Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі – Хакасия (/x//ə/'/k//æ//s//i//ə//, //k//ə/), ресми түрде Хакасия Республикасы, Ресейдің оңтүстік Сібірде орналасқан республикасы. Ол солтүстікте Красноярск өлкесімен, оңтүстікте Алтай Республикасымен шектеседі. Хакасияның астанасы – Абакан, ал аймақтың ауданы шамамен … құрайды. Хакасияның халқы шамамен 537 000 адамды құрайды, олардың көп бөлігі қалалық жерлерде тұрады. Аймақ өзендері, көлдері және тауларымен әсем табиғатына әйгілі. Хакас табиғи қорығы осы аймақта орналасқан және қоңыр аюлар, қасқырлар және сотыр сияқты көптеген жануарларға мекендейді. Аймақ сондай-ақ ағаш өңдеу және кестелеу сияқты дәстүрлі қолөнерлерімен, сонымен қатар дәстүрлі мерекелер мен тойлармен де танымал.

География

Республика Шығыс Сібірдің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және солтүстікте және шығыста Красноярск өлкесімен, оңтүстік-шығыста және оңтүстікте Тыва Республикасымен, оңтүстікте және оңтүстік-батыста Алтай Республикасымен, батыста және солтүстік-батыста Кемерово облысымен шектеседі. Ол солтүстіктен оңтүстікке және шығыстан батысқа қарай созылады. Республика аумағының үштен екі бөлігін таулар (Кузнецк Алатауының шығыс еңістері және Абакан жотасы) құрайды және республиканың табиғи шекарасы болып табылады. Ең биік нүктесі – Кызласов шыңы. Қалған аумағы жазық, ең ірісі Минусинск ойпаты. Енисей – республикадағы ең үлкен өзен. Басқа маңызды өзендер – Абакан, Томь, Ақ Июс, Қара Июс және Чулым (Енисей мен шығыс таулары арасында), олардың барлығы, Абаканнан басқа, Обь өзені алабына жатады. Республикада үш жүзден астам көл бар, олардың ішінде тұзды және тұщы сулы көлдер кездеседі. Климаты континенттік, жылдық орташа температурасы жоғары. Табиғи ресурстарға темір, алтын, күміс, көмір, мұнай және табиғи газ кіреді. Молибден кен орындары Ресейдегі ең ірілері. Орман республиканың оңтүстігі мен батысын жабады.

Тарих

Қазіргі Хакасия аумағы біздің заманымыздың 6-шы ғасырынан бастап Енисей қырғыз мемлекетінің ядросын құрады. 13-шы ғасырда моңғолдарға жеңілгеннен кейін, қырғыз халқының көп бөлігі оңтүстік-батысқа, Орталық Азияға, қазіргі Қырғызстан аймағына көшті. Қазіргі хакас халқы өзін Сібірде қалған қырғыздардың ұрпақтары деп есептейді. Хакасия Петр I тұсында Ресей мемлекетіне қосылды. Бұл қосылу 1729 жылы Ресей мен Қытай арасындағы Буринский договор шартымен бекітілді. Еуропалық Ресейден Сібірге сотталған қылмыскерлерді жер аудару кең таралғандықтан, Хакасияда қамалдар салыныс жасады (1707 және 1718 жылдары). Көптеген тұтқындар босатылғаннан кейін де осы аймақта қалды. Хакас халқының көпшілігі орыс православиесіне өтіп, көшпелі өмір салтынан бірте-бірте бас тартты. 1917 жылғы Ресей революциясы кезінде орыстар халықтың шамамен жартысын құрады. Кеңес үкіметі тұсында 1930 жылдың 20 қазанында Хакас автономиялық облысы құрылып, автономия мәртебесі берілді. Автономиялық облыстың шекарасы қазіргі Хакас Республикасының шекарасымен сәйкес келеді. 1920-1930 жылдары кеңес билігі шамамен 250 мың орысты осы аймаққа қоныстандырды. Содан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 10 мың Волга немісі депортацияланды. 1959 жылғы халық санауы бойынша хакас халқы Хакас облысының халқының 10% -дан азын құрады. 1991 жылға дейін Хакас автономиялық облысы Красноярск өлкесіне әкімшілік тұрғысынан бағынышты болды. 1991 жылдың шілдесінде ол Ресей Федерациясының ішіндегі кеңестік социалистік республика мәртебесіне көтерілді, ал 1992 жылдың ақпан айында Хакасия Республикасы атанды.

Саясат

Облыстың ең жоғары құқықтық актісі – Хакасия Республикасының Конституциясы. Ол 1995 жылғы 25 мамырда Республиканың Жоғарғы Кеңесі тарапынан қабылданды. Республиканың ең жоғары лауазымды шенеунігі, аймақтағы атқарушы билікті басқаратын Хакасия Республикасының басшысы – Хакасия Республикасы Үкіметінің төрағасы. Өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды. 2018 жылғы 15 қарашадан бері бұл лауазымды Валентин Коновалов (Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы) атқарып келеді. Хакасияда заң шығару билігін Хакасия Республикасының бірпалаталы Жоғарғы Кеңесі жүзеге асырады, оның құрамында 50 депутат бар. Олар аралас сайлау жүйесі бойынша сайланады: 25-і партиялық тізімдер бойынша, ал 25-і бірмандатты округтер бойынша. «Біріккен Ресей» фракциясы аймақтық парламентте абсолютті көпшілікті құрайды (35 орын, 70%). Жоғарғы Кеңестің қазіргі VII шақырылымының төрағасы, 2018 жылы сайланған Владимир Штыгашев. Федерация Кеңесінде аймақты атқарушы биліктен КПРФ мүшесі, сенатор Валерий Усатьюк (2018 жылдың қарашасынан бері) және заңнамалық биліктен «Біріккен Ресей» мүшесі, сенатор Александр Жуков (2019 жылдың наурызынан бері) өкілдік етеді. VIII шақырылымдағы Мемлекеттік Думаның Хакасиядан сайланған депутаты – Сергей Сокол («Біріккен Ресей»).

Этностық топтар

2021 жылғы Ресей халық санағы бойынша, этникалық орыстар республика халқының 82,1% құрайды, ал этникалық хакастар тек 12,7% құрайды. Басқа топтарға этникалық немістер (0,7%), тувалықтар (0,5%), украиндер (0,4%) және жалпы халықтың 0,5% -дан азын құрайтын көптеген кіші топтар кіреді.

| Этнос | 1926 ж. саны | 1926 ж. % | 1939 ж. саны | 1939 ж. % | 1959 ж. саны | 1959 ж. % | 1970 ж. саны | 1970 ж. % | 1979 ж. саны | 1979 ж. % | 1989 ж. саны | 1989 ж. % | 2002 ж. саны | 2002 ж. % | 2010 ж. саны | 2010 ж. % | 2021 ж. саны | 2021 ж. % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хакастар | 44 219 | 49,8% | 45 799 | 16,8% | 48 512 | 11,8% | 54 750 | 12,3% | 57 281 | 11,5% | 62 859 | 11,1% | 65 421 | 12,0% | 63 643 | 12,1% | 55 144 | 12,7% |
| Орыстар | 41 390 | 46,6% | 205 254 | 75,3% | 314 455 | 76,5% | 349 362 | 78,4% | 395 953 | 79,4% | 450 430 | 79,5% | 438 395 | 80,3% | 427 647 | 81,7% | 356 325 | 82,1% |
| Немістер | 46 | 0,1% | 333 | 0,1% | 10 512 | 2,6% | 10 547 | 2,4% | 11 130 | 2,2% | 11 250 | 2,0% | 9 161 | 1,7% | 5 976 | 1,1% | 2 831 | 0,7% |
| Тувалықтар | - | - | 97 | 0,0% | 188 | 0,0% | 271 | 0,1% | 521 | 0,1% | 494 | 0,1% | 936 | 0,2% | 2 051 | 0,5% |
| Украиндер | 836 | 0,9% | 7 788 | 2,9% | 14 630 | 3,6% | 9 480 | 2,1% | 10 398 | 2,1% | 13 223 | 2,3% | 8 360 | 1,5% | 5 039 | 1,0% | 1 800 | 0,4% |
| Басқалар | 2 381 | 2,7% | 13 535 | 5,0% | 22 841 | 5,6% | 21 497 | 4,9% | 23 351 | 4,7% | 28 578 | 5,3% | 24 241 | 4,5% | 20 473 | 3,9% | 15 630 | 3,6% |

8 689 адам әкімшілік дерекқорларынан тіркелді және этникалық тегін жариялай алмады. Бұл топтағы этникалық топтардың үлесі жарияланған топпен бірдей деп есептеледі.

Дін

2012 жылғы сауалнама бойынша, бұл команда ұзақ жылдар бойы Ресей бандисінің жоғары лигасында, Ресей банди суперлигасында өнер көрсетті, бірақ 2012–13 маусымынан кейін дивизион төменге түсті. Қазір олар екінші деңгейдегі лигада ойнап жатыр.