Кіріспе
Тауар жеткізу тізбегінен делдалдарды жою – экономикадағы делдалдарды тауар жеткізу тізбегінен алып тастау, немесе сауда-саттық немесе бірнеше сауда-саттыққа қатысты "делдалдарды жою". Дәстүрлі тарату арналары арқылы өтудің орнына, дистрибьютор, көтерме сатушы, брокер немесе агент сияқты делдалдар болған, компаниялар енді клиенттермен тікелей, мысалы, интернет арқылы сөкесін келе алады. Бастапқы себеп – АҚШ үкіметінің Regulation Q ережесі, ол Федералдық сақтандыру корпорациясымен сақтандырылған есепшоттар бойынша төленетін пайыздық ставканы шектеді. Кейіннен бұл термин саудада "делдалды жоюға" қолданыла бастады, бірақ қаржылық мағынасы басым болды. Тек 1990 жылдардың соңында ғана бұл кеңінен танымал болды.
Disintermediation is the removal of intermediaries in economics from a supply chain, or "cutting out the middlemen" in connection with a transaction or a series of transactions. Instead of going through traditional distribution channels, which had some type of intermediary (such as a distributor, wholesaler, broker, or agent), companies may now deal with customers directly, for example via the Internet. The original cause was a U. S. government regulation (Regulation Q) which limited the interest rate paid on interest bearing accounts that were insured by the Federal Deposit Insurance Corporation. It was later applied more generally to "cutting out the middleman" in commerce, though the financial meaning remained predominant. Only in the late 1990s did it become widely popularized.
Интернетке байланысты дезинтермедиацияның әртүрлі салаларға әсері
Интернет нарықтың ашықтығының арқасында жеткізу тізбегін өзгертеді деген пікір бар. Виртуалды нарық пайда болғаннан бері делдалдықтан құтылу (дезинтермедиация) жаңа мағынаға ие болды. Amazon сияқты виртуалды сауда алаңдары делдалдарды ығыстырып шығаруда. Тікелей сатушылар мен сатып алушылар виртуалды нарық сатушысы құрған платформа арқылы байланысады. Сатушы платформаны пайдаланғаны үшін платформа иесіне белгілі бір төлем жасауға тиіс, әйтпесе мұндай платформаны құрудың экономикалық мәні болмас еді. Егер сатып алушы сатушымен байланысқаннан кейін платформаны айналып өтіп, сатушымен тікелей келісімге келсе, онда платформа иесі өзінің үлесін алу мүмкіншілігінен айырылады. Бұл делдалдықтан құтылудың (дезинтермедиацияның) жаңа түрі деп есептелуі мүмкін.
Талқылау
Интернетке қосылмаған әлемде делдалдықты жою көптеген ірі сауда орталықтары үшін, мысалы Walmart сияқты, жеткізуші мен сатып алушы арасындағы делдалдар санын азайту арқылы бағаны төмендетуге бағытталған маңызды стратегия болды. Делдалдықты жою, сонымен қатар, қажетті инвентаризацияны жою делдалдың бір қызметін жоятындықтан, уақтылы өндіріс идеясымен тығыз байланысты. Жапон және Германияның 1990 жылдардағы нашар экономикалық көрсеткіштеріне делдалдықты жоюға кедергі келтіретін заңдардың себеп болғаны айтылады. Дегенмен, интернетке байланысты делдалдықты жою көптеген адам күткендей жиі кездеспеді. Бөлшек және көтерме сауда несие беру, әртүрлі жеткізушілерден тауарларды жинақтау және қайтарымдарды өңдеу сияқты маңызды функцияларды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, тауарды өндірушіден және одан кері тасымалдау, көбінесе тұтынушы оны сатып алатын дүкенге тасымалдаудан кем тиімді болуы мүмкін (егер тұтынушының дүкенге сапары ескерілмесе). Делдалдықты жою қаупіне жауап ретінде кейбір саудагерлер виртуалды және физикалық қатысуды «кірпіш пен шертпелер» деп аталатын стратегияға біріктіруге тырысты.
Қайта араласқан
Қайта арадастыру – бұл соңғы пайдаланушылар (тұтынушылар) мен өндіруші арасына делдалдың қайтадан енгізілуі деп анықталады. Бұл термин әсіресе, алдымен арадастыру болған жағдайларда қолданылады. Интернет революциясының басында электрондық коммерция операциялық шығындарды төмендетуге бағытталған арадастыру құралы ретінде қарастырылды. Концепция бойынша, тұтынушыларға Интернет арқылы өндірушілерден тікелей өнімдерді сатып алуға мүмкіндік беру арқылы өнім жеткізу тізбегі күрт қысқартылып, стандартты жеткізу моделіндегі делдалдар "құрысуға" тиіс еді. Алайда, көбінесе Amazon.com және eBay сияқты жаңа делдалдар цифрлық кеңістікте пайда болды. Қайта арадастыру электрондық коммерцияның арадастыру концепциясымен байланысты көптеген жаңа проблемалардың нәтижесінде болды, олар негізінен тікелей тұтынушыларға бағытталған модельмен байланысты мәселелерге қатысты. Көптеген шағын тапсырыстарды жеткізудің жоғары құны, үлкен клиенттік қызмет көрсету мәселелері, арадастырылған бөлшек саудагерлер мен жеткізу арнасының серіктерінің наразылығына тап болу – бәрі нақты кедергілер тудырды. Жеке тұтынушылардың сатылымға дейінгі және сатылымнан кейінгі мәселелерін шешу үшін үлкен ресурстар қажет. Арадастырудан бұрын жеткізу тізбегіндегі делдалдар өндірушілердің сатушылары ретінде әрекет еткен. Олар болмаса, өндірушінің өзі сол тұтынушыларды тартуы керек болар еді. Онлайн сатудың да өзіндік шығындары бар: сапалы веб-сайттарды жасау, өнім туралы ақпаратты жаңарту және маркетингтік шығындардың бәрі қосылып қалған шығынға айналады. Соңында, өнімнің қолжетімділігін Интернет арналарымен шектеу өндірушіні тұтынушылардың назары үшін Интернет желісінің қалған бөлігімен бәсекелесуге мәжбүр етеді, бұл кеңістік күннен-күнге толып барады.
Мысалдар
Dell және Apple сияқты компаниялар орталық делдалдарды жоюдың айқын мысалдары болып табылады. Олар өз жүйелерінің көп бөлігін тікелей тұтынушыларға сатады, осылайша дәстүрлі сауда желілерін айналып өтеді. Бұл компаниялар тұтынушылар арасында жақсы танымал, пайдалы және үздіксіз өсіп келе жатқан брендтерді құруға жетістікке жетті.
Автомобиль өнеркәсібінде
Tesla дилерлерді делдал ретінде пайдаланудан аулақ болып, өздерінің сауда орталықтарын ұсынады, онда көрсетуге және сынап көруге бірнеше ғана көлік бар; клиенттер толық сатып алуды онлайн режимінде жүзеге асырады. Осы тәсіл Tesla-ға автокөліктерден түсетін жалпы пайданы шамамен 34%-ға өсіруге мүмкіндік берді. Бұл стратегия сонымен қатар Tesla-ға клиенттердің тәжірибесін жақсырақ бақылауға және онлайн қауымдастықты құруға көмектеседі. Tesla-ның сәттілігінен кейін, Audi және General Motors сияқты тағы екі автокөлік бренді 2012 және 2013 жылдары тікелей сатуды сынақтан өткізуге шешім қабылдады.