады. Бұрынғы "Доктор Кто" сценарий редакторы және продюсері Деррик Шервин DVD деректі фильмінде 1970 жылдардың басында қазіргі Жерде көбірек сериалдар қою идеясы Quatermass сезімін еске түсіру болғанын мойындады. 2013 жылғы "Доктор Кто" эпизодының ("Жасырыну") авторы Нил Кросс сұхбаттарында эпизодтың бастапқы идеяларымен жұмыс істеген кезде Quatermass сериалдарынан шабыттанғанын, тіпті Бернард Quatermass кейіпкерінің оқиғада пайда болуын жоспарлағанын айтты. Алайда, авторлық құқықты пайдалануға рұқсат алу мүмкін болмады. 2005 жылғы "Доктор Кто" эпизоды "Рождестволық шабуыл" британдық ракеталық тобын да көрсетті, бірақ ұйымды экранда анық көрінбейтін және диалогта ешқашан аталмаған логотиппен ғана анықтауға болады. Алайда, BBC жасаған эпизодтың сайтында оған көп сілтеме жасалды. co. uk "Доктор Кто" веб-командасы. 2009 жылғы "Өлілер планетасы" телехикаясында "Бернард" өлшем бірлігі ретінде пайдаланылады және бұл Quatermass-қа қатысты екені түсіндіріледі, ол ойдан шығарылған немесе нақты адам екені нақты айтылмайды. 1994 жылы шыққан "Доктор Кто" романы "Найтшейд" Quatermass-тың жұқа маскаланған нұсқасында ойнаған актер туралы, сериалдың оқиғалары шындыққа айналып жатқанын білгенде жазылған. Романның кейіпкері профессор Найтшейд кейінгі романдарда да еске алынды. Автор Марк Гатисс электрондық кітаптың шығуына орай жазған түсіндірмелерінде "Найтшейд" сериалды "Quatermass емес, "Доктор Кто" емес" телесериал деп сипаттады, сондай-ақ "Сол кезде мен Quatermass-қа толығымен құмар болғанмын" деді. 1997 жылғы "Доктор Кто" романы "Өліп бара жатқан күндер" шыққан жылы өтеді және бір тарауда жартылай сөйлемнің ортасында "ермасс" деп таныстырылған қарт кейіпкерді, кейін "профессор" және "Бернард" деп аталады. Автор Лэнс Паркин электрондық кітаптың кейінгі нұсқасына қосымша жазған түсіндірмесінде бұл Quatermass-тың, әсіресе соңғы сериалдағы Джон Миллс нұсқасының мақсатты келген қонағы екенін растады. 2008 жылғы "Доктор Кто" романы "Әдемі хаос" эпизодында Доктор "Бернард пен Паула" шақыруын қысқаша айтады.

Пародиялар мен құрмет көрсетулер

1956 жылы түсірілген британдық ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі «X the Unknown» Hammer Film Productions компаниясымен жасалған. Бастапқыда бұл фильм «The Quatermass Xperiment» фильмінің жалғасы болу жоспарланған, бірақ Книл Quatermass кейіпкерін фильмде пайдалануға рұқсат бермегендіктен, оның орнына атом энергиясы ғалымы доктор Адам Ройстон (Дин Джаггер) кейіпкері енгізілді. 1959 жылдың ақпан айында BBC радиосының комедиялық сериясы «The Goon Show» «Quatermass and the Pit» фильміне пароди жасап, оны «The Scarlet Capsule» деп атады. Гарри Секомб «The Goon Show» шоуындағы әдеттегі кейіпкері Недди Сеагунды ойнады, ол өз кезегінде «Профессор Нед Крейтермес, OBE» рөлін сомдады. Осы жылы тағы бір BBC радио комедиялық шоуы «That Man Chester» «The Quite a Mess Three Saga» атты тұрақты рубрикасын бастады, онда Дерик Гайлер «Профессор өте шатас» рөлінде ойнады. 1986 жылы BBC-нің «The Two Ronnies» скетч-шоуының бір эпизодында «It Came From Outer Hendon» атты скетч пайда болды, оның авторы Дэвид Ренвик. Бұл пародида Ронни Корбет «Профессор Мартин Кратермаус» рөлін ойнады. Эндрю Маршалл мен Роб Грант «The Quanderhorn Xperimentations» атты Radio 4 сериясын жазып, режиссерлік етіп, продюсерлік жұмыстарын атқарды. Олар сондай-ақ Голланц Publishers баспасынан шыққан осы аттас романды жазды. Вуди Алленнің Quatermass туындыларымен бейнеленген ғылыми-фантастика жанрының пародисі «The Kugelmass Episode» романында басты кейіпкер «Профессор Кугельмас» болып табылады.