Жапон Тендай буддизмі мектебі

Кіріспе

Жапониядағы Махаяна буддизмінің Тендай (天台宗) мектебі, сондай-ақ Тендай лотос мектебі (天台法華宗 Тендай хокке шū, кейде жай ғана "хокке шū") деп аталады, бұл маңызды эзотерикалық элементтері бар Махаяна буддистік дәстүрі. Ол 806 жылы жапон монахы Сайчо (кейін Денгё Дайси деп танылған) тарапынан Жапонияда ресми түрде құрылды. 1571 жылы Ода Нобунаганың Энряку-дзи басты ғибадатханасын қиратуы, сондай-ақ астананың Киотодан Эдоға ауысуы Тендайдың ықпалын одан әрі әлсіретті. Қытай және жапон тілдерінде оның атауы оның туған қытай буддизмі мектебі Тиантаймен бірдей. Екі дәстүр де Лотос сүресінің маңыздылығын баса назарлайды және Тиантай патриархтарының, әсіресе Чжиидің үйретулерін құрметтейді. Ағылшын тілінде "Тендай" термині жапон мектебін атау үшін қолданылады. Хазама Джиконың сөзіне сүйенсек, Тендайдың ерекшелігі – "барлықты қамтитын буддизмді жақтауы, "Бір Ұлы Кемелді Ілім" деп аталатын буддистік мектеп идеалы, барлық Будда үйретулерінің ақыр соңында қарама-қайшылықсыз екендігі және біртұтас, кемелді жүйеде біріктіріле алатындығы" болып табылады. Басқа ерекшеліктеріне бодисаттва ережелерін ғибадатқа алу (пратимокшасыз), "Төрт Біріктірілген Мектептерге" (Таза Жер, Дзен, Миккё және Ережелер) негізделген тәжірибе дәстүрі және қытай эзотерикалық буддизм көздерін зерттеуге баса назар аудару кіреді.

Саичоның қоры

Бірақ Цзяньчжэн (япон. Ганьцзин) 754 жылы Тяньтай ілімдерін Жапонияға әкелгенімен, оның ілімі бірнеше ұрпақ өткен соң ғана тамыр жайды. 804 жылы монах Сайчо 最澄 (767–822) Императорлық Қытайға жапон миссиясына қосылып, Хиэй тауында Энриаку-дзиді құрғанда бұл ілім кеңінен тарады. Шингон буддизмінің болашақ негізін қалаушы Кукай да осы миссиямен бірге саяхаттады, алайда олар бөлек кемелерде болғандықтан осы кезеңде кездескендеріне ешқандай дәлел жоқ. Чан, ережелер және қытайлық эзотерикалық буддизм бойынша білім мен бастама алғаннан кейін Сайчо көп уақытын Тяньтай мәтіндерінің нақты көшірмелерін жасауға және Даосуиден оқуға арнады. 805 жылдың маусым айында Сайчо Қытайға ресми миссиямен бірге Жапонияға оралды. Сайчоның оқуына Gyōhyō 行表 (720–797) арқылы Хауаян (япон. Кегон) философиясы да әсер еткен, және бұл оның Қытайға бару алдындағы алғашқы білімі болды. Императорлық сарайдың Тяньтай және эзотерикалық буддизмге қызығушылығының арқасында Сайчо Жапонияға оралғаннан кейін тез танымал болды. Император Канму (735–806) одан түрлі эзотерикалық рәсімдерді орындауды сұрады, сонымен қатар Сайчо Жапониядағы жаңа, тәуелсіз Тендай мектебіне императорлық мойындық беруді өтінді.

Басқа мектептермен келіспеушіліктер

Саичо өмірінің қалған бөлігін белгілі Хоссо тұлғаларымен, әсіресе Токуитсумен қызу пікірталастарда өткізді, сонымен қатар Кукаймен (одан ол эзотерикалық бастамалар алған) эзотерикалық буддизмді тереңірек түсіну үшін шиеленісіп келе жатқан қарым-қатынасын сақтап тұрды. Хоссо мектебімен болған пікірталастар негізінен Лотос сутрасындағы Бір көлік (экаяна) доктринасына қатысты, Хоссо мектебі оны соңғы оқылым деп санамады. Бұл Сан Ицу Гон Джитсу Ронсо (Бір көлік немесе Үш көлік – уақытша ма, нағыз ма, екені туралы пікірталас) деп аталды және ол жапон буддизміне зор әсер етті. Саичоның күш-жігері Брахмаджала сутрасының Бодхисаттва ережелерін ғана талап ететін Махаяна діни ординация платформасын жасауға да бағытталды, ал Дхармагуптака винаясының пратимокша кодексі, дәстүрлі түрде Шығыс Азия буддалық монахтығында қолданылатын, қажет болмады. Саичо кішкентай көлік (хинаяна) ережелерін енді қажет емес деп есептеді. 864 жылға қарай Тендай монахтары күшті сёго (僧綱) лауазымына тағайындалды, Ане (安慧) уақытша виная шебері болып тағайындалды. Мысал ретінде, 883 жылы Энчиннің Монастырь істері жөніндегі басқармаға тағайындалуын атауға болады. Саичо өмірінде осы басқармаға қарсы болғанмен, бірнеше ұрпақ өткен соң оның шәкірттері императорлық отбасы тарапынан осы басқармадағы лауазымдармен марапатталды. Осы кезде жапон буддизміне Тендай мектебі, оның алдындағы Тиантайға қарағанда, қытай буддизмінен гөрі әлдеқайда үстемдік етті.

Тендай практикасының және эзотеризмнің дамуы

Философиялық тұрғыдан алғанда, Тэндай мектебі Қытайдағы Тяньтай мектебі қалыптастырған наным-сенімдерден едәуір айырылмады. Дегенмен, Сайчо Қытайдан көптеген үйретімдерді жеткізді, олар тек Тяньтай ғана емес, сонымен қатар Дзен (禪), Таза Жер, эзотерикалық Миккё (密教) және Виная мектебінің (戒律) элементтерін де қамтыды. Сайчоның ізбасарлары, мысалы Эннин, Энчин және Аннен 安然 (841–?) ілімдерінде әртүрлі үйретімдерді қосу белең алды. Сайчодан кейін Тендай ордені негізін қалаушы жинаған үйретімдерді, әсіресе эзотерикалық буддизмді тереңдетуге ұмтылды. Сайчо тек Алмаз әлемі мандаласында ғана баулу алған еді, ал оның қарсыласы Кукай басқарған Шингон мектебі тереңірек оқытылғандықтан, ертедегі Тендай монахтары одан әрі баулу мен нұсқау алу үшін Қытайға оралу қажет деп ойлады. Сайчоның шәкірті Эннин 838 жылы Қытайға барып, он жылдан кейін эзотерикалық, Таза Жер және Тяньтай үйретімдерін толыққанды түсінумен оралды. Акаку Дайши Аннен 阿覺大師安然 (841–902?) Сайчодан кейінгі Тендай ойшылдарының ең маңыздысының бірі. Ол Тендай ілімі мен тәжірибесі туралы жүзге жуық еңбек жазды. Анненнің «төрт бірлік» теориясына (shiichi kyōhan 四一教判) сәйкес, барлық Буддалар ақыр соңында бір Будда, барлық уақытша сәттер бір сәт, барлық Таза Жерлер де бір Таза Жер, ал барлық үйретімдер бір үйретімге біріктіріледі. Люсия Дольце айтуынша, Аннен «жапондық эзотерикалық буддизмнің екі ағысы – Томицу (яғни, Шингон) және Таймицу (Тендай) – дамыған бұрынғы және қазіргі доктриналарды жүйелендірді», «Кукайдың ойларын сын тұрғысынан қайта қарастырып, маңызды эзотерикалық ұғымдар мен рәсімдерді жаңаша түсінуді ұсынды», сондай-ақ ол «жапон буддизмінің ерекше белгісіне айналған теорияларды әзірледі, мысалы, шөптер мен ағаштардың будда болуын (sōmoku jōbutsu) жүзеге асыру» және гонгаку шисо ойларын дамытты. Рёген 良源 (912–985) Хиэй тауындағы Эньракудзи бас ғибадатханасының 18-ші аббаты болды. Ол Фудзивара кланымен тығыз байланысты ықпалды саясаткер және ғалым еді. Оның ықпалымен Тендай мектебі жапондық зиялылық өмірде және императорлық сарайда басым буддалық дәстүрге айналды. Рёгеннің ықпалынан Фудзивара отбасының мүшелері Тендай ғибадатханаларында маңызды лауазымдарға ие болды. Рёген сонымен қатар Тендай мектебінің мүддесін қорғау үшін Хиэй тауына әскер орналастырды. Рёген өзінің «Gokuraku jōdo kuhon ōjōgi 極樂淨土九品往生義» еңбегінде Таза Жердің ненбуцуын насихаттауымен де белгілі. Рёгеннің шәкірті Геншин 惠心僧都源信 (942–1017) «Таза Жерде туудың қажеттіліктері» (Ōjōyōshū 往生要集) атты атақты трактатты жазды, ол Таза Жер тәжірибесі туралы еңбек және кейінгі жапондық Таза Жер тұлғаларына әсер етті.

Philosophically, the Tendai school did not deviate substantially from the beliefs that had been created by the Tiantai school in China. However, Saichō had also transmitted numerous teachings from China was not exclusively Tiantai, but also included Zen (禪), Pure Land, the esoteric Mikkyō (密教), and Vinaya School (戒律) elements. The tendency to include a range of teachings became more marked in the doctrines of Saichō's successors, such as Ennin, Enchin and Annen 安然 (841–?). After Saichō, the Tendai order underwent efforts to deepen its understanding of teachings collected by the founder, particularly esoteric Buddhism. Saichō had only received initiation in the Diamond Realm Mandala, and since the rival Shingon school under Kūkai had received deeper training, early Tendai monks felt it necessary to return to China for further initiation and instruction. Saichō's disciple Ennin went to China in 838 and returned ten years later with a more thorough understanding of esoteric, Pure Land, and Tiantai teachings. Akaku Daishi Annen 阿覺大師安然 (841–902?) is one of the most important post Saichō Tendai thinkers. He wrote around a hundred works on Tendai doctrine and practice. According to Annen's theory of the "four ones" (shiichi kyōhan 四一教判), all Buddhas are ultimately a single Buddha, all temporal moments are one moment, all Pure Lands are also just one Pure Land, and all teachings are interfused into one teaching. According to Lucia Dolce, Annen "systematized earlier and contemporary doctrines elaborated in both streams of Japanese esoteric Buddhism, Tōmitsu (i. e., Shingon) and Taimitsu (Tendai)," "critically reinterpreted Kūkai's thought, offering new understandings of crucial esoteric concepts and rituals," and he also "elaborated theories that were to become emblematic of Japanese Buddhism, such as the realization of buddhahood by grasses and trees (sōmoku jōbutsu)" as well as hongaku shisō thought. Ryōgen 良源 (912–985) was the 18th abbot of the head temple Enyrakuji at Mount Hiei. He was an influential politician closely tied to the Fujiwara clan as well as a scholar. Due to his influence, the Tendai school became the dominant Buddhist tradition in Japanese intellectual life and at the imperial court. Due to Ryōgen's influence, Fujiwara family members also came to occupy important positions at Tendai temples. Ryōgen also established an army on Mt. Hiei to protect the Tendai school's interests. Ryōgen is also known for this promotion of Pure Land nenbutsu recitation in his Gokuraku jōdo kuhon ōjōgi 極樂淨土九品往生義. Genshin 惠心僧都源信 (942–1017), a student of Ryōgen, wrote the famous Ōjōyōshū 往生要集 ("Essentials of Birth in the Pure Land"), a treatise on Pure Land practice which influenced later Pure Land Japanese figures.

Ортағасырлық Жапония (12-ші - 16-шы ғасырлар)

Тендай сектасы Жапония Император үйі мен ақсүйектердің қолдауымен гүлденгенімен, Хэйан кезеңінің соңында монастырь тәртібінің нашарлауымен және Генпей соғысының Тайра мен Минамото кландары сияқты қарсыласатын топтарымен саяси байланыстарға түсіп қалды. Қамқорлығы мен жоғары топтар арасындағы өсуіне байланысты Тендай сектасы тек құрметке бөленбестен, сонымен қатар саяси және тіпті әскери күшке ие болды, ірі храмдар кең аумақтарға иелік етіп, өздерінің сохей (жауынгер монахтар) әскерлерін құрды. Басқа да маңызды тұлғаларға Шошин 證眞 (шамамен 1153–1214) және Шинсей 眞盛 (1443–1495) жатады. Хожибо Шошин 寶地房證眞 (1153–1214 жж. белсенді болған) – ортағасырлық жапон буддизміндегі маңызды буддистік зиялы және Хиэй тауындағы Тендай оқу бағдарламасының жетекшісі. Шошин көптеген еңбектер мен түсіндірмелер жазды, ең танымалдары – Жиидің жазбаларына, Тендайдың үш негізгі еңбегі туралы жеке жазбаларына (Тендай сандаибу шики 天台三大部私記) түсініктемелері. Мэтью Дон МакМалленнің сөзіне сүйенсек, бұл "ХХ ғасырға дейінгі Тендай ілімінің ең толыққанды зерттелуі". Шошин эзотерикалық буддизм туралы да жазды, оны Тяньтай ілімінің классикалық нұсқауларымен үйлестіріп түсіндірді, оны буддизмнің жеке түрі деп қарастырмады. Шошин эзотерикалық немесе мантраяна (шингон) буддизмінің Тендай Махаянаның бір көлік ілімінен жоғары тұратындығы туралы пікірмен келіспеді.

Әлемге көзқарас

Жико Хазаманың пікірінше, Тендай буддалық көзқарасы буддизмнің барлық ілімдерін Лотос сутрасының экаяна тұжырымымен үйлесімді, кең ауқымды түрін жақтайды. Бұл толыққанды және қамтитын буддизм формасы Тиантай Цзийдің ілімдік синтезіне негізделген, ал ол түпкілікті түрде Лотос сутрасына сүйенеді.

Лотос сутрасы және классикалық Тяньтайн ой-пікірлері

Жапондық Тендай мектебінің ой-пікірлері патриарх Жийидің еңбектерінде кездесетін классикалық қытайлық Тянтай ілімдеріне негізделген. Саичо «Лотос сутрасының үш түрі» бар деп үйретті. Жаклин Стоунның айтуынша, оларды былай түсіндіруге болады:

Негізгі Лотос: «Бұдданың барлық ілімдерінің түбінде жатқан, барлық тіршілік иелерін буддалыққа жеткізуді мақсат тұтқан жалғыз мейірімді ниеті». Жасырын және құпия Лотос: «Бұдданың тыңдаушыларының дайын болмауына байланысты бұл ниеттің ашық айтылмаған ілімдері». Ашық уағыздалған Лотос: Лотос сутрасының нақты мәтіні. Стоунның айтуынша, Саичо барлық буддалық ілімдерді нағыз «Лотос сутрасы» деп санады және осылайша ол өзі зерттеген барлық буддалық ілімдерді Лотос сутрасының Бір Көлігіне негізделген біртұтас жүйеге біріктіруге тырысты.

Доктриналық жіктеу

Тендай ой-пікірлері буддалық практиканы Лотус сутрасының упайя немесе (方便) іліміне негіздейді. Бұдан басқа, Тендай Буддистік канондағы басқа да түрлі сутраларды Лотос сутрасына қатысты жіктеу үшін қытайлық Тиантайда қолданылғанға ұқсас иерархияны қолданады, сондай-ақ ол Цзийидің бес кезең сегіз ілім немесе годжиаккё (五時八教) туралы бастапқы тұжырымдамасына сәйкес келеді. Бұл тиімді құралдар іліміне негізделген, бірақ Үндістаннан мұра еткен жазудың үлкен корпусын сұрыптауға тырысқан Шығыс Азия мектептерінің арасында кең тараған практика болды. Анен жапондық Тендай үшін жаңа доктриналық жіктеу жүйесін (Жийи жүйесіне негізделген) ұсынды. Буддизмнің барлық ілімдері келесі топтарға жатқызылады. Бірінші негізгі топ – үш көлікке сүйенетін ілімдер. Бұл идеяны Сайчо енгізді, ол бұл жетістік сирек кездесетін болса да, бесінші дәрежелі сәйкестікті жүзеге асырған белгілі бір озық тәжірибелерді сипаттады деп есептеді. Сайчо Лотос сутрасының Девадатта тарауындағы Аждаһа патшасының қызы туралы оқиғаны Будда болудың тікелей жолының (джикидо) дәлелі ретінде көрді, ол үш өлшеусіз эонды қажет етпеді (кейбір Махаяна буддизмінде үйретілгендей), бірақ үш өмірде немесе тіпті бір өмірде қол жеткізілуі мүмкін. Ғалымдар бұл идеямен байланысты доктриналық жүйені «түпнұсқалық ағартушылық ой» деп атайды. Стоун мұны «барлық тіршілік иелерінің табиғаты бойынша ағартылған деген ұғыммен байланысты доктриналар мен түсініктер жиынтығы» деп анықтайды. Кейбір жағдайларда Шошин одан әрі барып, мандалалар немесе ай дискілері сияқты бейнелерді қолданатын кейбір эзотерикалық тәжірибелер, көңілі тозғандар үшін жасалған, ал Тендай практикасы «өз санасын ажырату» (Jp. kanjin, 觀心) – жоғары білімділерге арналған және бейнелерді қажет етпейтіндерге арналған деп санайды.

Таза жер тәжірибесі

Тендай дәстүріндегі Амитабха мен оның Сухавати таза жеріне қатысты тәжірибелер Сайчоның шәкірті Энниннен басталды. Қытайға оқуға және тәлім алуға барғаннан кейін ол Қытайда Будданың есімін айту үшін қолданылатын интонация түрі – "бес дыбысты нембуцу" немесе гоэ ненбуцу (五会念仏) деп аталатын практиканы алып келді. Бұл Нара кезеңінен бастап Жапониядағы бұрынғы тәжірибелерге қарама-қарсы болды, онда Таза жердің бейнелері туралы медитация, әдетте мандала түрінде жүзеге асырылды. Дегенмен, Таза жер туралы медитация (кансо ненбуцу 観想念仏) және Будданың есімін оқу (шомио ненбуцу 称名念仏) Тендай дәстүріндегі Таза жердің ажырамас бөлігіне айналды. Қытайдан әкелінген бес дыбысты нембуцудан басқа, Эннин Чжии бастапқыда жариялаған jōgyō zanmai (常行三昧) деп аталатын арнайы монахтық оқу бағдарламасын да енгізді. Бұл тәжірибеде монахтар 90 күн бойы уединениеде болып, Әмитабханың мүсінін айналып, оның есімін үнемі айта береді. Таймицу мантраларды жатқа айту, мудраларды сақтау және мандалаларды пайдалана отырып, белгілі бір медитацияларды орындау арқылы (бұл "үш құпия" деп аталады) сезімдік тәжірибелердің Будданың ілімдері екенін көруге, олардың табиғаты бойынша ағартылған екендігіне сенуге және осы денеде Будда болуға қол жеткізе алады делінеді. Соңында, бұл эзотерикалық рәсімдер Лотос Сутрасының ілімімен бірдей маңызды болып саналды, ол да эзотерикалық сутра ретінде қарастырылды (бірақ тек "принцип бойынша", "практикада" емес, өйткені ол үш құпияны орындауды қамтымайды). Осының салдарынан Тендайдың эзотерикалық салт-дәстүрі Шингонмен көптеген ортақ белгілерге ие, бірақ негізгі ілімдері әртүрлі. Мәтіндік негізге қатысты айтсақ, Шингон негізінен Махавайрокана Тантрасы мен Ваджрашехра Сутрасын (оларды ең жоғары және бағалы мәтіндер деп есептейді) пайдаланады, ал Тендай эзотерикалық буддизмді түсіну және тәжірибелеу үшін көптеген мәтіндерді қолданады. Бодхисаттваның ережелері Лотос Сутрасының барлық тіршілік иелерінде Будда болуға мүмкіндік бар және олардың ішкі жақсылығы немесе Будда табиғаты бар деген іліміне негізделген деп есептеледі. Ол Чанлинси (Зенринджи) ғибадатханасында тұратын Оксхед шебері Шунианның (Шукунен) шәкірті болды. Сайчоның Махаяна ережелеріне қатысты көзқарастарының кейбірі Тиантай шеберлері Хуиси мен Даосуиден, сондай-ақ Бодхидхарма, Дао Сюань (Досэн, әсіресе оның Брахманың Желілік Сутрасына түсіндірмесі) және Даосин (Досшин, әсіресе оның "Бодхисаттва ережелерінің нұсқаулығы") сияқты Чан шеберлерінің ілімдерінен алынған. Бұл қытайлық Чан шеберлері формасыз практиканы (無相行) немесе атрибутсыз практиканы (anrakugyō) (Ch. Anlexing 安樂行, тыныш және жағымды іс-әрекеттер) Чан медитациясында да, ережелерді оқытуда да маңызды деп есептеді. Бұл барлық іс-әрекеттерде қолданылатын қарастыру тәсілін білдіреді. Осы қытайлық идеялардың барлығы практика мен ережелерді біріктіру туралы Сайчоның "Кәміл және кенеттен ережелері" (Эндонкай) көзқарасына енгізілді.

Practices related to and veneration of Amitābha and his pure land of Sukhavati in the Tendai tradition began with Saichō's disciple, Ennin. After journeying to China for further study and training, he brought back a practice called the "five tone nembutsu" or goe nenbutsu (五会念仏), which was a form of intonation practiced in China for reciting the Buddha's name. This contrasted with earlier practices in Japan starting in the Nara period, where meditation on images of the Pure Land, typically in the form of mandala, were practiced. However, both meditation on the Pure Land (kansō nenbutsu 観想念仏) and recitation of the Buddha's name (shōmyō nenbutsu 称名念仏) became an integral part of Pure Land practices in the Tendai tradition. In addition to the five tone nembutsu brought back from China, Ennin also integrated a special monastic training program called the jōgyō zanmai (常行三昧) originally promulgated by Zhiyi. In this practice, monks spend 90 days in retreat, circumambulating a statue of Amitābha constantly reciting his name. Taimitsu claims that through the chanting of mantras, maintaining mudras, and performing certain meditations using mandalas (known as "the three mysteries"), one is able to see that the sense experiences are the teachings of Buddha, have faith that they are inherently an enlightened being, and can attain Buddhahood within this very body. Eventually, these esoteric rituals came to be considered of equal importance with the teachings of the Lotus Sutra, which was also seen as an esoteric sutra (but only "in principle", not "in practice", since it did not include the practice of the three mysteries). As a result, Tendai esoteric ritual bears much in common with Shingon, though the underlying doctrines differ. Regarding textual basis, while Shingon mainly uses the Mahavairocana Tantra and the Vajrasekhara Sutra (seeing these as the highest and most superior texts), Tendai uses a larger corpus of texts to understand and practice esoteric Buddhism. The bodhisattva precepts were seen as being based on the Lotus Sutra's teaching that all beings have the potential for Buddhahood and that they have a fundamental goodness, or Buddha nature. He was a student of the Oxhead master Shunian (Shukunen), who resided at Chanlinsi (Zenrinji) Temple. Some of the views of Saichō regarding the Mahayana precepts were drawn from the Tiantai masters Huisi and Daosui and the teachings Chan masters like Bodhidharma, Dao xuan (Dōsen, especially his commentary on the Brahmā's Net Sūtra) and Daoxin (Dōshin, particularly his "Manual of Rules of Bodhisattva Precepts"). These Chinese Chan masters emphasized formless practice (無相行) or attribute less practice also known as anrakugyō (Ch. anlexing 安樂行, serene and pleasing activities), both in Chan meditation and in precept training. This refers to a way of contemplation that applies in all activities. These various Chinese ideas about the integration of practice and precepts were integrated into Saichō's view of the "Perfect and Sudden Precepts" (Endonkai).

Тендай мен синтоизм

Тендай ілімі жапон буддистеріне буддалық үйретімдерді Жапонияның туған діни сенімдерімен және дәстүрлерімен (қазір "Шинто" деп аталады) келістіруге мүмкіндік берді. Шинто жағдайында қиындық – жапон құдайларының (ками) пантеонын, сондай-ақ орынмен, қасиетті орындарымен немесе заттармен байланысты көптеген рухтарды буддалық үйретімдермен үйлестіруде. Бұл құдайлар мен рухтар бастапқыда буддизмнің жергілікті қорғаушылары деп есептелді. Санно Синто 山王神道 – Тендай тармағындағы буддалық-шинтолық синкретизм діни практикасы, ол Тау патшалары (Санно) немесе Санно Сансей 山王三聖 (Санноның үш қасиетті құдайы) деп аталатын камилерге табынумен айналысты және Хиэй тауындағы Хи Тайша 日吉大社 қасиетті орнына негізделген.

Өнер және эстетика

Төрт асыл ақиқаттың классикалық буддалық түсінігі, азаптылықты (дуккха) тоқтату үшін ләззатқа деген құмарлық, дүниелік құмарлық пен сүйіспеншілікті жою керек деп санайды. Ертедегі буддизмде, әсіресе монахтар үшін, музыка мен өнер көрсету сияқты көптеген көркем шығармаларды қоса алғанда, дүниелік қалауларды оятатын іс-әрекеттерден аулақ болу керек еді. Кейбір танымал өнер түрлерін қабылдамаудың бұл үрдісі Шығыс Азияның негізгі мәдениеттерімен ықтимал қақтығысты тудырды. Алайда, кейінгі махаяналық көзқарастар барлық өнерді қамтыған басқаша басымдықты дамытты. Жапонияда буддалық кейбір рәсімдер (олар Тендайда да орындалды) музыка мен биге айналды, олар халық арасында өте танымал болды. Доктриналық тұрғыдан бұл орындаушылық өнерлер шеберлік құралы ретінде қарастырылды (хобен, скт. upaya) буддизмді оқыту үшін. Мұндай өнерге маманданған монахтар yūsō ("көркемдік монахтар") деп аталды. Діни поэзия жазуы да кейбір тендайлықтардың, сондай-ақ сингондық діни қызметкер Шукаку мен тендайлық монах Джинь (1155–1225) сияқты сингондық тұлғалардың басты ісі болды. Бұл ақындар ақындық топтарда (қадан) ақындықты талқылау үшін жиналатын. Диль мен Руперттің айтуынша, "Шингон, Тендай және Нара монастырлары әдеби трактаттар мен поэзия үйлерінің дамуына үлкен әсер етті". Уильям Р. Лафлердің айтуынша, юген эстетикалық теориясының дамуына тендайлықтардың шикан медитациясының әсері тиді. ЛаФлордың айтуынша, Шунзеи поэтикасы үшін югеннің сұлулығы шикан практикасына ұқсас терең тыныштықты көрсетеді. Бұл байланысты Шунзей өзінің Курай футеишосында растайды. Бұл ақындар югеннің тереңдігін тұтас Тендай метафизикасы арқылы түсінді.

Белгілі тендай ғалымдары

Тендай мектебінің тарихында бірқатар елеулі монахтар Тендай ойларына және Хэйзан тауындағы Тендай басқаруына үлес қосты:
Сайчо – Құрылтайшы. Гишин – Сэйчомен бірге Қытайға барған және онымен бірге діни санға іріктеліп, Тендай мектебінің екінші засуы (座主) болған. Эннин – Сайчоның мұрагері, бірінші болып эзотерикалық практикаларды экзотерикалық Тендай мектебінің теорияларымен біріктіруге тырысқан (бұл бірігу қазір «Таймицу» деп аталады), сондай-ақ нянфоны насихаттаған. Энчин – Гишиннің мұрагері, Эннинге қарағанда кіші. Тендайға эзотерикалық буддизмді сәтті сіңірген тұңғыш адам және сонымен қатар көрнекті әкімші. Эннен – Хендзоның (Энниннің шәкірті) мұрагері, Энчиннен кіші. Тендайда эзотерикалық және экзотерикалық буддизмнің бірігуін аяқтаған ықпалды ойшыл. Рёген – Анненнің мұрагері және Тендай мектебін Фудзивара кланымен одақтасуға көмектескен білікті саясаткер. Тоба Содзё (1053–1140) – 48-ші засу және сатирикалық суретші. Кейде ол ең алғашқы мангалардың бірі – Чёдзю джинбуцу гиганың авторы деп есептеледі, бірақ бұл авторлыққа қатысты пікірлер өте қайшылы. Сенгаку (1203 – шамамен 1273) – Тендай ғалымы және әдеби сыншысы, ол ең көне жапон поэзиясы – Манёшуға құнды түсініктеме жазған. Гиен (1394–1441) – 153-ші засу, кейіннен зайырлы өмірге оралып, Жапонияны Ашикага Йосинори ретінде билеген, ол Ашикага сёгунатының алтыншы сёгуны болды. Тенкай (1536–1643) – Тендай дай содзё (大僧正), Токугава сёгунатының негізін қалаушы Токугава Иэясудың сенімді кеңесшісі болған.