Фридрих Альберт Ланге: Неміс философы және социологы

Кіріспе

Неміс философы және әлеуметтанушысы (1828–1875)

Фридрих Альберт Ланге (; 28 қыркүйек 1828 – 21 қараша 1875) – неміс философы және әлеуметтанушысы.

Өмірбаян

Ланге Соллингенге жақын Вальд қаласында дүниеге келді, теолог Иоганн Петер Лангенің ұлы. Ол Дуйсбург, Цюрих және Бонн қалаларында білім алды, онда ол гимнастикада да, академиялық жетістіктерінде де көзге түсті. 1852 жылы ол Кельнде мектеп мұғалімі болды, 1853 жылы Боннда философиядан приват-доцент, ал 1858 жылы Дуйсбургте мектеп мұғалімі қызметін атқарды. Үкімет мектеп мұғалімдерінің саяси қызметке қатысуына тыйым салғаннан кейін ол отставкаға шықты. Ланге 1862 жылы саяси және әлеуметтік реформалар мақсатында «Rhein und Ruhr Zeitung» газетінің редакторы болып журналистикаға қадам басты. Оның «ceterum censeo» сөзі Бисмарктің отставкасын талап етумен байланыстырылады. Ол қоғамдық істерде белсенді болды, бірақ сонымен қатар өзінің ең танымал кітаптарын – «Die Leibesübungen» (1863), «Die Arbeiterfrage» (1865, 5-ші басылымы 1894), «Материализм тарихы» (1866) және «Джон Стюарт Миллдің әлеуметтік мәселелерге қатысты көзқарастары» (1866) жазуға уақыт тапты. Ол педагогика және психология саласында да бірнеше еңбек жазды. 1863 жылы Ланге академиялық бостандыққа конституциялық кепілдік беру мәселесі бойынша маңызды сот процесінде социалистік көшбасшы Фердинанд Лассальға қолдау көрсетті. 1864-1866 жылдары Ланге неміс еңбек қозғалысының алғашқы ұйымы – «Неміс жұмысшылар одағы қауымдастығының» (Verband Deutscher Arbeitervereine) атқару комитетінің мүшесі болды. Оның әріптестерінің бірі – социал-демократтық көшбасшы Август Бебель, ол оны былай сипаттады: «Оның денесі бойшаң әрі мықты болды, сырт келбеті жағымды. Көздері керемет еді, мен өмірімде көрген ең сүйкімді адамдардың бірі болды. Ол адамдардың жүрегін бірден жаулап алатын еді», сонымен қатар оның «мінезі берік» екенін де айтты. 1866 жылы Германиядағы жағдайдан көңілі толып, ол Цюрихке жақын Винтертурға көшіп, демократиялық газет «Winterthurer Landbote»-пен байланыс орнатты. 1869 жылы ол Цюрихте приват-доцент болды, ал келесі жылы индуктивті философия профессоры болып тағайындалды, бұл жаңа қызмет болды. Ол сонымен қатар Швейцарияның демократиялық қозғалысына қатысып, Цюрих кантонының конституциясын жазуға көмектесті. Бұл конституция референдум және қайта шақыру сияқты «тікелей демократиялық» шараларды қолданумен ерекшеленді. Дәл сол Цюрихте ол ауруының алғашқы белгілерін байқады, ол бірнеше жылдан кейін қайтыс болуына себеп болды. Франко-прусс соғысында швейцариялықтардың француздарға деген ықыласы, сондай-ақ оның қайтыс болған жағдайда әйеліне зейнетақы алу мүмкіндігі оның тез арада отставкаға кетуіне әкелді. Оған Вюрцбург, Кенигсберг, Киль, Гийсен және Йена университеттері ұсыныс жасады, бірақ 1872 жылы ол Марбург университетінде профессорлық қызметке қабылданып, қызметке кірісті. Кейде ол өзінің үздік шәкірті Герман Коэнмен бірге неокантизмнің Марбург мектебін құрған деп есептеледі. Алайда, Марбург мектебінің Кант философиясын логикалық тұрғыдан түсіндіруді алға ұсынған Коэн болды. Кейінгі жылдары Ланге Коэннің априорлық психологиялық түсіндірмені жоққа шығаруын қабылдады, бұрын оның өзі де осы пікірді қолдаған болатын. Марксистік материализмді қабылдамаса да, Энгельс пен Маркс пікірінше, ол оны дұрыс түсінбеген, Ланге неміс социал-демократиялық қозғалысына ықпалын жалғастырды. Ол этикалық негізделген реформашыл социализмді жақтады. Ол Лассальдік жалпы неміс жұмысшылар одағының кейбір басшыларына, сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін ревизионист теоретик Эдуард Бернштейнге әсер етті. Бернштейннің «Кант, не неси» деген ұраны Маркстік «ғылыми социализмнен» бас тартып, неокантизмге негізделген этикалық әлеуметтік реформанизмді қабылдауын білдірді. Марбург мектебінің кейінгі көшбасшылары, мысалы Коэн мен Наторп, бұл қауымдастықты СДПК-ның реформашы қанатымен жалғастырды. Өкінішке орай, оның денесі аурумен ауырып қалған еді. Ол 1875 жылы мамыр айында лассальдықтардың Бебель социалистерімен бірігіп, біртұтас СДПК құруына қатыспады. Ұзаққа созылған аурудан, мүмкін ішек-қарын қатерлі ісігінен кейін ол сол жылдың қараша айында Марбургте қайтыс болды. Оның «Логикалық зерттеулер» (Logische Studien) еңбегін 1877 жылы Герман Коэн жариялады. Ланге сонымен қатар өлімінен кейін жарық көрген бірқатар әдеби зерттеулер жазды. Оның басты еңбегі – «Материализм тарихы» – принциптердің дидактикалық баяндамасы, нағыз тарих емес. Ланге пікірінше, материализм туралы ойлаудың ең дұрысы – оны жоққа шығару. Оның туған жері Вальдта, қазір Солинген қаласының бөлігінде оның есімімен аталған жалпы білім беретін мектеп бар – Фридрих Альберт Ланге Гезамцхуле.

Lange was born in Wald, near Solingen, the son of the theologian, Johann Peter Lange. He was educated at Duisburg, Zürich and Bonn, where he distinguished himself in gymnastics as much as academically. In 1852 he became a schoolmaster at Cologne; in 1853 Privatdozent in philosophy at Bonn; and in 1858 schoolmaster at Duisburg, resigning when the government forbade schoolmasters to take part in political activities. Lange entered journalism as editor of the Rhein und Ruhr Zeitung in 1862 in the cause of political and social reform. His ceterum censeo can be considered to be the repeated demand for Bismarck's resignation. He was prominent in public affairs, yet found enough time to write most of his best known books, Die Leibesübungen (1863), Die Arbeiterfrage (1865, 5th ed. 1894), Geschichte des Materialismus (1866), and John Stuart Mills Ansichten über die soziale Frage (1866). He also wrote a number of works on pedagogy and psychology. In 1863, Lange supported the socialist leader Ferdinand Lassalle in an important trial concerning the constitutional guarantee of academic freedom. From 1864 to 1866, Lange was a member of the executive committee of the Association of German Labour Unions (Verband Deutscher Arbeitervereine), an early organisation of the German labour movement. One of his colleagues there was August Bebel, the Social Democratic leader who wrote of him that "he had a short and strong figure, and was of a sympathetic presence. He had magnificent eyes, and was one of the most amiable men whom I have ever known. He won the hearts of people at first sight" while also describing him as of "firm character". In 1866, discouraged by affairs in Germany, he moved to Winterthur, near Zürich, to become connected with the democratic newspaper, Winterthurer Landbote. In 1869 he was Privatdozent at Zürich, and the next year he was appointed professor of inductive philosophy, a new position. He was also engaged in the Swiss Democratic movement and helped write the constitution of the Canton of Zurich. This was distinguished by the use of "direct democratic" measures such as referendum and recall. Still in Zürich he recognized first signs of his illness, which led several years later to his death. The strong French sympathies of the Swiss in the Franco Prussian War as well as the prospect for a pension for his wife in the case of his death led to his speedy resignation. He had an offer from the universities of Würzburg, Königsberg, Kiel, Gießen and Jena, but in 1872 he accepted a professorship at the University of Marburg. He is sometimes credited with founding the Marburg School of neo Kantianism, along with his star pupil, Hermann Cohen. It was Cohen, however, who pioneered the Marburg School's characteristic logicist interpretation of Kantian philosophy. In later years, Lange accepted Cohen's refutation of a psychological interpretation of the a priori, to which he himself had once subscribed. Although he rejected Marxist materialism, a materialism that, according to Engels and Marx, he had completely misunderstood, Lange continued to influence the German Social Democratic movement. He favoured an ethically motivated, reformist socialism. He especially influenced some leaders of the Lassallean General German Workers' Union and, posthumously, the Revisionist theoretician Eduard Bernstein, whose slogan "Kant, not cant" proclaimed his abandonment of Marxian "scientific socialism" in favour of a neo Kantian, ethically based social reformism. Subsequent leaders of the Marburg School, such as Cohen and Natorp, continued this association with the reformist wing of the SPD. Unhappily, his body was already stricken with disease. He no longer played a role in the unification of the Lassalleans with Bebel's socialists into the unified SPD in May 1875. After a lingering illness, probably gastro intestinal cancer, he died in Marburg in November of that year. His Logische Studien (Logical Studies) were published by Hermann Cohen in 1877. Lange also wrote a number of literary studies which were published posthumously. His main work, the Geschichte des Materialismus is a didactic exposition of principles rather than a history in the proper sense. According to Lange, to think clearly about materialism is to refute it. There is a comprehensive school named after him, the Friedrich Albert Lange Gesamtschule, in Wald, his birthplace, which is now part of the city of Solingen.

Философиясының жалпы сипаттамасы

Канттың құбылыстардан басқа ештеңе білмейтіндігі туралы ұстанымын қабылдап, Ланге материализмнің де, ешқандай басқа метафизикалық жүйенің де соңғы шындыққа қол жеткізуге заңды құқығы жоқ деп сақты. Дегенмен, эмпирикалық феномендік білім үшін материализм өзінің дәл ғылыми әдістерімен зор қызмет атқарды. Идеалдық метафизика, нәрселердің ішкі шындығына жете алмаса да, поэзия мен дін сияқты биік мұраттардың бейнесі ретінде құнды. Лангедің формальды логиканы қайта құруға талпынған "Логикалық зерттеулерінде" негізгі идея – ойлау кеңістікте бейнеленген жағдайда ғана қолданылады. Оның "Arbeiterfrage" атты еңбегінде социализмнің нақты анықталмаған түрі жақталады. Ол қазіргі кездегі өнеркәсіптің жеке пайдаға құмарлығына және Дарвиннің тіршілік үшін күрес принципі бойынша өнеркәсіпті ұйымдастыруға қарсылық білдіреді.

Саяси белсенділік

Ланге Германияның ерте индустрияландыру кезеңінде жұмысшы қозғалысының өркендеуінен кейін жұмысшылардың құқықтары мен әйелдердің сайлау құқығын қолдағандықтан, Германияда зорлықсыз әлеуметтік өзгерістерді жиі жақтаған белгілі саяси белсенді болды. Ланге жұмысшылар одақтарының бірігуіне ықылас білдірді, себебі оларды өзінің көптеген жарияланған еңбектерінде егжей-тегжейлі баяндаған теңдік қоғамына қарай жасалған маңызды қадам деп санайтын. Ланге жиырма жасында Германия Социал-демократиялық партиясының (СДПК) ресми мүшесі болды және жұмысшылардың әл-ауқатын жақсарту мен білім беруге деген адалдығының арқасында тез танымал болды. Ол қырық жеті жасында қайтыс болғанға дейін СДПК-ның маңызды мүшесі болып қала берді. Ланге пассивті реформаға деген сенімін сақтап, көптеген революционерлермен жиі қақтығысқа түсіп, зорлық-зомбылықты қолдануға қарсы болды. Оның идеалдарына берілгендігі оған бейбіт революция идеясын қолдайтын көптеген жақтастарды жинауға мүмкіндік берді, бұл оның кейінгі қозғалыстары мен жариялымдары үшін берік негіз болды. СДПК-ға келгенге дейін Ланге ADAV деп белгілі General Herman Workers’ Association мүшесі болды. Қауымдастықты Фердинанд Лассаль құрды және екеуі мемлекеттің маңызды әлеуметтік өзгерістерді қолдаудағы рөліне қатысты әртүрлі пікірлері бойынша жиі пікірталас жүргізді. Ол партия газетінің бас редакторы болып қызмет етті, бұл оған социализм туралы қоғамның түсінігін қалыптастыруға және ұйымның мақсаттары туралы мағыналы пікірталастарға қатысуға мүмкіндік берді. Ланге революцияға мемлекеттің ықпалын күшті қолдады және революциялық зорлыққа қарсы тұрып, табандылық танытты. Қауымда редактор болып жұмыс істеген кезінде ол социалистік саясаты арқылы кәсіподақтар құрды, бұл Германиядағы болашақ социалистік қозғалыстың негізін қалады. 1865 жылы Ланге Лассальдың басшылығымен ұйым тым авторитарлық және жеке бағытталған болып кеткендігіне байланысты ADAV-тан кетуге шешім қабылдады. 1848 жылы, Ланге жиырма жаста болғанда, Еуропа бойынша тараған революциялық көтерілістерге белсенді қатысты. Ол Пруссия монархиясынан саяси реформалар мен бостандық талап еткен жұмысшылардың артында бірікті. Осы кезеңде Ланге революциялық зорлық-зомбылықты қолдаушы болды, себебі ол әділетті қоғамға қол жеткізу үшін қажет деп санайтын, бірақ революцияның сәтсіздігінен кейін ол өз ұстанымын қайта қарастырды. Революциядағы рөліне байланысты Германиядан қашуға мәжбүр болған Ланге Швейцарияда тұрып, негізінен социалистік және либералдық идеологияларға сүйене отырып, неміс социалистік реформасы туралы жазуын жалғастырды. Революциялық зорлық-зомбылықтың мәніне қатысты көзқарасын өзгерткеннен кейін Ланге өзінің назарын әлеуметтік жағдайы нашар жұмысшы табына қолдау көрсетуге аударды. Ланге жұмысшы табының басты мәселесі – ең төменгі жалақыға байланысты қолжетімсіз тұрмыс еншісі деп сенді. Ланге Томас Мальтустың көзқарастарын зерттеуге көп уақыт арнады. Томас жұмысшы табының жағдайын жақсартуға тырысқанда азық-түлікпен қамтамасыз етуді арттыруды бірінші және басты мәселе деп санайтын, себебі негізгі шектеу – тіршілік үшін күрес. Мальтустың идеялары көбінесе капитализмді қолдау ретінде түсіндіріліп, Германияда кеңінен сынға ұшыраса да, Ланге оның аргументін ерекше түсінді, бұл оны төменгі таптың тұрмыс жағдайын жақсарту құқықтық жүйеде түбегейлі өзгерістер арқылы жүзеге асыру керек деген қорытындыға жеткізді. Ол жоғары таптың, әсіресе мемлекеттік басқаруға қатысы барлардың жұмысшы табының талаптарын тыңдап, ақылға қонымды аргументтер арқылы біртіндеп реформалар жасау арқылы тұрмыс деңгейін жақсартуға жауапкершілігі бар деп сенді.

Lange was a known political activist who frequently advocated for nonviolent social change in Germany, commonly attributed to his support of worker’s rights and women's suffrage following the upsurge of labor movements during Germany’s early industrialization. Lange was sympathetic towards the rallying of workers' unions as he believed them to be a crucial step towards the egalitarian society he details in a large variety of his published works. When Lange was twenty, he became an official member of the German Social Democratic Party, otherwise known as the SPD, and would swiftly rise to prominence primarily as a result of his dedication to improving workers’ well being and education. He would remain an important piece of the SPD until his death at the age of forty seven. Lange upheld his belief in passive reform and argued against the use of violence in spite of many revolutionaries who he frequently clashed with. His loyalty to his ideals enabled him to accrue a great following of supporters that believed in his idea of a peaceful revolution, giving him a powerful basis for his later movements and publications. Prior to his time spent in the SPD, Lange was a member of the General Herman Workers’ Association, also known as ADAV. The association was founded by Ferdinand Lassalle and the two would frequently engage in debate in regard to their differing stances on the role held by the state in supporting significant social change. He served as a primary editor for the party's newspaper, enabling him to shape the public's perception of socialism while engaging in meaningful debates regarding the organization's goals. Lange was a strong supporter of the state's power to influence the revolution and remained steadfast in his opposition to revolutionary violence. During his time as an editor in the association, he would establish trade unions through his socialist approach to politics that would ultimately form the basis of the upcoming socialist movement in Germany. In 1865, Lange would decide to leave the ADAV under the notion that the organization had become overly authoritarian and ego centric under the leadership of Lassalle. In 1848, Lange, being only twenty years of age, was deeply involved in the revolutionary uprisings spreading across Europe. He was seen rallying behind workers as they demanded political reform and freedom from the Prussian monarchy. During this time Lange was an outspoken advocate for the use of revolutionary violence, as he believed it was necessary to achieve an equitable society, however, he would reconsider his stance following the failure of the revolution. Being encouraged to flee Germany in light of his role in the revolution, Lange would continue writing about German socialist reform while living in Switzerland, drawing primarily from socialist and liberal ideologies. Following his change in perception regarding the nature of revolutionary violence, Lange shifted his approach to supporting the underrepresented working class. Lange had a fundamental belief that the primary concern for the working class lay in its inaccessibility to affordable living based on the minimal wages being provided. Lange would spend a significant amount of time analyzing the beliefs of Thomas Malthus. Thomas believed that an increase in food availability should be the first and foremost concern when attempting to raise the standing of the working class, as the primary constraint is in the struggle for mere existence. While Malthus' notions would be most commonly interpreted as supportive of capitalism and widely disparaged in Germany, Lange had a unique understanding of his argument that led him to conclude that bolstering the lower class's living conditions must be brought through a fundamental change in the legal system. He believed that it was in the responsibility of those in a higher class, especially those involved in state government, to listen to the demands of the working class, and mediate the standard of living through gradual reform via rational arguments.

Шығармалары

1855: Білім беру жүйесінің әртүрлі дәуірлердегі басым дүниетанымымен байланысы туралы. 1862: Мектептің қоғамдық өмірге қатысты орны. 1863: Дене шынықтыру. Гимнастиканың тарихы мен мәні педагогикалық және мәдени-тарихи маңызы тұрғысынан. 1865: Еңбек мәселесінің қазіргі және болашақтағы маңызы. 1865: Математикалық психология негіздері. Гербарт пен Дробиштің негізгі қателігін дәлелдеуге жасалған тырыс. 1866: Материализм тарихы және оның қазіргі мәнін сынға алу. 1877: Логикалық зерттеулер. Формальдық логика мен таным теориясының жаңа негізін салуға үлес.