Кіріспе
Таиланд провинциясы Сурин (สุรินทร์, ; Солтүстік кхмер: ซเร็น, ; Куй: สุลิน) – Таиландтың жетпіс жеті провинциясының (changwat) бірі. Ол Таиландтың солтүстік-шығысында, Исан аймағында орналасқан. Көршілес провинциялар (батыстан сағат тілімен) – Бурирам, Маха Саракам, Рой Эт және Сисакет. Оңтүстік жағынан Камбоджаның Одар-Менчай провинциясымен шектеседі. Суриннің жалпы ауданы солтүстіктегі Мун өзенінен оңтүстіктегі Дангрек тауларына дейін созылады. Батыс-орталық аймақтағы Сурин қаласы Бангкоктан 434 шақырым қашықтықта жатыр. Бүгінгі Сурин аймағындағы адамдардың қоныстану тарихы өте ерте заманға, тарихқа дейінгі кезеңге дейін жетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл аймақты Ангкор кхмер империясы, Лаос патшалығы Лан Шан және Аюттхая Тай патшалығы сияқты түрлі күшті мемлекеттер басқарған. Таиландтың үлкен геомәдени аймағының бір бөлігі ретінде Сурин этникалық құрамы жағынан әртүрлі. Басты тіл – лаос тілінің Исан диалектісі. Орталық тай тілінде сөйлейтіндер азшылықты құрайды, ал халықтың шамамен 50% кхмерлерді құрайды. Қалғандары түрлі лаос тілдерінде сөйлейтін және Куй, Ньях Кур сияқты шағын тайпаларды құрайды. Солтүстік-шығыс провинциялары дәстүрлі түрде физикалық және мәдени жағынан Таиландтың қалған бөлігінен оқшауланған, және Сурин де осы ережеден тыс емес. Провинцияның басым бөлігі ауылдық және салыстырмалы түрде кедей. Өнеркәсіптік даму шектеулі, күріш шаруашылығы – негізгі сала. Күріш фермерлері өз табыстарын қант қамысын жинау, құрылыс саласында жұмыс істеу немесе жергілікті жібек тоқу өнеркәсібінде еңбек ету арқылы толықтырады. Сонымен қатар, Суринде піл аулау және оларды бағу маңызды шаруашылық саласы болып табылады. Корольдіктегі барлық пілдердің шамамен 25 пайызы Суринде, негізінен Куй халқының отбасыларында өсіріледі. Туризм де Сурин экономикасы үшін маңызды. Провинциялық үкімет пілдер мен табиғат көріністерін әлеуетті кіріс көзі ретінде қарастырады және Суриннің халықаралық экотүризм үшін танымал бағытқа айналуына қол жеткізуге тырысады.
Surin (สุรินทร์, ; Northern Khmer: ซเร็น, ; Kuy: สุลิน) is one of Thailand's seventy seven provinces (changwat). It lies in lower northeastern Thailand, also called Isan. Neighboring provinces are (from west clockwise) Buriram, Maha Sarakham, Roi Et, and Sisaket. To the south it borders Oddar Meancheay of Cambodia. Surin covers a total area of from the Mun River in the north to the Dangrek Mountains in the south. The capital, Surin city, in the western central region province is 434 from Bangkok. The area of present day Surin has long history of human settlement which dates back to prehistoric times. Historically the region has been ruled by various powerful kingdoms including the Angkorian Khmer Empire, the Lao kingdom Lan Xang, and the Thai kingdom of Ayutthaya. Reflecting this history as part the greater geo cultural area of Thailand known as Isan, Surin is ethnically diverse. The primary language is the Isan dialect of Lao. Speakers of Central Thai account for a small minority while nearly 50% of the population are ethnic Khmer. The remainder are speakers of various Lao languages and small tribal groups such as the Kuy and Nyah Kur. The northeast provinces have traditionally been isolated, both physically and culturally, from the rest of Thailand and Surin is no exception. The vast majority of the province is rural and relatively poor. There is little industrial development with rice farming being the primary industry. Rice farmers supplement their income by cutting sugar cane, as construction laborers, or working in the local silk weaving trade. Elephant capture and training is also an important industry in Surin. Approximately 25 percent of all the elephants in the kingdom are raised in Surin, predominantly by the ethnic Kuy people. Tourism is also important to the Surin economy. Elephants and scenery are increasingly seen as potentially lucrative by the provincial government which has attempted to make Surin a popular destination for international ecotourism.
Атауы
Аңыз бойынша, провинцияға қазіргі атауы 1786 жылы оның патша губернаторы Чянпумның құрметіне берілді, оның патшалық титулы Луанг Сурин Пхакди болған. Атаудың Сурин бөлігі екі сөзден – สุระ және อินทร์ – құралған, олар санскрит тіліндегі sura (деванагари: सुर) сөзінен шыққан, яғни «құдай» (қ. Асура), және Индар (деванагари: इन्द्र), Индра. XIV ғасырға дейін бұл аймақ Кхмер империясының Көк Хан провинциясының бір бөлігі болды. Кхмер империясы құлағаннан кейінгі кезеңнен бастап қазіргі атауын алғанға дейінгі аймақтың атауы тарихқа ұмытылып кеткен.
Жергілікті билік
2019 жылдың 26 қарашасына қарай провинцияда бір Сурин провинциялық әкімшілік ұйымы (ongkan borihan suan changwat) және 28 муниципалдық (thesaban) аймақ бар. Сурин қала (thesaban mueang) мәртебесіне ие. Тағы 27 аудандық муниципалитет (thesaban tambon) бар. Муниципалдық емес аймақтар 144 аудандық әкімшілік ұйымдары (ААҰ) (ongkan borihan suan tambon) арқылы басқарылады. Бұл аймаққа алғаш қоныстанғандар аңшы-жинақшылар болған. Ауыл шаруашылығының пайда болуымен байланысты неолит дәуірі б.з.д. 2500-1500 жылдар аралығында басталған. Қола дәуірі б.з.д. 1500-500 жылдар аралығында, ал темір дәуірі б.з.д. 500-б.з. 500 жылдар аралығында болған. Суриндегі адам қонысының алғашқы белгілері темір дәуірінде пайда болады, қазірге дейін шамамен 60 темір дәуіріне қатысты орын анықталған. Бұл тарихқа дейінгі қоныстанушылар бүгінде аймақта кең таралған түрлі Мон-Кхмер халықтарының ата-бабалары деп саналады.
Тарихи кезең
Тарихи кезеңнің ең ерте белгілі кезеңі – Дваравати дәуірі. Бұл Үндістан негізіндегі мәдениет болған, ол қазіргі Таиландтың солтүстік-шығыс аймағына тарады. Бұл мәдениеттің куәлігі Сурин аймағында біздің заманымыздың 7-11 ғасырлары аралығында табылды. Осы кезеңде буддизм аймақтың басым дініне айналды. Дваравати дәуірінен кейін қуатты Кхмер империясы өзінің ықпалын қазіргі Таиландтың оңтүстік Исан аймағына дейін кеңейтті. Бұл кезең біздің заманымыздың 7-13 ғасырларын қамтиды. Сурин ежелгі Кхмер империясының маңызды бөлігі болды. Ғибадатханалардың қираған қалдықтары және Кхмер халқының айтарлық үлесі Суриннің құрамында сақталған. Кхмер тас жазулары шамамен 600 жылға дейін жетеді. Келесі бірнеше ғасырлар бойы провинцияда Кхмер орындарының саны артты, ең танымалдары – Прасат Сихорапхум. Бұл орындар Прасат Фаном Рунгқа ортасталған Кхмер инфрақұрылымының бір бөлігін құрады. 15 ғасырда Кхмер империясы құлағаннан кейін Сурин тарихтан жоғалып, 18 ғасырға дейін қайта пайда болмады. Аңыз бойынша, жергілікті Куай басшысы Чиангпум болашақ Рама I патшасына Чхао Файя Чакриге сирек кездесетін ақ піл сыйлады. Оған риза болған ол Чиангпумға Луанг Сурин Пхакди деген патшалық атақ беріп, оны ауыл басшысы етіп тағайындады. Патша болғаннан кейін Рама I Луанг Сурин Пхакдиді провинцияның губернаторы етіп бекітті. 1763 жылы Чиангпум ауылы қазіргі орнына 15 шақырымға көшіріліп, Муанг Пратай Саман деп аталған қала мәртебесіне ие болды. Дәстүр бойынша, көшудің себебі жаңа орындағы судың жақсырақ болуы болды. 1786 жылы қаланың аты патшалық губернатордың құрметіне Сурин деп өзгертілді. Провинция адамдар аймаққа орала келе біртіндеп өсті. Айналасындағы аймақтардан адамдар үнемі келіп тұрса да, Сурин көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ете алды және 1922 жылы теміржол келгенге дейін біршама оқшауланған күйде қалды. Қытай және үнді саудагерлері қалаға қоныстанды, өндіріс өркендеді және Сурин біртіндеп заманауи мегаполиске айналды.
Мәдениет
Исанның көп бөлігі сияқты, Суриннің басты мәдениеті – осы аймақта қоныстанған этникалық лао халқының мәдениеті. Таиландта осы мәдениетті атау үшін "тай-исан" термині қолданылады, бұл олардың тай азаматтары екенін күшейту және Лаос елінің лаостарынан ерекшелеу үшін жасалған, бірақ аймақтың мәдениеті орталық тай мәдениетінен едәуір өзгеше. Исан тілі – лао тілінің диалектісі, дегенмен орталық тай тілімен өзара түсінісуге болады. Сурин тай-исандары лао киімдерімен, лао мәдениетінің ықпалымен туған музыкамен (мысалы, кхене және мор лам) және лао стиліндегі тағамдармен байланысты, оның ішінде орталық тайлықтар ұнататын жасмин күрішінен өзгеше, жабысқақ күріш дастарқанда болады.
Экономика
Сурин провинциясы жоғары сапалы жасмық күрішін өндіреді. Ол сонымен қатар жібек өнімдерімен де әйгілі. Бұл сапа оның тоқу әдісіне, сондай-ақ ою-өрнектері мен бояғыштарына байланысты.
Демография
Тайландтың 2000 жылғы санағында провинция халқының 99,5 пайызы тай азаматтары екені хабарланды; халықтың 29,3 пайызы 0-14 жаста, 60,9 пайызы 15-59 жаста, ал 9,8 пайызы 60 жастан асқан. Сурин провинциясы – солтүстік кхмер халқының көптеп қоныстанған провинциясы. Халықтың 47,2 пайызы кхмер тілінде сөйлей алады. Бұл көрсеткіш 1990 жылғы санақтағы 63,4 пайызға қарағанда төмендеген. Үшінші ірі азшылық топ – куй халқы да Суринде тұрады. "Гуай", "Суай" немесе "Ха" (қарсылап айтылатын) деп те жазылатын куй халқы – кхмерлермен туыс, мон-кхмер халқы және көптеген тайлықтар оларды аймақтың түпкілікті тұрғындары деп санайды. 1985 жылы жүргізілген зерттеуде Сурин халқының 9,6 пайызы куй, 9,2 пайызы лао-куй, ал 3,1 пайызы кхмер-куй этникалық тобынан екені анықталды. Куй халқы куй тілінде сөйлейді және дәстүрлі түрде анимистік сенімдерді ұстанған, бірақ қазіргі кезде анимизм мен жергілікті Теравада буддизмінің араласуы көбірек таралған.