Кіріспе

Метафикция – көркем әдебиет жанры. Метафикция – өзінің повестік құрылымын ерекше атап көрсету арқылы, оқырманға немесе көрерменге олар көркем шығарманы оқып немесе тамашалап отырғанын еске түсіретін, өзі туралы әңгімелейтін шығарма. Метафикция тіл, әдеби форма және әңгіме айту туралы өзі-өзінен хабардар, ал метафикциялық туындылар өздерінің артефакт ретіндегі мәртебесіне тікелей немесе жанама түрде назар аударады. Метафикция жиі пародия түрі ретінде немесе әдебиеттік конвенцияларды бұзу және әдебиет пен шындық, өмір мен өнер арасындағы қатынасты зерттеу құралы ретінде қолданылады. Метафикция көбінесе 20 ғасырдың ортасында дамыған постмодернизммен байланыстырылса да, оның пайдалану тарихын ежелгі туындылардан, мысалы, Джеффри Чосердің «Кентерберилік әңгімелері» (1387), Мигель де Сервантестің «Дон Кихот» екінші бөлігі (1615), Иоганн Валентин Андреаның «Христиан Розенкрейцтің химиялық тойы» (1617), Ким Манджуңның «Тоғыздың бұлтты арманы» (1687), Лоуренс Стерннің «Тристрам Шандидің өмірі мен ойлары, джентльмен» (1759), Томас Карлайлдың «Сартор Ресартус» (1833–34) және Уильям Мейкпис Такерейдің «Тіршілік зардабы» (1847) сияқты туындыларда кездестіруге болады. Метафикция 1960 жылдары Джон Барттың «Көңілді үйдің лабиринтында», Владимир Набоковтың «Сұңғыла от», Роберт Кувердің «Бала күтімі» және «Сиқырлы покер», Курт Воннегуттың «Бесінші сойыс», Джон Фаулстың «Француз лейтенантының әйелі», Томас Пиншонның «49-шы лоттың айқасы», және Уильям Г. Гастың «Уилли Мастердің жалғыз әйелі» сияқты туындылары арқылы ерекше танымал болды. 1980 жылдан бері латын Америкасының заманауи әдебиетінде өзін-өзі пайымдауға және метафикцияға қатысты туындылардың көптігі байқалады, олардың ішінде Джунот Диас («Оскар Ваоның қысқаша керемет өмірі»), Сандра Сиснерос («Карамело»), Сальвадор Пласценсия («Қағаз адамдар»), Кармен Мария Мачадо («Оның денесі және басқа да әңгімелер»), Рита Индиана («Тентакль») және Валерия Луиселли («Жоғалған балалар архиві») романдары мен әңгімелері бар. Гасс сол кездегі метафикцияның кеңінен таралуын авторлардың ортаны жақсырақ түсінуімен байланыстырады. Осы жаңа түсінік әдебиетке деген көзқарасты түбірінен өзгертті. Теориялық мәселелер маңыздырақ аспектілерге айналды, нәтижесінде өзін-өзі пайымдау және формальді беймәлімдік күшейді. Бұл дамулар үлкен қозғалыстың бір бөлігі болды (демек, мета-сұрақтамалық бұрылыс), ол шамамен 1960 жылдардан бастап, Патриция Во айтқандай, «адамның әлемдегі тәжірибесін қалай түйсіндіріп, құрастырып, араластыратындығы мәселесіне қатысты жалпы мәдени қызығушылықтан туындаған әлеуметтік және мәдени өзін-өзі танудың өсуінің салдары болды». Осы дамудың нәтижесінде көптеген романистер әлемді көркем әдебиет арқылы бейнелеу идеясын қабылдамады. Жаңа қағида тіл арқылы нақты әлемді бейнелемейтін әлемді құру болды. Тіл «өзіндік мағынасын жасайтын, өзін-өзі қамтитын тәуелсіз жүйе» ретінде қарастырылды. Постмодернизмдегі метафикциялық жазуға деген қызығушылық әртүрлі пікірлерге себеп болды. Кейбір сыншылар бұл романның құлдырауын және оның көркемдік мүмкіндіктерінің тозуын білдіреді деп санайды, тіпті оны «романның өлімі» деп атады. Басқалары көркем әдебиеттің өзі-өзінен хабардар болуын ортаны тереңірек түсінудің және Линда Хатчонның тарихи романы сияқты әдебиеттің жаңа формаларының пайда болуына әкелетін инновацияларға жол ашатын мүмкіндік ретінде қарастырады. Видео ойындар да метафикция тұжырымдамаларын пайдалана бастады, әсіресе 2010 жылдары тәуелсіз видео ойындардың дамуымен. «The Magic Circle», «The Beginner's Guide» және «Pony Island» сияқты ойындар ойыншыны видео ойынның ойдан шығарылғандығы мен оның ойнауының шынайылығы арасындағы шекараны сұраққа салуға бағытталған әр түрлі тәсілдерді қолданады.

Нысандар

Вернер Вольфтың пікірінше, метафикцияны бір-бірімен үйлестірілетін төрт жұп формаға бөлуге болады.

Жауапсыз және жауапсыз

Ашық метафикция мәтіннің бетіндегі анық метафикциялық элементтер арқылы анықталады. Ол өзінің жасалма екендігін көрсетеді және цитата келтіруге болады. Ашық метафикция – әңгіме айту тәсілі. Мысалы, баяндаушы өзі айтып жатқан оқиғаны құру процесін түсіндіруі мүмкін. Мәтінге түсініктеме берудің орнына, жасырын метафикция металлепсис сияқты түрлі, мысалы, бұзып тұратын тәсілдер арқылы ортаны немесе артефакт ретіндегі мәртебесін назарға алады. Ол метафикцияның басқа түрлерінен гөрі, оқырманның осы тәсілдерді тани білу қабілетіне, метафикциялық түсінуді тудыруға көбірек сенеді. Жасырын метафикция – көрсету тәсілі ретінде сипатталады.

Тікелей және жанама

Тікелей метафикция оқып отырған мәтіннің ішінде сілтеме жасайды. Ал керісінше, жанама метафикция бұл мәтіннен тысқары мета-сілтемелерден тұрады, мысалы, басқа нақты әдеби туындылар немесе жанрлар туралы ойлар (пародиялар сияқты) және эстетикалық мәселелер туралы жалпы талқылаулар. Жанама метафикция орын алатын мәтін мен сілтеме жасалған сыртқы мәтіндер немесе мәселелер арасында әрдайым байланыс болатындықтан, жанама метафикция оқылып жатқан мәтінге, болғанымен жанама жолмен әсер етеді.

Күрделі және күрделі емес

Критикалық метафикция мәтіннің жасандылығын немесе ойдан шығарылғандығын белгілі бір сын тұрғысынан анықтауға тырысады, және мұндай тәсіл постмодернистік әдебиетте жиі қолданылады. Сыншыл емес метафикция мәтіннің жасандылығын немесе ойдан шығарылғандығын сынамайды немесе жоққа шығармайды, мысалы, оқырман оқып отырған оқиғаның шынайы екенін ұғындыру үшін пайдаланылуы мүмкін.

Медиаға негізделген және шындыққа немесе көркем әдебиетке негізделген

Барлық метафикция белгілі бір дәрежеде ойдан шығарылған немесе баяндаудың медиалық сипатымен байланысты болып, көбінесе медиаға бағытталған. Бірақ кейбір жағдайларда мәтіннің шындығына немесе ойдан шығару шеберлігіне (қиялына) қосымша назар аударылады, мұны жеке түр ретінде қарастыруға болады. Реалистік әдебиетте жиі қолданылатын, оқиғаның шынайылығы туралы ұсыныс – (критикалық емес) шындыққа бағытталған метафикцияның мысалы.

Мигель де Сервантес, Дон Кихот, екінші бөлік

1615 жылы Мигель де Сервантес өзінің «Дон Кихот» романының екінші бөлігін жариялады, ол он жыл бұрын, 1605 жылы жарық көрген еді (қазір екі бөлік әдетте бірге басылады). Сервантес осы жалғасты жасауға себеп – 1614 жылы Алонсо Фернандес де Авельянеда жазған жалған екінші бөлімге деген ашуы. Сервантестің екінші бөлімінде бірнеше кейіпкерлер бірінші бөлімді оқығандықтары айтылады, осылайша олар Дон Кихот пен Санчо Панзаның тарихымен және ерекшеліктерімен жақсы таныс. Атап айтқанда, аты-жөні айтылмаған герцог пен герцогиня олар туралы оқыған осы екеумен кездесуге қуанышты болып, байлықтарын күрделі әйелдерге арналған әзілдер мен ойын-сауықтарды ұйымдастыруға жұмсайды. Мысалы, бірінші бөлімнен Санчоның провинцияның губернаторы болу арманы бар екенін білген соң, олар өздерінің иелігіндегі ауылға жалған губернаторлық тағайындайды. Кейіннен Дон Кихот Авельянеданың кітабы басылып жатқан баспаханаға барады, онда басты кейіпкерлер сол кітаптан шыққан бір тұлғамен кездеседі және олар Авельянеданың кітабындағы Дон Кихот пен Санчоның жалған екеніне ант беруге мәжбүр етеді.

Лоренс Стерн, Тристрам Шандидің өмірі мен пікірлері, джентльмен

Бұл сахнада романның атау кейіпкері және баяндаушысы Тристрам Шэнди әдебиет құру процесін алға шығарады, өйткені ол бұрынғы ойын тоқтата тұрып, кітаптардың басталуы туралы сөйлеуге кіріседі. Бұл көрініс проблемаға нақты метафикциялық жауап береді (және романның мәселесін қарастыру арқылы, оқырман тек оқып отырған нәрсені ғана емес, жалпы мәселені де көреді, сондықтан бұл үзінді тікелей және жанама метафикцияның мысалы болып табылады, оны әдетте медиаға бағытталған, сындық емес метафикция деп санауға болады). Тақырыптың күтпеген ауысуына байланысты контекстің болмауы (кітап жазу сюжеттік желіге кірмейді, сондай-ақ бұл көрініс романның басында орын алмайды, онда мұндай көрініс оқырман тарапынан оң қабылдануы мүмкін) метафикциялық ойды күшейтеді. Бұған қоса, баяндаушы оқырманға тікелей үндеседі, осылайша олардың оқып отырған мәтіннің жасалған екенін сезінуіне мүмкіндік береді.

Дэвид Лодж, Британ мұражайы құлап жатыр

"Британ мұражайы құлап жатыр" (1965) фильміндегі бұл көріністе метафикцияның бірнеше мысалы кездеседі. Біріншіден, баяндаушы Адам Эпплби (романның басты кейіпкері) романның дамуы әдеби ортаға әкелген өзгерістерді, әсіресе тақырыптардағы өзгерістерді талқылайды. Екіншіден, ол реалистік романдардың бейнелеу мүмкіндіктері туралы сөйлейді. Үшіншіден, әдебиеттің мүмкіндіктерінің шегіне жеткендігі және осыған байланысты романның өлімі туралы ойға сілтеме жасайды (бұл бәрі ашық түрде айтылған, сыншылдық тұрғыдан алғанда, жанама метафикция). Төртіншіден, ол романдағы кейіпкерлердің ойдан шығарылған екенін ашық білдіреді, оларды жасырудың орнына, метафикциялық емес туындыларда болатындай. Демек, бұл көріністе романға, өнер түріне (әдебиетке), жанрға (реализмге) қатысты метафикциялық элементтер бар. Сонымен қатар, бұл көрініс кейіпкерлердің және осымен байланысты романның өзінің шынайы еместігін аңғартса, оны сыншылдық, тікелей, көркем әдебиетке бағытталған метафикция деп санауға болады.

Жаспер Ффорд, "Айр ісі"

The Eyre Affair (2001) - әдебиет туындысының әлеміне машина арқылы енуге мүмкіндік беретін балама тарихқа негізделген. Романның өзінде әдеби детектив Бейсенбі Келесі Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр» әлемінде қылмыскерді қуады. Бұл парадоксальды повество шекараларын бұзу металепсия деп аталады, ол әдебиетте қолданылғанда метафикциялық тәсіл. Металепсия эстетикалық иллюзияны бұзуға жоғары бейімділікке ие және оқырманды мәтіннің құрастырылғандығымен қабыстырады. Дегенмен, металепсия «Ейр ісі» әлемінің бір бөлігі ретінде енгізілген сюжеттік құрал ретінде қолданылғандықтан, бұл жағдайда кері нәтиже бере алады және оқырманды толыққанды бойға сіңіруге мүмкіндік береді. Осылайша, оны эстетикалық иллюзияны (қажетті түрде) бұзбайтын метафикцияның мысалы деп қарастыруға болады.

Тоби Фокс, "Андертел"

Видеоойындардағы метафикцияның бір заманауи мысалы – 2015 жылы Тоби Фокс және Темми Чанг жасаған Undertale атты рөлдік ойын. Undertale-де метафикцияның көптеген мысалдары бар, олардың ең ірісі – ойынның өзінің "Flowey the Flower" кейіпкерін пайдаланып, ойыншының ойынды қалай қабылдайтынын және онымен қалай өзара әрекеттесетінін болжауы. Флауиге көптеген бейне ойындардағы ойыншының файлды сақтау/жүктеу мүмкіндігі сияқты, ойын файлын "сақтау/жүктеу" қабілеті берілген. Флауи өз күштерін пайдаланып, өзінің әрекеттеріне байланысты әлемнің әртүрлі жағдайларын көреді, мысалы, барлығына жақсылық жасау немесе барлығын өлтіру. Бұл ойыншының өзінің тәжірибесіне ұқсас – барлығына жақсылық жасау және барлығын өлтіруге дайын болу. Алайда, Флауи сізді тоқтатып, "Нағыз бейбітшіл" (True Pacifist) жолынан кейін ойынды қайтадан бастамауын тікелей сұрайды, кейіпкерлерге өмірін мүмкіндігінше жақсы өткізуге рұхсат етуіңізді өтінеді. Бұл ойыншыға тікелей емес таңдау ұсынады: Флауиді елемеу немесе ойынды елемеу. Ойын осы екі нұсқаға да толық дайын, және сіз Флауиді елемеу арқылы және барлығын өлтіру арқылы "Қырғын" (Genocide) жолын таңдасаңыз, ол сізге жаппай өлтіруде көмектеседі, тіпті Флауидің өзі де өлтірілгенше.

Энтони Хоровиц, "Сөз - кісі өлтіру"

Британдық детективші романдар мен сценарий жазушысы Энтони Хоровиц 2018 жылы "Сөз – өлтіру" романымен басталган сатирикалық қылмыстық құпиялар сериясына ең жоғары метафикциялық көзқараспен қарады. Хоровиц өзін қазіргі заманғы доктор Уотсон рөлінде бейнелейді, оны Даниель Хоторн атты бұрынғы Шотландия Ярд қызметкері өз істерін жазу үшін шақырады. Қылмыстық сюжеттермен қатар, Хоровиц Лондонда тұратын телеарналар үшін жазатын автор ретіндегі өзінің кәсіби және жеке өмірінен әңгімелерді де араластырады.