Кіріспе
Қытай буддалық монахы және ғалымы Гуйфэн Цонми (780 – 1 ақпан 841) – Тан әулетінің қытай буддалық монахы және ғалымы, Хуаян мектебінің және Чан буддизмінің патриархы саналады. Цонми Махаяна сутралары, Чан және Хуаян туралы көптеген еңбектер жазды, сондай-ақ даосизм мен конфуциандық туралы да талқылады. Оның еңбектері Тан дәуірінің әртүрлі Чан мектептерін зерттеудегі маңызды көз болып табылады. Цонми Махаяна буддизмінің практикалық және доктриналық аспектілеріне, әсіресе Кемел ағарту Сутрасы мен Махаянаның сенімді ояту ілімдеріне қатты қызығушылық танытты. Цонмидің еңбектері әртүрлі Чан ілімдерін (әсіресе кенеттен ояну және бастапқы ағарту туралы доктриналарын) басқа қытай буддалық дәстүрлерімен, әсіресе Хуаянмен үйлестіруге бағытталған, бірақ ол ритуалдық еңбектерінде Тиантай Цзийидің еңбектерін де пайдаланды. Оның философиясы өз заманының буддалық және буддалық емес ілімдерін біртұтас, үйлесімді рухани көрініс ретінде біріктіріп, жоғары деңгейге көтеруге тырысады.
Guifeng Zongmi (780–1 February 841) was a Tang dynasty Chinese Buddhist monk and scholar who is considered a patriarch of both the Huayan school and Chan Buddhism. Zongmi wrote a number of works on several Mahayana Sutras, Chan and Huayan, and he also discussed Taoism and Confucianism. His works are a major source for studying the various Chan schools of the Tang. Zongmi was deeply interested in both the practical and doctrinal aspects of Mahayana Buddhism, especially the teachings of the Sutra of Perfect Enlightenment and the Mahayana Awakening of Faith. Zongmi's work is concerned with harmonizing the various Chan teachings (especially the doctrines of sudden awakening and original enlightenment) with other Chinese Buddhist traditions, especially Huayan, though he also drew on the work of Tiantai Zhiyi in his ritual works. His philosophy attempts to create a comprehensive worldview that includes and sublimates all Buddhist and non buddhist teachings of his time into a single harmonious spiritual vision.
Алғашқы жылдары (780-810)
Зонгми 780 жылы қазіргі Сычуань провинциясының орталық бөлігіндегі күшті және беделді Хэ әулетінде дүниеге келді. Кішкентай кезінде провинциялық басқаруда мансапқа ие болу ниетімен қытай классикасын оқыды. Он жеті-он сегіз жасында әкесі қайтыс болғаннан кейін, Зонгми буддизмді зерттеуге кірісті. 811 жылы Чэнгуанға жазған хатында ол үш жыл бойы "ет жеуден бас тарғанын, [буддистік] кітаптар мен трактаттарды қарастырғанын, медитацияның пайдасын білгенін және танымал монахтармен жақындыққа тырысқанын" жазды. Жиырма екі жасында Конфуций классикасына қайта оралып, Сучжоудағы Исюэюань Конфуций академиясында оқып, түсінігін одан әрі тереңдетті. Оның кейінгі жазбалары "Әңгімелер мен ойлар", "Ұлылық туралы кітап" және "Ритуалдар кітабы" сияқты шығармалармен, сондай-ақ тарихи мәтіндермен және Лаоцзи еңбектері сияқты даостық классикамен жан-жақты таныс екенін көрсетеді. Соңында ол буддизмге көшті, бірақ Зонгмидің конфуцийлік моральдық қағидалары оны ешқашан тастап кетпеді және ол өмірінің көп бөлігін конфуцийлік этиканы буддизммен үйлестіруге арнады.
Чан (804810)
Жиырма төрт жасында Зонгми Чан шебері Сюйчжоу Даоюаньмен танысып, екі-үш жыл бойы Чан ілімімен айналысты. 807 жылы, толыққанды буддалық монахқа тоғысып, Даоюаньның мөрін алды. Даоюань Сычуань провинциясының Чэнду қаласында орналасқан Цзиньчжун мектебінің оңтүстік Чан дәстүрінің өкілі болды. Бұл ұрпақ Корея князі және Чан шебері Ким Хвасангқа (шамамен 684–762, сондай-ақ Цзинчжун Вусиан, 浄衆無相 деп те аталады) және оның шәкірті Шэньхуйге (алдыңғы Хез Шэньхуймен шатастырмау керек) дейін жетеді. Браутонның сөзіне сүйенсек, Даоюаньның ұстазы, Шэньшу монастырының аббаты Ичжоу Наньнь, Хезе Шэньхуймен де, Сычуаньның басқа Шэньхуйымен де білім алған болуы мүмкін. Зонгми өзінің өмірбаяндық шарласында сура оқу рәсімінен кейін "Толық ағарту" сутрасының бір данасын кездестіргенін айтады. Грегоридің мәлімдемесінше, "екі-үш бетін оқығаннан кейін, ол түйсікке келді, бұл тәжірибенің күші оны соншалықты әсерге түсірді, тіпті қуаныштан сергелегендей биледі". Зонгми кейін былай деп жазды: "Даоюаньнан бір сөз естігенде, санама кеңістік ашылды, ал 'Толық ағарту' сутрасының бір паршасы оның мағынасын аспандай айқын және жарқын етті". Осы кезеңде Зонгмидің кенеттен оянуы оның болашақ ғылыми еңбегіне терең ықпал етті. Ол келесі бірнеше жылдарды "Толық ағарту" сутрасын және оның түсіндірмелерін жан-жақты зерттеумен өткізді. Ол Чан ілімінде жазбаларды зерттеудің қажеттілігін қадағалап, Мазу Даойиден (709–788) тараған Хонгчжоу ұрпағының антиномиандық көзқарасын, яғни "өзіне сеніп, сезіміне қарай еркін әрекет етуді" қатаң сынады.
Хуаян (810816)
810 жылы, отыз жасында Зонгми буддалық ғалым Чэнгуаньдың шәкірті Лингфенгпен кездесті. Лингфенг Зонгмиге Чэнгуаньдың «Аватамасака сутрасына» түсіндірмесі мен қосымша түсіндірмесінің көшірмесін сыйлады. Бұл екі мәтін Зонгмиге терең әсер етті. Ол бұл мәтіндерді және сутраны зор ықыласпен зерттеді, кейіннен тынымсыз еңбегінің нәтижесінде «барлық күмәндер толығымен сейілді» деп мәлімдеді. 812 жылы Зонгми батыс астанасы Чанъаньға сапар шегіп, Чэнгуаньмен екі жыл бойы оқыды. Чэнгуань Хуаян ілімінде ғана емес, Чан, Тянтай, виная және Шығыс Азия Мадхьямакасы салаларында да білімі мол болған.
Жоңнан тауы және ғылыми еңбектер (816828)
816 жылы Зонгми Чанъаньның оңтүстік-батысындағы Чжуннань тауына шегініп, жазушылық қызметін бастады. Ол "Толық ағарту" сутрасының түсіндірмелі жоспарын және сутраға қатысты төрт түсініктемеден құрылған жинақты жазды. Келесі үш жыл бойы Зонгми буддалық канонды, Трипиттаканы оқып, Чжуннаньдағы түрлі храмдарға сапар шегіп, ғылыми зерттеулерін жалғастырды. 819 жылы Чанъаньға оралып, астанадағы монастырлардың мол кітапханаларын пайдалана отырып, оқуын жалғастырды. 819 жылдың соңында ол "Алмаз сутраға" түсіндірме және қосымша түсіндірме жазды. 821 жылдың басында Гуй шыңының төменгі жағындағы Коттедж храмына қайтып оралды және осыдан кейін "Гуйфэн Цонми" деп танылды. 823 жылдың ортасында ол өзінің алғашқы рухани оянуына себеп болған "Толық ағарту" сутрасына өз түсіндірмесін аяқтады, бұл оның он бес жыл бұрын берген уәдесінің жемісі болды. Келесі бес жыл бойы Зонгми Чжуннань тауларында жазу және оқумен айналысып, оның даңқы арта түсті.
Елорда (828835)
Зонгми 828 жылы император Вэньцзун (826-840 жж.) тарапынан елордаға шақырылып, оған қызғылт шапан сыйланып, "Ұлы лайықты" (; бхаданта) деген құрметті атақ берілді. Елордада өткен екі жыл Зонгми үшін маңызды болды. Ол енді бүкіл елде құрметті Будда ұстазы болды және сол кездегі әдебиетшілермен, мысалы, буддалық дінге берілген ғалым Пей Цзиу мен әйгілі ақын Бай Цжуй (772-846) сияқтылармен кең байланыста болды. Осы кезеңде Зонгми өзінің мол білімі мен зиясын буддистік мамандардың шектеулі оқырмандары үшін жазған техникалық түсіндірме еңбектерінен гөрі, кең аудиторияға арналған жазуға жұмсады. Оның ғылыми еңбектері сол кездегі зияткерлік мәселелерге бағытталды және оның көптеген келесі еңбектері сол кездегі әртүрлі әдебиетшілердің тілегі бойынша жазылды. Мұндай еңбектердің бірі – "Адамзаттың шығу тегі туралы сауал" (Inquiry into the Origin of Humanity). Осы уақытта Зонгми буддалық канонның жаңа бөлімін жасау мақсатымен қолдағы барлық Чан мәтіндерін жинауды бастады. Бұл еңбек қазірге дейін табылмайды, бірақ "Чанның бастауы туралы жинақталған жазбалар" деген атауы сақталған.
Соңғы жылдары (835841)
Зонгмидің билікті және ықпалды адамдармен байланысы 835 жылы "Тәмді шырағдан оқиғасы" деп танылған оқиғада оның құлдырауына себеп болды. Зонгмидің жоғары лауазымды досы Ли Сюнь, Тан императоры Вэньцзун және оның генералы Чжэн Чжумен тым жақын байланысқа түсіп, сарай евнухтарының билеуін тоқтату үшін оларды өлтіруге тырысты. Қастандық сәтсіз аяқталып, Ли Сюнь Чжоннан тауларына қашып, Зонгмиден пана сұрады. Ли Сюнь тез ұсталып, жазаланды, ал Зонгми тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды. Өлім алдындағы Зонгмидің батылдығы мен шыншылдығына тәнті болған евнух генералдары Зонгмиді өмірге қалдырды. Бұл оқиғадан кейін Зонгмидің қызметі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол сарайда құрмет көрмегені анық, ал оның Юланпен сутрасына жазған соңғы түсіндірмелерінен ол Сичуаньға, үйіне қайтқандығы көрінеді. Зонгми 841 жылдың 1 ақпанында Чанъаньда дзен позасында қайтыс болды. Оның өсиетімен денесі жол аңдарына жем болды, содан кейін өртеліп, күлі шашылды. Он екі жыл өткен соң оған "Самадхи Праджня Дхьяна шебері" деген құрметті лақап берілді және оның қалдықтары Көк лотос аталған ступада сақталды.
Ықпал
Зонгмидің еңбектерін кейінгі қытай буддистері зерттеуді жалғастырды. Оның Чанның әмбебаптық көрінісі, көптеген тармақтары бар бір отбасы ретінде, және оның Тан Чанның ұрпақтары туралы есебі кейінгі Сун әулетінің Чан еңбектеріне ықпал еткен маңызды көздер болды. Оның еңбегі Хитан Ляо империясының (916–1125) және Батыс Сяның Тангут патшалығының (1038–1227) «Хуаян Чан» дәстүрлеріне де зор әсер етті. Зонгмидің кенеттен ояну, біртіндеп жетілу және Чан практикасындағы жазбалардың маңыздылығы туралы пікірлері кейінгі Чан қайраткері Йонгмин Яншуға да ықпал етті, оның «Ақыл-ой айнасы» (Zongjinglu) осы тақырыптар бойынша Зонгмидің көзқарастарын қайталайды. «Ақыл-ой айнасы» Сун әулеті кезінде кеңінен басылып, таратылды. Браутонның сөзіне сүйенсек, «Ақыл-ой айнасы» «Сун Чанына Зонгмидің Чан кіріспесінің ең негізгі элементтерін, кейде Зонгмидің сөздерімен немесе жақын парафраздармен жеткізді». Зонгмидің идеялары кейінгі Сун және Мин дәуірлерінде де ықпалды болды. «Кенеттен ояну, біртіндеп жетілу» парадигмасын Дахуи Цзонгао (1089–1163) және Ханшан Децин (1546–1623) сияқты кейінгі Чан қайраткерлері насихаттап, қорғады. Альберт Уэлтердің айтуынша, Сун дәуірінде Чанның екі негізгі стильі болды: Зонгми мен Яншудың «орташа» сутраға негізделген Чаны (вендзи-чан) және Линцзи мектебінің «әдеби» Чаны, ол жазылған сөздер әдебиетіне (мысалы, Линцзи юлу) негізделген. «Әдеби» Чан Чанның «оқытудан тыс жеке берілу» (jiaowai biechuan) екенін айтты және сутраға негізделген Чанды шатастыратын және нәтижесіз әдіс ретінде қарады, ал сутраларды «кірді тазартатын ескі қағаз» деп есептеді (Юнменнің кеңінен таралған жазбасы). Сонымен қатар, Зонгмидің ойлары кейінірек неоконфуциандыққа да әсер етті. Мысалы, Чжу Сидің (1130–1200) Чан буддизмін сынауы – Зонгмидің Хонгчжоу мектебін сынауының конфуцийлік тұрғыдан қайталауы еді. Зонгми мен Яншудың Чаны корей буддизміне де әсер етті, себебі ол Цзиньюльдің (1158–1210) жүйесіне ықпал етті, ол да Чан мен оқытудың бірлігін қорғады. Браутонның сөзіне сәйкес, Джинулдың «Дхарма жинағының жеке таратылған жазбасынан жасалған үзінділер» «сутраға негізделген кенеттен ояну және бірте-бірте практиканы көрсететін Гуифенг Чанының көрінісі». Бірте-бірте практика Дахуидің Канхуа Чанына негізделген, бұл Джинулдың жүйесін Зонгми Чаны мен Дахуидің Линцзи Чанының қоспасына айналдырады. Зонгмидің «Чанға кіріспесі» корей буддистік тарихында ең көп басылған мәтіндердің бірі болып қала берді, көптеген ағаштан жасалған басылымдар жасалды. Зонгмидің ойлары қазіргі корей Сон буддизміне әсер етуді жалғастыруда (ондағы «Кіріспе» Чогье орденінің оқу бағдарламасының бір бөлігі болып қала береді), ал оның идеялары бүгінгі күні де талқылаудың маңызды тақырыбы болып табылады. «Ақыл-ой айнасының» ықпалы арқылы Зонгми-Яншу Чаны Жапонияға да жетті, онда ол Дарума дзен мектебіне және Мяоань Йосай (1141–1215) және Энни Бенен (1202–1280) сияқты ерте Ринзай қайраткерлерінің ойларына ықпал етті. Зонгми мен Яншудың еңбектері Ринзайдың бес тауындағы (Киото және Камакура маңында) монастырларда да басылды. Бұл дәстүр мәтіндік зерттеуді бағалады, ал Зонгмидің әсерін оның маңызды әдебиетшілерінің шығармаларында көруге болады, мысалы Киё Хошу (1361–1424), ол Зонгмидің ілімдерін «Зен оқытудан бөлек емес; оқыту Зеннен бөлек емес» деген афоризммен насихаттады.
Философия
Зонгми өмір бойы атқарылған жұмысы – әртүрлі және кейде қарама-қайшы жүйелерді, әсіресе Чан тәжірибесі мен Хуайян ілімін, үйлестіретін біртұтас құрылымға буддалық сан алуан ілімдер мен дәстүрлерді енгізуге жасалған тырастың нәтижесі болды. Питер Грегоридің сөзіне сүйенсек, Зонгмидің басты философиялық жобаларының бірі – Хуайян ойын қайта құру арқылы «Чан тәжірибесі үшін онтологиялық негіз және философиялық ұстанымды қамтамасыз ету» еді. Бұл философиялық негіз Конфуций сын-ескертпелеріне қарсы тұра алатын Чан үшін маңызды этикалық теорияны да ұсынып, Тан дәуірінде қалыптасқан Чан буддизмінің антиномиялық ағымдарын сынауға қажетті моральдық құндылықтарды да берді. Метафизикалық тұрғыдан алғанда, Зонгми Фазаң сияқты бұрынғы Хуайян ойшылдарының ойларынан асып түсті, олар толық араласу немесе кедергісіз өзара байланыс доктринасын баса көрсеткен. Оның орнына Зонгми Махаянаның «Бір сана» (一心) туралы Ояну ілімі мен «Толық ағарту» сутрасының барлық тіршілік иелерінің бастапқы ағартылған санасына негізделген, кенеттен ағарту (頓教) ілімін, одан кейін біртіндеп жетілуді үйретті.
Нағыз ақыл-ойдың жан-жақты ашылуы
Зонгми ой-пікірінің негізі болып табылатын ең жоғары ілімнің басты қағидасы – барлық тіршілік иелеріне «толық ағарту санасы» сыйырған, ол – Будда табиғаты (Татагатагарбха), Дхармадхату (法界, абсолютті шындық) және «Аралық оянудың бір санасы». Зонгми айтуынша: Табиғатты ашатын бірлік жолы барлық сезімтал тіршілік иелерінің қадір-қасиеті жоқ, іштей ағартылған санасы бар екенін көрсетеді. Ол – мәңгілік, мінсіз, бастауы жоқ, мәңгілік. Ол – жарқыраған, тосқауылсыз, айқын және ашық, әрқашан болған сана. Оны Будда табиғаты деп те атайды, және ол Татагатагарбха деп те аталады. Бұрын-соңды адасқан ойлармен жабылған, ал [тіршілік иелері] оны өздері білмейді. Олар тек төмен қасиеттерін мойындайды, осыдан карманың құрсауына ілігіп, туу-өлімнің азабын тартады. Ұлы Ағартушы оларды аяп, барлық нәрсе бос екенін үйретті. Ол сондай-ақ, ақиқаттың нұрлы ақиқат санасының тазалығы барлық Буддалармен толық сәйкес екенін ашты. Зонгми «бос, тыныш сана» терминінің түпкілікті шындықтың оң және теріс аспектілерін білдіретінін қарастырды: «Бос» – барлық құбылыстардың жоқтығын білдіреді және әлі де теріс ұғым. «Тыныш» – тек шын табиғаттың өзгермейтін қағидасын көрсетеді, ол ешнәрсемен тең емес. «Сана» – мәннің ашылуын білдіреді және кемсітушілікпен бірдей емес. Ол – шын сананың ішкі мәнін құрайды. Зонгми түпкілікті шындықты сипаттаудың тағы бір жолы – «сана» (чи), оны кейде «нұрлы сана» (линг чи), «нұрлы сананың тосқауылсыздығы» (линг чи пу мей), «әрқашан болған сана» (чан чи) және «бос, тыныш сана» (к'унг чи [чи] чи) деп атайды. Бұл сана – ластанған сана емес, сананың ажыратуы емес, сондай-ақ сананың нысаны да емес. Грегори айтуынша, Зонгми үшін бұл сана – «барлық сезімтал тіршілікте әрқашан болатын сананың бастапқы негізі», ол – «адасу мен ағартудың, надандық пен даналықтың саналық негізі немесе, ол оны дұрыс атағандай, сана негізі (хсин ли)». Чан алғы сөзінде Зонгми сана негізін барлық нәрсені көрсететін кристалл шар сияқты тілекті орындайтын асыл тас (cintamani) арқылы түсіндіреді. Зонгми айтуынша, тазалық сияқты нефриттің керемет жарқырауы [инг-жин юаньмин] – асыл зат [жути]. Қара түс, сондай-ақ көк, сары сияқты барлық басқа түстер – шындық емес. Егер сіз қара түспен таныс болсаңыз, қара бастапқыда қара емес. Ол – жарық ғана. Егер сіз түстердің ерекшеліктерінің орнында бірінен кейін бірін, жадының тазалығы сияқты мөлдір жарқырауды көрсеңіз, онда сіз асыл тасты шатастырмайсыз. Егер сіз зергерлік бұйым туралы түсініксіз болсаңыз, онда қара – қара емес; қара – жарқын зергерлік бұйым, және басқа барлық түстер де солай. Бұл – өмір сүру мен өмір сүрусіздіктің екі шегінен бостандық. Зонгми Шрималадеви сутрасы мен «Аралық ояну» ілімін ұстанады, бұл түпкілікті сананың бос және бос емес екенін көрсетеді, яғни ол ластану мен ажыратудан бос, бірақ төрт кемелді қасиеттер (санскрит: гунапарамита, олар: тұрақтылық, тазалық, бақыт және өзіндік), сондай-ақ барлық Будда қасиеттері сияқты оң қасиеттерден де бос емес. Зонгми үшін буддалық жолды біртіндеп ұстанған кез келген адам бастапқыда ағартылған санаға деген сенімге негізделуі керек. Осылайша біз өзіміздің бастапқы ағарту күйімізге кенеттен оянуға қол жеткізе аламыз. Бұл шын мәнінде оянған сананың кенеттен ояну тәжірибесінде ашылуы. Бұл – адамның бойындағы, бастапқыда оянған табиғатының бар екендігін тану. Алғашқы ойлануымыз алтын кеніндегі алтынмен салыстыруға болады. Зонгми метафизикасы шын сананың таза аспектісін Будда табиғаты ретінде, ал адасқан жағын – қоймалық сана ретінде көретін «бір сана екі қақпа» үлгісін ұстанады, одан басқа жеті сана туындайды. Сол себепті Зонгми ағартушылық пен алдамшылықты бір-біріне ұқсамайтын шындықтың екі параллель жағы ретінде қарастырды. Зонгми Аватамасака сутрасын келтіреді, онда «Татхагатаның даналығымен толық қамтамасыз етілмеген бірде-бір сезімтал тіршілік иесі жоқ» делінген, осы ілімнің маңызды көзі ретінде. Ол бұл ілімді көптеген көздерде де көреді, мысалы, Кемел ағарту сутрасы, Шурангама сутрасы, Ганавюха, Шрималадеви, Татагатагарбха сутрасы, Нирвана сутрасы, «Аралық ояну», Будда табиғаты трактаты (Фоксинг лун) және Ратнаготравибхага.
Just the perfect brightness of jade like purity [yingjing yuanming] is the jewel substance [zhuti]. The black color, up to and including all the other colors, such as blue and yellow, etc., are unreal. When one truly sees the color black, the black from the outset is not black. It is just the brightness If, at the locus of the color characteristics, one after the other you just see the perfect brightness of jade like sparkling purity, then you are not confused about the jewel. If you are just free of confusion about the jewel, then black is non black; black is the bright jewel, and so on with all colors. This is freedom [from the two extremes of] existence and non existence. Zongmi follows the Śrīmālādevī sutra and the Awakening of Faith in seeing this ultimate mind ground as being both empty and not empty, in the sense that it is empty of defilement and discrimination, but not empty of positive qualities like the four perfect qualities (Skt: guṇapāramitā, which are: permanence, purity, bliss, and self), as well as all the buddha qualities. For Zongmi, any gradual practice of the Buddhist path must be grounded in faith in the originally enlightened mind. This is what makes it possible to attain a sudden awakening to our own originally enlightened state. This true awakened mind is what is revealed during the experience of sudden awakening. It is a recognition of what is already the case, one's innate originally awakened nature. This is like how gold is already present in ore. Before awakening, the true mind is deluded and covered by thoughts and wrong views. Zongmi's metaphysics thus follows the "one mind two gates" model of the Awakening of Faith which sees the pure aspect of the true mind as the buddha nature, and the deluded side as the storehouse consciousness, out which the other seven consciousnesses arise. As such, Zongmi saw enlightenment and delusion as two parallel sides of the same non dual reality. Zongmi cites the Avatamsaka sutra which states that "there is not a single sentient being that is not fully endowed with the wisdom of the Tathagata" as a major source for this teaching. He also sees this teaching as exemplified by numerous sources, like the Sutra of Perfect Enlightenment, the Śūraṅgama Sūtra, Ghanavyuha, Śrīmālādevī, Tathagatagarbha sutra, Nirvana sutra, Awakening of Faith, Buddha nature treatise (Foxing lun) and Ratnagotravibhāga.
Табиғаттың пайда болуы
Зонгмидің айтуынша, шындықтың түпкі негізі, "бұндайлықтың дхармадхатуы" (чен джу фа-чие) – «Буддалар мен сезімтал тіршілік иелерінің бастауы болып табылатын таза сана». Ол – барлық дхармаларды (құбылыстарды) тудыратын сананың мәні. Бұл «табиғаттың пайда болуы» (hsing ch'i) деп аталады, ол түпкі табиғаттан әлемдегі барлық құбылыстардың пайда болуын білдіреді. Табиғаттың пайда болуы абсолюттік және құбылыстық әлемдердің өзара байланысы (ли ших ву ай) тұжырымдамасымен де байланысты. Алтын (яғни табиғат) және одан жасалатын түрлі заттар (дхармалар) сияқты, олар толыққанды бірдей емес, бірақ мәні жағынан да ерекшеленбейді. Зонгмидің сөзіне қарағанда, табиғаттың пайда болуы туралы осы тұжырым Хуаян және Йогакара екі философиясы арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі болып табылады, себебі Йогакара үшін таза бұндайлық инерциялы және өзгермейді, ал Хуаян және «Иманның оянуы» бойынша бұндайлықтың барлық дхармаларды тудыратын шартты жағы да бар. Сонымен қатар, барлық дхармалар осындайлықтан толыққанды түрде пайда болғандықтан, олар бір-бірімен өзара байланысты. Зонгми жазғандай, табиғаттың пайда болуы – «Буддалар мен сезімтал тіршілік иелерінің ажырамас байланыста болуының және таза және лас әлемдердің үйлесімді өзара әрекеттесуінің себебі». Осылайша, Зонгми үшін Хуаян идеясы бойынша барлық дхармалардың бір-бірімен араласуы және өзара байланысуы (ши ши ву ай) түпкі принциптің және одан туындайтын құбылыстардың өзара байланысынан (ли ши ву ай) туындайды. Зонгми сондай-ақ түпкі табиғатты түсіндіру үшін Шығыс Азиядағы мән мен функция (ти-йоң) туралы ұғымды қолданады. Бұл талдауда Будда табиғаты (яғни бұндайлық) – ақылдың таза және абсолютті (пу пин) жағы болып табылатын мән (ти) ретінде сипатталады. Ал Будда табиғатының туа біткен қабілеттері мен көріністері – оның функциясы, оның ішінде өзгермейтін сана және түрлі себептер мен жағдайларға жауап беретін сананың уақытша және шартты (суй юань) жақтары бар. Зонгмидің пікірінше, бұлардың барлығы – бірлік шындықтың жақтары, оған конвенциялық деңгейдегі тәуелділік және дәстүрлі себеп-салдар заңдылығын мүмкін ететін табиғаттың пайда болуы да кіреді. Ақырғы шындыққа әлемдегі барлық құбылыстар, олардың барлығы бос және бір-бірімен байланысты, сондай-ақ шындықтың онтологиялық негізі – барлық құбылыстарды тудыратын сананың динамикалық негізі (чих) кіреді.
Жазбалар мен ілімдерді зерттеу
Зонгми дәстүрлі буддалық практиканың маңыздылығын, мысалы, ережелерді қабылдау мен рәсімдерге қатысуды насихаттаумен қатар, діни ілімді зерттеудің маңыздылығын рухани өсірудің қажетті элементі ретінде насихаттады. Шындығында, Зонгми үшін буддалық жазбалар адамның рухани тәжірибесін растаудың негізгі элементі болды, тіпті Чанда да, ол негізгі мағынаның тікелей "ойдан-ойға" берілуіне негізделген. Зонгмидің айтуынша, Бодхидхарма осылай тікелей тәлім берсе де, ол буддалық жазбаны қабылдамады немесе ағартушылықты сутраларда үйретілгеннен бөлек ілім ретінде қарастырмады. Зонгми Чанның ілімді зерттеуден бөлек екеніне сенетіндер қатты шатасты деп санайды. Осылайша, Зонгми "оқытулар мен Чанның сәйкестігін" (чиао чан и чих) алға тартты, бұл Чанның мағынасын жазбалардың мағынасы ретінде қарастырады. Осыған байланысты, Зонгмидің Чан кітабының кіріспесінде былай делінген: "Киелі жазбалар шындық пен жалғанды анықтау үшін стандарт ретінде қолданылатын белгілік сызық сияқты. Чанды жеткізушілер жазбалар мен трактаттарды стандарт ретінде пайдалануы керек." Зонгмидің айтуынша, Чан мен буддизм білімнің үш көзіне (прамана) сүйенеді: тұжырым, тікелей қабылдау және Будда сөзі. Тек бір ғана көзді пайдалану теңсіздікке алып келеді, және адам өздерінің дұрыс бағыт бермейтін тәжірибелеріне ғана сүйеніп, адасып кетуі мүмкін. Зонгми рухани өсірудің әдісін қолдайды, ол медитация мен діни ілімді зерттеудің үйлесімді дамуына негізделген. Алайда, Зонгми үшін жазбалардың өзі Чан емес, ол "идеяны алу және сөздерді ұмыту" негізінде интуитивті, құпия немесе қараңғы түсінікке негізделген. Осылайша, Чан мен сутралардың мағынасы "көзге көрінбейтін, интеллектуалды емес, құпия түрде түсініледі". Сондықтан сутраларды оқу және зерттеу - бұл шынайы мағынаға пайдалы нұсқау, бірақ олар шын мәнінде емес, ол ойдың көзінде бірден, есептеусіз, сөздерге беріліп, мәтінге жабысып қалмастан пайда болады. Бұл Зонгми Бодхидхармаға "жазба сөзге қатысы жоқ" деген сөздің мағынасы. Бұл тексті зерттеуді қабылдамау емес, бірақ Чанды түсіну сөзден тыс, тіпті жазба орындарын шебер қолданатынын көрсетеді. Бұл жолмен келесі ұқсастығы Зонгми Чан (сөздерден тыс) және жазба орындары туралы түсініледі: Сутралар - бұл жалған мен дұрысты белгілеудің үлгісі ретінде қызмет ететін сиялы таңбалау жіпке [шенгмо]. Таңбалау жіп - бұл шеберліктің өзі емес; шебер шебер жіпті стандарт ретінде қолдануы керек [wei ping]. Сутралар мен трактаттар Чан емес; Чанды жеткізуші сутралар мен трактаттарды норма ретінде пайдалануы керек [wei zhun]. Браутон "көзіне көрінбейтін ағарту, біртіндеп өсіру" сутрасына негізделген Чанның Сун және Мин династиялары, сондай-ақ Горёо Кореясында Чанның нормативті түрі болғанын айтады. Зонгмидің сутраға негізделген Чан көзқарасы Чан / Дзенді мәтіндік білімнен мүлдем бөлек деп санайтын және дзен практик үшін жазба зерттеуді мағынасыз деп санайтын басқа бір танымал Дзен наративінен ерекшеленеді. Броутонның айтуынша, қазіргі жапондық Ринзай Дзен әдетте осы басқа танымал баяндаманы насихаттайды, ол "Линджи жазбасымен құрастырылған Дзен бейнесі, онда шынайы мұғалім буддалық канонның ілімдерін батыл жоққа шығарады".
Чан буддизмі туралы мәлімет
Цонмидің Чан (яғни Дзен буддизмі) талдауы, сол кездегі әртүрлі Чан мектептері арасындағы дау-жанжалдар мен бөліністерді үйлестіруге бағытталған. Олар көбінесе пікірталасқа түсіп, бір-бірін сынап-жамандаған. "Соқырлар мен піл" туралы мысалды келтіре отырып, Цонми әртүрлі Чан мектептерінің шындықтың бір бөлігін ғана ұстанып тұрғанын айтады. Оның ілімдік жүйесі Чан мектептерінің барлығын қамтитын толық көрініс беруді мақсат етеді, ол былай деп жазады: "Егер әрқайсысы жеке қарастырылса, бәрі де жаңылыс. Бірақ оларды бірге қарастырсақ, әрқайсысының құндылығы бар". Бұл Цонмидің негізгі ілімдік бағытын көрсетеді, Грегори түсіндіргендей, ол "әр түрлі көзқарастарды үйлесімді түрде біріктіретін кең ауқымды жүйені құруға тырысады. Мұндай жүйе тек әртүрлі көзқарастарды тұтас бөлігі ретінде мойындауға ғана мүмкіндік бермейді, сонымен қатар олардан жоғары тұратын, оларды өз ішіне сіңіре алатын жаңа перспективаны ұсынады".
Солтүстік мектеп
Зонгмидің Солтүстік Чанды сынауы, ағартуға жету үшін санадағы әлсіздіктерді жою практикасына негізделген еді. Ол бұл ілімді қытайлық Йогакара мектебімен байланыстырып, осы практиканы нағыз Чан емес, кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын әдіс деп қарады. Зонгми бұл мектептің әлсіздіктердің таза санадан мүлдем бөлек немесе өзгеше деген жаңылыс пікіріне байланысты сынады, бұл ішкі ағартудың табиғи қағидаларын түсінбеуге алып келетін екіұштылық көзқарас еді. Зонгми санадағы әлсіздіктердің тек эпизодтық, бос екенін және түпкілікті алғанда таза санамен екіұшты емес екенін айтты, себебі олар – соңғы табиғаттың бос көріністері (юнг) ғана. Осылайша, әлсіздіктер өздерінен-өздері жаман емес, олар тек біздің екіұшты түсінігіміздің нәтижесінде солай сезіледі. Оларды жоюға тырысу тек осы екіұштылық сезімін күшейтеді. Зонгмидің пікірінше, алдымен нәрселердің нағыз табиғатына ояну керек, ол таза табиғат пен әлсіз көріністердің, самсара мен нирвананың бірлігін қамтиды. Осы оянуға негізделгенде ғана, сыртқы әлемнің нағыз табиғаттың көрінісі екені расталады, сонда Чан жолын орындауға болады.
Оксхед мектебі
Зонгмидің тағы бір белгілі Чан ұрпағы – Окхед мектебін сынауы, олардың бослықты түсінуіне байланысты болды, Зонгми оны бір жақты деп есептеді. Ол Окхед мектебінің «ой жоқ» (уксин, 無心) деп үйреткенін, бірақ сананың бос емес жағын мойындамағанын, ішкі жарық табиғаттың тек «бос» екенін және «танылуға ештеңе жоқ» деп түсінгенін айтты. Нирвана сутрасы сияқты Будда табиғаты сутраларына сүйене отырып, Зонгми бослықтың таза жоққа шығару емес екенін дәлелдейді, себебі Нирвана сутрасында айтылғандай, «құмырада ештеңе болмаса, құмыра бос делінеді, бірақ ол құмыра жоқ дегенді білдірмейді». Осылайша, Чан іліміндегі «ой жоқ» дегені – нағыз сананың лас нәрселер мен ұғымдардан бос екенін білдіреді. Окхед мектебінің ілімі бір жақты, себебі ол тек бослық пен жоққа шығаруға ғана назар аударады, бірақ ішкі ағартылған сана мен соңғы шындықты білмейді. Осы мектептің таза теріс диалектикасын сынап, Зонгми былай дейді: «Егер мүлдем нақты нәрселер болмаса, онда иллюзиялар неге пайда болады? Сонымен қатар, әлемдегі иллюзорлық нәрселер бұрын-соңда нақты негізге байланыспай пайда болған емес, сондықтан біз бұл ілім тек сезімдерге деген байланысты жоятынын, бірақ шынайы және қасиетті табиғатты әлі ашпайтынын білеміз».
Баотанг мектебі
Зонгми Баотанг мектебін де осыған ұқсас жолдармен сынады. Зонгмидің пікірінше, бұл мектеп Шенхуидің «ойсыздық» туралы үйретімін «барлық дәстүрлі буддалық этикалық тәжірибелерді және ритуалдарды жобау» деп бұрмалап түсіндірді. Зонгмидің сөзінше, бұл мектеп «құрмет көрсету, тәуба ету, сутраларды оқу, буддалық суреттер салу және сутраларды көшіру» сияқты қалыпты буддалық амалдарды қабылдамады, себебі олар «ажырата алу санасын жоюға» (мие ших) ұмтылды.
Жазбалар
Зонгмидің жазбалары кең көлемді және ықпалды болды. Ол әдебиетшілерге арналған түсініктемелер, рәсімдер нұсқаулықтары және танымал эсселер жазды. Зонгмидің жазбаларының саны туралы нақты мәлімет жоқ. Зонгмидің эпитафиясында, оның шәкірті Пэй Сюй (787?–860) тоқсаннан астам томды тізімдеген. Цаннинг (919–1001) өмірбаянында екі жүзден астам том туралы айтылған. Қазіргі ғалымдар үшін Зонгми «Тан дәуірінің Дзені туралы ең құнды дереккөздерді» ұсынады. Ондай толыққанды ақпаратты басқа ешбір қолжазбада табу мүмкін емес. Өкінішке орай, Зонгмидің көптеген еңбектері жоғалып кетті, соның ішінде оның «Чаньнің бастауы туралы жинағы» қазіргі ғалымдарға Тан дәуірінің Чань дәуірін қайта құру үшін құнды дереккөз болар еді.
Кемел ағарту сүті бойынша жұмыс
Зонгмидің алғашқы маңызды еңбегі – 823-824 жылдары аяқталған "Түгел ағарту" сүресіне жасаған түсіндірмесі және қосымша түсіндірмесі. Қосымша түсіндірмеде Чанның жеті мектебінің ілімдері, ойлары және тәжірибелері туралы мол мәліметтер бар. Бұл мәліметтер жеке тәжірибесінен және бақылауларынан алынған. Зонгми "Түгел ағарту" жазбасына сәйкес діни амалдарды жетілдіру және оларды іске асыру жөніндегі нұсқаулық" деп аталатын он сегіз томдық тағы бір маңызды еңбек жазды. Бұл еңбегінде Зонгми буддалық практиканың теориялық негіздерін, сондай-ақ оның егжей-тегжейлі аспектілерін талқылайды. Грегоридің сөзіне сүйенсек, бұл еңбек Жиидің еңбектерінің ықпалында жазылған және "Түгел ағарту" жазбалары арқылы ритуалдық және медитациялық практиканың күрделі жоспарын түсіндіреді.
Чанның мұрагерлік кестесі
Қытайдағы сананың негізін жеткізген Чан қақпасының бас ұстаздар шәкірттігінің тізімі (Чунхуа чуань хсин ти чан мен ши тзу ченг си ту) Пей Сюңның сұрауы бойынша 830 және 833 жылдар аралығында жазылған. Бұл еңбек Тан дәуірінің маңызды Чан дәстүрлерін түсіндіреді. Онда Солтүстік мектеп, Сиыр басы мектебі және Оңтүстік Чанның Хунчжоу және оның өзінің Хезе тармақтары туралы толыққанды сынға жатады.
Чанның алғы сөзі
"Чан бастауы" деп те аталатын "Чан бастауы" сөздерінің жинағына кіріспе 833 жыл шамасында жазылған. Ол Чан мен буддалық кітаптар арасындағы байланысқа қатысты Зонгмидің көзқарасына теориялық негіз береді. Бұл еңбек сол кезде бар болған бірнеше рулар туралы мәліметтер келтіреді, олардың көпшілігі Сун әулетінің (960–1279) кезінде жойылған. Бұл жұмыс "Чан бастауы" (Чан юань жуцюаньцзи) жинағына алғы сөз болды, ол Зонгмидің Чанның жазбалық каноны ретінде жинаған үлкен жинағы еді, яғни Чан питакасы (кітаптар жинағы). Өкінішке орай, мұндай жинақ өзі жоғалып кетті, қазірде тек "Чан бастауына" кіріспе ғана сақталған.
Адамның түпкі табиғаты туралы
Зонгмидің "Адамзаттың бастауы туралы зерттеуі" (немесе "Адамның бастапқы табиғаты туралы", немесе "Түпкі адам туралы пікірсайыс", қытайша: 原人論 Yüanren lun) 828 және 835 жылдар аралығында жазылған. Бұл эссе оның ең белгілі туындыларының біріне айналып, сол кездегі әдебиетшілер арасында кең таралды. Стилі қарапайым және түсінікті, мазмұны тым техникалық емес, сондықтан буддалық емес зиялыларға да оңай жетеді. Эсседе сол кездегі маңызды буддалық ілімдермен қатар, Конфуцийшілдік және даосизм ілімдері де қарастырылады, автор өзінің буддалық көзқарасын ең толық деп көрсетеді. Ол буддалық және буддалық емес ілімдердің барлығын қамтитын, тұтас көзқарасты дамытады, сонымен қатар өмірдің мәні мен адамның жағдайы туралы әңгімелейді. Де Бари бұл эссенің, замандас конфуцийшіл Хан Юдің (768–824) "Адамның бастапқы табиғаты туралы" (Yuan jen) және "Тао туралы" (Yuan tao) еңбектеріне жауап ретінде жазылған болуы мүмкін деп жазады.