Кіріспе

Романтикалық роман – екі адам арасындағы қарым-қатынас пен романтикалық махаббатқа негізделген жанрлық көркем әдебиет. Мұндай роман әдетте эмоционалды түрде қанағаттандырарлық және оңтайлы аяқталады. Бұл жанрдың қалыптасуына зор үлес қосқан авторлардың қатарында Сэмюэл Ричардсон, Джейн Остин және Шарлотта Бронте бар. Романтикалық романдар фантастика, готика, заманауи, тарихи, мистикалық және ғылыми фантастика сияқты түрлі жанрларды қамтиды. Роман оқырмандарының көп бөлігін әйелдер құраса да, Америка роман жазушылары қауымдастығының мәліметінше, ерлердің 16 пайызы да осы жанрдағы кітаптарды оқиды. Романтикалық романдардың алғашқы үлгілерін 18-19 ғасырлардағы әдебиеттерден табуға болады, мысалы, Сэмюэл Ричардсонның «Памела, немесе ізгіліктің сыйлығы» (1740) және Джейн Остиннің романдары. Остин британдық тарихи роман жазушысы Георжет Хейерге, сондай-ақ детективтік жанрға әсер еткен. Хейердің «Қара көбелек» (1921) атты тұңғыш романтикалық романы 1751 жылғы оқиғаларды суреттейді. 1930 жылдары британдық «Mills & Boon» компаниясы әйелдерге арналған романтикалық романдарды жариялай бастады. Олардың кітаптарын Солтүстік Америкада «Harlequin Enterprises Ltd» компаниясы сатты, бұл компания оқырмандарға тікелей маркетинг жасап, кітаптарды бұқаралық сауда орындарында сатуға мүмкіндік берді. АҚШ-та бұқаралық нарықтағы алғашқы романтикалық романның мысалы – Кэтлин Э. Вудивистің «Жалын мен гүл» (1972) романы, ол «Avon Books» баспасынан жарық көрді. Бұл АҚШ-та түпнұсқа қағаз қоршауда жарық көрген алғашқы роман болды. Алайда, Ұлыбританияда романтикалық жанр бұрыннан-ақ Георжет Хейердің және 1950 жылдардан бастап Кэтрин Куксонның еңбектері арқылы қалыптасқан болатын. Вудивиспен көп кітаптық келісімге қол жеткізген аға редактор – Нэнси Коффи. Танымал романтикалық романдардың жоғары сатылымы осы жанрды әлемдік кітап нарығының ең ірі сегментіне айналдырды. 1980 жылдары жанр өркендеп, романтикалық жанрлардың саны артып, жеке романдық туындылар көбейді. Сонымен қатар, танымал авторлар жанр мен сюжеттің шекараларын кеңейтіп, заманауи кейіпкерлер жасады.

Анықтама

"Романтика" сөзінің бір анықтамасы: "бір-біріне сүйіспеншілік пен жыныстық қатынаста болған екі адамның сезімдері мен мінез-құлқы". Америка Роман Жазушылары қауымдастығының пікірінше, бұқаралық нарықтағы романның негізгі сюжеті екі адамның бір-біріне деген романтикалық махаббатын дамытып, қарым-қатынас құруға тырысуы керек. Романның қақтығысы мен кульминациясы романның романтикалық қарым-қатынасты дамыту тақырыбына тікелей байланысты болуы керек, бірақ романда басты кейіпкерлердің романтикалық махаббатына тікелей қатысы жоқ қосалқы сюжеттер де болуы мүмкін. Сонымен қатар, романның "эмоционалды түрде қанағаттандырарлық және оңтайлы аяқталуы" болуы керек. Басқалары, оның ішінде Беркли кітаптарының президенті Лесли Гелбман, романтика жанрын одан да қарапайым етіп, романның "өзегі – кейіпкер мен кейіпкердің арасындағы романтикалық қарым-қатынас" болуы керек дейді. Жалпы, романдарда жақсы адамдар марапатталатындығымен, жаман адамдар жазаланатындығы көрсетіледі, ал қарым-қатынасына адал болып, оны құру үшін күрескен жұптар шартты сүйіспеншілікке ие болады. Романтика жанрына қатысты көптеген стереотиптер бар. Мысалы, кейбіреулер барлық романдар Даниэль Стилдің романдарына ұқсас деп санайды, онда бай, сәнді адамдар экзотикалық жерлерге саяхаттайды. Көптеген роман оқырмандары Стилдің роман жазатынына келіспейді, оның романдарын көбінесе әдебиет емес, жалпылама туындылар деп санайды. Бұқаралық нарықтағы немесе формулалық романдар кейде "әдепсіздік" немесе әйелдерге арналған порнография деп аталады және әйелдер үшін ең танымал эротикалық туындылардың бірі болып табылады. Кейбір романдарда эротикалық көріністер көп болса, басқаларында кейіпкерлер тек ұяласып қана қояды. Романтика жанры осы екі шектің арасында кең ауқымды. Романдық романдардың 90% әйелдер сатып алатындықтан, көптеген романдық романдар әйелдің көзқарасынан, бірінші немесе үшінші тұлғада баяндалады. Көптеген романдық романдар гетеросексуалдық жұптар туралы болғанымен, бір жынысты қатынастарды көрсететін романдар да бар, ал кітап индустриясының кейбір өкілдері бір жынысты қатынастарды көрсететін кітаптарды F/F және M/M деп сипаттайды. Көптеген танымал көркем әдебиеттегі романдық романдар трагикалық аяқталады. Мысалдар: Эмили Бронтедің "Боранды биіктер", Лев Толстойдың "Анна Каренина", Колин Маккалоудың "Торна құстары", Харуки Муракамидің "Норвегиялық орманы", Иан Макьюэннің "Атпенмент" және Мадлен Миллердің "Ахилл әні". Ричардсон Памеланы хат үлгілері кітабы ретінде жазуға кіріскен. Ричардсон ұсынысты қабылдады, бірақ хаттардың моральдық мақсаты болған жағдайда ғана. Ричардсон хаттар сериясын жазып жатқанда, олар әңгімеге айналды. Жаңа формада, роман түрінде жазған Ричардсон оқытуға да, көңіл көтеруге де тырысты. Ричардсон Памеланы мінез-құлық кітабы ретінде жазды, ол ерлер, әйелдер және қызметшілердің әлеуметтік және үй шаруашылық мінез-құлқын регламенттеген, сондай-ақ жас аудиторияға әдебиеттің моральдық жағынан көбірек қамқорлық жасау үшін баяндама ретінде жазды. Бұл мінез-құлық кітаптары жанрының ұзақ тарихы бар. Джейн Остин романтика жанрына маңызды әсер етті, ал 1813 жылы жарық көрген "Гордость и предубеждение" "қазіргі уақытта жазылған ең жақсы романтикалық роман" деп аталды. Виктория дәуірінің басында Бронте әпке-қарындастары, Остин сияқты, кейіннен танымал көркем әдебиеттерге әсер еткен көркем әдебиеттерді жазды. 1847 жылы жарық көрген "Джейн Эйр" романында Шарлотта Бронте жетім қалған кейіпкерді таныстырды. Бронтенің махаббат романсы готика романы мен Елизавета драмасының элементтерін қамтиды және "романның икемділігін көрсетеді". Көркем әдебиеттегі романтика 20-шы ғасырда дами берді, ал 19-шы ғасырда алғаш дамыған жанрлық көркем әдебиеттің жаңа субжанры Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін танымал бола бастады. 1919 жылы Е. М. Халлдың "Шейх" романы Ұлыбританияда жарық көрді. Роман өте танымал болды, ол фильмге бейімделді (1921), ол Рудольф Валентиноны сол кездегі ең үздік актер ретінде таныстырды. Бұл кітаптың кейіпкері – әйгілі альфа-еркек, ол қаһарманды ұрлап, оның құрметіне ие болды. Роман зорлау фантазиясын таныстырған алғашқы заманауи туындылардың бірі болды, бұл тақырып Сэмюэл Ричардсонның Памеласында (1740) зерттелді. Әйелдер өмірде көбірек тәуелсіздікке ие бола бастаса да, баспагерлер оқырмандар некеге дейінгі жыныстық қатынасты тек зорлау контекстінде ғана қабылдайды деп сенді. Осы және одан кейінгі романдарда зорлау көбінесе фантазия ретінде бейнеленді; қаһарман сирек немесе ешқашан қорқыныш, стресс немесе жарақат сезіміне тап болмайды. Вальтер Скотт 19-шы ғасырдың басында дамытқан тарихи романның танымал, бұқаралық нұсқасы 1921 жылы Жоржетт Хейердің "Қара мотылы" романы жарық көрген кезде басталды деп есептеледі. Бұл 1751 жылы өтеді, бірақ Хейердің көптеген романдары Джейн Остиннің романдарынан шабыттанды және Остин өмір сүрген кезеңге, кейінгі Регенттік кезеңге жақын уақытта өтеді. Хейердің романдары 100 жылдан астам бұрын болғандықтан, ол оқырмандарына осы кезеңді түсінуге көмектесу үшін мұқият зерттелген тарихи егжей-тегжейлерді қосады. Сол кездегі басқа танымал махаббат романдарынан айырмашылығы, Хейер романдары оқиғаның өту орнын маңызды сюжеттік құрал ретінде пайдаланды. Оның кейіпкерлері көбінесе 20-шы ғасырдың сезімталдығын көрсетеді, ал романдардағы консервативті кейіпкерлер қаһарманның ерекшеліктерін, мысалы, махаббат үшін үйленгісі келетінін атап көрсетеді. Хейер өнімді автор болды және 1974 жылы қайтыс болғанға дейін жылына бір-екі тарихи роман жазды.

Азиялық романтика

Қытайда Мин және Цин әулеттері кезінде «ғалым және сұлулық» (caizi jiaren) деп аталатын романтикалық романдардың кең таралғандығы мен гүлденуі болды, олар көбінесе әдемі және талантты бойжеткенің пен әдемі жас ғалымның арасындағы махаббат оқиғасын қамтиды. Осы романдардың мысалдары: Пинг Шан Ленг Ян, Хаоцю Чжуань, Иу Киао Ли, Хуату Юань, Цзяо Лянь Чжу, У Мэй Юань, Бай Гуй Чжи, Цзинь Юнь Цзяо, Тин Юэ Лу, У Цзян Сюэ, Лин Эр Бао, Ин Юнь Мэн, Тихуа Сянши, Шуйши Юань, Цзиньсян Тин, Эрду Мэй Кванчжуань, Динцин Жэнь, Цинмэн Туо және Чжучунь Юань. Оларда романтикалық Тан әулетінің чуаньци әңгімелерінен, сондай-ақ Инъиннің өмірбаяны, Ли Ва туралы әңгіме және Хуо Сяоюй Чжуань сияқты шығармалардың, сонымен қатар Бай Жэньфу, Чжэн Гуанцзу және Ван Шифу сияқты Сун және Юань драматургтерінің танымал туындыларының ықпалы байқалады. Бұл романдар 17 ғасырда, Мин және Цин дәуірлерінің соңында танымалдылықтың шыңына жетті, осы типтегі көптеген романдар сатылып, таратылды. Романтиканың осы түрінің кең таралғандығы Цао Сюэциньнің «Қызыл мекеннің арманы» романында сатираланды: «Мыңдаған осындай «ғалым және сұлулық» (caizi jiaren) кітаптары бар, бірақ олардың бәрі бірдей!». Бұдан бөлек, бұл қытайлық романтикалық романдар Шығыс және Батыс әдебиеттеріне де елеулі әсер етті.

Романс санатының пайда болуы

1930 жылдары британдық Mills & Boon баспасы қалың мұқабалы романс романдарын шығара бастады. Кітаптар апта сайын екі пеннилік кітапханалар арқылы сатылатын және қоңыр мұқабалары үшін «қоңыр кітаптар» деп аталды. 1950 жылдары компания кітаптарды Ұлыбританиядағы газет-журнал сататын дүкендер арқылы сатуға көшті. 1957 жылы канадалық Harlequin Enterprises компаниясы Солтүстік Америкада Mills & Boon баспасынан шыққан романс жанрындағы кітаптарды таратуды бастады. Harlequin негізін қалаушы Ричард Бонникастлдің әйелі Мэри Бонникастл және оның қызы Джуди Берджесс, Mills & Boon романдарының қайта басылуын редакциялық тұрғыдан бақылады. Олар «әдептілік кодексіне» ие болды және Mills & Boon қайта басылуға ұсынған, жыныстық мазмұны бар материалдарды қабылдамады. Жанрдың танымал екенін түсінген Ричард Бонникастл, соңында романс романын оқып көруге шешім қабылдады. Ол ең ашық романдардың бірін таңдап, оқығаннан ләззат алды. Оның тапсырмасымен компания, ол оқыған романмен нарықтық тест жүргізді және оның ұқсас, бірақ көңіл көтеруге арналған романнан жақсы сатылатынын анықтады. Жалпы, романдар қысқа және белгілі бір үлгіде жазылған, кейіпкерлері мейірімді, көңілжарық, таза және күнәсіз болды. Жұмыс істейтін кейіпкерлердің саны аз болды және олар дәстүрлі әйелдерге тән жұмыстарда жұмыс істеді, мысалы, медбике, үй ішіндегі тәрбиеші және хатшы. Романдағы жақындық, кейіпкерлердің арасындағы қарапайым сүйіспенділікке дейін ғана шектелді. Олар кітаптарын «әйелдер барушы жерде» сатуды шешіп, көптеген дүкендерге, тіпті супермаркеттерге кітап сатуға мүмкіндік берді, барлық кітаптардың көлемі 192 беттен тұрды. Содан кейін Harlequin оқырмандарға арналған қызметті бастады, ай сайын белгілі бір мөлшерде кітап сатып алуға келісетін оқырмандарға тікелей сатылым жасады.

Американдық романтиканың басталуы

АҚШ-та қазіргі заманғы романтика жанры 1972 жылы Кэтлин Вудивистің "Жал және гүл" романының жарық көруімен дүниеге келді. Бұл роман "басты кейіпкерлерді жатын бөлмеге" еріп шыққан қазіргі заманғы "дене жыртқыш" романдарының біріншісі болды. "Avon" баспасы 1974 жылы Вудиуисстің екінші романы "The Wolf and the Dove" және Розмари Роджерстің екі жыныстық суреттері көп романдары "Sweet Savage Love" және "Dark Fires" романдарын жариялады. Соңғысы шыққан үш айдың ішінде екі миллион дана сатылды. 1975 жылы "Publishers Weekly" басылымы "Avon түпнұсқаларының" барлығы 8 миллион дана сатылғанын хабарлады. Келесі жылы 150-ден астам тарихи романтика романдары, олардың көпшілігі қағаз кітап түрінде шығып, 40 миллионнан астам дана сатылды. Бұл романдардың мұқабаларында көбінесе шала киім киген әйелдерді еркектер ұстап тұрған суреттері бейнеленген, сондықтан оларды "дене жыртқыш" романдары деп атады. "Дене жыртқыш" термині қазір романтика индустриясындағы көптеген адамдар үшін ұятты болып саналады. Бұл сол кезде жарық көрген заманауи романстарға қарама-қарсы болды, оларда көбінесе әлсіз әйелдер күшті, үстем альфа-еркектерге ғашық болатын.

Романтикалық адаптациялар санаты

Романтикалық жанрдың категориялық туындылары кейбір өзгерістерге басқа жанрларға қарағанда кешірек ден қойды. Бұрынғы Mills & Boon желісі Солтүстік Америкалық компанияға тиесілі болғанына қарамастан, 1975 жылға дейін, Harlequin Джанет Дейлидің романын сатып алғанға дейін америкалық авторлардың туындылары жоқ еді. Дейлидің романдары романтикалық жанрға "Америкада өтетін, американдық сезімталдыққа, болжамдарға, тарихқа және ең бастысы, оқиға орнына ие әйелдерге, батырларға және махаббатқа алғашқы көзқарас" ұсынды. Harlequin нарықтың осы жаңа роман түріне қалай реакция жасайтынын білмеді және оны толыққанды қабылдауға дайын болмады. 1970 жылдардың соңында Harlequin редакторы Нора Робертстің қолжазбасын қабылдамады, ол кейіннен ең көп сатылатын роман авторы болды, себебі "оларда америкалық автор бар еді". 1979 жылы Harlequin 100 000 супермаркет пен басқа да дүкендер арқылы шамамен 70 миллион долларлық романдық кітаптарды сатты, бұл компанияға қағаз кітаптар нарығының 10 пайызын құрады. Сол жылы компания Simon & Schuster's Pocket Books арқылы емес, Америка Құрама Штаттарында өз кітаптарын таратуды бастады. 1980 жылы Simon & Schuster өзінің романдық туындыларын шығару үшін Silhouette Books компаниясын құрды, бұл The New York Times газеті "американдық кітап шығару тарихындағы ең қатал соғыс" деп атады. Компания американдық авторлардың пайдаланылмаған талантын пайдалануды көздеді. Олар романтиканың бірнеше категорияларын жариялады және авторларды күшті әйел қаһармандар мен үстемдік етпейтін батырларды жасауға ынталандырды. Авторлардан қажет болған жағдайда заманауи мәселелерді де қарастыруы күтілді. Көп ұзамай Silhouette компаниясының нарықтағы үлесі өсті, ал 1984 жылы Harlequin оны сатып алды. Сатып алуға қарамастан, Silhouette редакциялық бақылауын сақтап, өздерінің таңбаларымен әртүрлі категорияларды жариялауын жалғастырды. 1982 жылы роман оқырмандарының сауалнамасы жаңа жазу стилінің жанрға жаңа оқырмандарды тартатынын растады. Сауалнамаға қатысқан оқырмандардың 35 пайызы 1977 жылдан кейін роман оқып бастаған. Тағы 31 пайызы 6 жылдан 10 жылға дейін оқыған, яғни олар 1972 жылдан кейін, Вудивистің революциялық романы жарық көргеннен кейін жанрға қызығушылық танытқан. Бұл сауалнамаға қатысқандардың үштен екісі жанр өзгергеннен кейін оған қосылғанын білдіреді. Романдық категориялардың саны жылдам өсті, ал 1985 жылы айына 80 роман шығаратын 16 жеке категория болды. Романдық туындылардың категориясының күрт өсуі жаңа стильдегі романдық туындыларға сұраныстың да күрт өсуін білдірді. Бұл тар нарық шығарылған туындылардың сапасының төмендеуіне әкелді. 1984 жылы нарық категориялық туындылармен толып кетті, ал оқырмандар сюжеттерде қайталаушылыққа шағымдана бастады. Келесі жылы "сериялық романдармен байланысты жоғары деңгейдегі қайталаушылықтың теріс әсері айына оқылатын туындылардың санының азаюында көрінді". 1978 жылы романтиканың негізгі жеткізушісі болған кезде 25 пайыздан кем болған Harlequin қайтарым деңгейі 60 пайызға дейін өсті.

Қосымша өзгерістер

Жанр 1980-ші жылдардың ортасынан соңына қарай кеңейе берді, себебі баспагерлер танымал авторлардың көбінесе жанрдың шекарасын кеңейтетіндерін түсінді. 1984 жылы ЛаВирл Спенсердің романында артық салмақты, орта жастағы басты кейіпкер бейнеленген, ол қаһарманның махаббатына қол жеткізу үшін өмір салтын түбегейлі өзгертуге мәжбүр болды, ал 1987 жылы Дейлидің романында келбеті жаман басты кейіпкер және туған анасын іздеген қаһарманның тағдыры жазылған. Джейн Энн Кренцтің 1986 жылғы "Sweet Starfire" романы дәстүрлі романтика мен ғылыми фантастика элементтерін біріктірген алғашқы футуристикалық романтика болды. Қарым-қатынастар да өзгерді: 1990 жылдары болашақ әйеліне зорлық танысқан ер адамды бейнелейтін кітаптар сирек кездесе бастады. 1980-ші жылдардың ортасынан соңына қарай заманауи романтикада әйелдер теңіздегі мұнай платформалары және ғарыш бағдарламасы сияқты ерлер басым жұмыс орындарында көріне бастады. Қаһарман әйелдердің жас диапазоны да кеңейді, кітаптарда 30 және тіпті 40 жасқа толған әйелдер бейнелене бастады. Кейіпкерлер де өзгерді, кейбір авторлар сезімтал ер адамдарға көшті. Сюжеттің кейбір аспектілері кеңейтілгеніне қарамастан, басқа да табулар сақталды, және баспагерлер авторларды терроризм, соғыс және ерлер спорты сияқты даулы тақырыптар туралы жазудан ауыз тоқтатуға тырысты. 1990 жылдардан бастап романтикалық романдарда юмор көбейді, өйткені Джули Гарвуд тарихи романдарына көптеген юмористик элементтер енгізе бастады. Романтика жанры басқа да жолдармен дамыды. XXI ғасыр жанрға қосымша өзгерістер әкелді, оның ішінде бұрын бейнеленбеген тұлғаларды қосу үшін басты кейіпкерлер мен сюжеттерді әртараптандыру. Романтика тарихын зерттеушілер мүгедектер кейіпкерлерінің негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында, соның ішінде романтикалық романдарда жеткіліксіз бейнеленгенін байқады. Бірақ 2000 жылдардың басында романтика жанрындағы көптеген кітаптарда физикалық және психикалық кемшіліктері бар басты кейіпкерлер пайда болды. Мэри Балогтың 2006 жылы жарық көрген "Simply Love" романында бетінде жарасы бар және жүйкесі зақымдалған басты кейіпкер, өзінің сыртқы келбетіне байланысты қабылданудан қорқуын жеңіп, романтикалық қарым-қатынасқа және отбасылық өмірге қадам басады. Бұл бұрынғы оқиғалардан елеулі өзгеріс болды, онда мүгедек кейіпкерлер "эротикалық емес" деп есептелген және жыныстық немесе романтикалық махаббатты қамтитын сюжеттерге ие болмаған. Дегенмен, танымдық кемшіліктері бар кейіпкерлер бар романтикалық романдарды табу әлі де сирек, және олар көбінесе екінші қатарлы кейіпкерлер ретінде бейнеленеді. Бірақ XXI ғасырда мұндай кейіпкерлер жиі кездеседі және тіпті романтика категориясының өз жанрлары бар. 2000 жылға қарай кітап мұқабаларында аз киінген жұптардың суретінен гөрі романның ландшафты бейнелене бастады. Қазіргі заманғы романтикалық романдарда ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынас теңгерімді болып келеді. Артур Шопенгауэрдің пікірінше, егер континенттердегі ақындар мен жазушылар мыңдаған жылдар бойы романтикалық романдарды жазуды тоқтатпаса, онда оның себебі – басқа тақырыптан гөрі осы тақырыптың маңыздылығы және мәңгілік болуында. Шопенгауэрдің сөзіне сүйенсек, романтика/махаббат басқа тақырыптардан гөрі маңызды, өйткені ол түрге (жеке адамға ғана емес) әсер етеді, себебі романтика мен серіктес таңдау ұрпақ берудің және адамзатты жалғастырудың алғышарты болып табылады. Жақында жанрды басқа жанрлармен біріктіруге және жаңартуға қарамастан, романтикалық романдарға кейде жағымсыз көзқарас қалыптасады. Кейбір жанкүйерлер кітаптарды сатып алғанын немесе оқығанын мойындаудан ұялады. Романтика жанры кейде сынға ұшырайды. Кейбір сыншылар сюжеттің болжамдылығына назар аударады, өйткені кейіпкерлердің мәселелерін шешетіні анық көрінеді, және "әйелдердің мүмкін емес махаббат оқиғаларын оқып, көп сағаттар бойы уақытты өткізуі" пайдалы ма деп ойлайды. Роман жазушылар бұл стигманы романтика жанры "әдемі әйелдер үшін әйелдер жазған" деп санайды. Ал жазушы Сюзан Элизабет Филлипс романтикалық романдардың танымал болуын кейіпкердің көбінесе жеңіске жететінімен, кейде үлкен қиындықтарды жеңіп, құрбандықтан құтылатынымен байланыстырады. және Netflix ағымдық қызметі. Бұл романдар қазіргі романтика жанрының ішінде немесе сыртында жата ма, және жанрдан тыс көпжанрлыққа қатысты пікірталастар, Габалдонның "Outlander" сериясы романтика емес екендігі туралы жиі және маңызды мәлімдемелерінің арқасында бұқаралық ақпарат құралдарының назарына іліккен. Дегенмен, ғылыми талдау және Габалдон мен оның баспагері арасындағы кітаптарды романтика ретінде тарту туралы әңгімелер жанрлық белгілер туралы пікірталас күрделірек екенін көрсетеді. 2022 жылы өзін-өзі жариялаған "smart romance" авторы Пенни Ридтің ең көп сатылған "культты" "Уинстон Брозерс" сериясы Tomorrow Studios компаниясымен телешоуға бейімделгені туралы хабарланды.

Форматтар

Романстық романдар екі түрге бөлінеді: категориялық романдар, сондай-ақ сериялық романдар және жеке тақырыпты романдар.

Романтика санаты

Категориялық романстар қысқа, әдетте 200 беттен аспайды немесе шамамен 55 000 сөзден тұрады. Кітаптар ай сайын анық белгіленген сериялар бойынша шығарылады, әр серияда белгілі бір санда кітап жарық көреді. Осы көлемдегі табысты роман жазу үшін "автор оқиғаны ең қажетті жайттарға дейін шектеуі керек. Екінші дәрежелі сюжеттер мен маловаты кейіпкерлер алынып тасталады немесе оқиғаның арқафонына жіберіледі". Нарықтың қазіргі жағдайына және оқырманның қалауына байланысты баспагерлер жиі жаңа серияларды ашады немесе ескілерін жабады. Соңғы кезде эротикалық және христиандық сериялар пайда болды, ал дәстүрлі Регенттік роман сериялары тоқтатылды.

Бір атаулы романстар

Бір атаулы роман – баспагердің тізіміне енбеген, жеке жарияланған махаббат романы. Олар категориялық романға қарағанда көлемді, әдетте 350-400 беттен немесе 100 000 – 110 000 сөзден тұрады. Бір атаулы романдар кітап дүкендерінің сөрелерінде дүкен өкілінің қалауынша сақталады. Атауына қарамастан, бір атаулы романдар әрқашан жеке туынды бола бермейді. Кейбір авторлар кейіпкерлерді немесе оқиға ортасын қайта қарастыру үшін трилогиядан бастап, ұзаққа созылатын серияларға дейін бірнеше байланысты кітаптар жазуды ұнатады. Мұндай кітаптар жиынтығы көбінесе ұқсас атаулармен шығады және «XXX сериясының 1-ші кітабы» деп белгіленуі мүмкін, бірақ олар нақты бір тізімге кірмейтіндіктен, сериялық роман деп есептелмейді.

Қазіргі заманғы романтика

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі заманғы романтика – адамдар «романтикалық роман» дегенде көбінесе осыны түсінеді. Қазіргі заманғы романтикалық романдар – ең ірі жанр – жазылған уақыттағы оқиғалармен өріледі және әдетте сол дәуірдің моральдық нормаларын көрсетеді. 1970 жылға дейінгі заманғы романтиканың кейіпкерлері көбінесе үйленген немесе балалы болған соң жұмыстан шығады, ал 1970 жылдан кейінгі кейіпкерлер көбінесе мансап иесі болып, оны сақтайды. Қазіргі заманғы романтикалық романдарда сюжеттік желі күрделене түсіп, кейіпкерлер шыншылдыққа жақындаған сайын, бұл жанр мен әйелдер әдебиеті арасындағы шекаралар нашарлай бастады. Уақыттың сынағынан өткен, мысалы, Джейн Остиннің туындылары сияқты шығармалар көбінесе тарихи романтика ретінде қайта жіктеледі.

Тарихи роман

Тарихи роман, сондай-ақ тарихи шығарма деп те аталады, – өткен шаққа қатысты оқиғалар суреттелген кең ауқымды көркем әдебиет. Уолтер Скотт 19-шы ғасырдың басында «Роб Рой» және «Иванхо» сияқты туындыларымен оны танымал етуге көмектесті. Әдеби тарихи романтар әлі де жарияланып келеді, соның ішіндегі ең танымал мысалы – ағылшын тарихи романисі Хилари Мантелдің бірнеше марапатқа ие болған «Волк Холл» (2009) романы. Дегенмен, назар бұл жерде бұқаралық нарық жанрына аударылған. Бұл жанрдың ішінде Регенттік романс сияқты көптеген қосалқы жанрлар бар. Бұқаралық нарықтағы тарихи романтар көбінесе қатты мұқабамен шығарылмайды, жыл сайын осы мәртебеге 15-тен аз кітап ие болады, бұл осы форматта жарық көрген заманауи романтардың санынан бес есе аз. Тарихи романтар негізінен бұқаралық нарық форматында жарияланғандықтан, олардың табысы белгілі бір дәрежеде бұқаралық нарық тенденцияларына байланысты. Кітап сатушылар мен ірі саудагерлер қазір бұқаралық нарықтағы жұқа мұқабалы кітаптарды аз сатады, олар саудалық жұқа мұқабалы кітаптарды немесе қатты мұқабалы кітаптарды артық көреді, бұл кейбір баға клубтарында және басқа да жаппай тауар сататын дүкендерде тарихи романтардың сатылуына кедерес келтіреді.

Романтикалық күмән

Романтикалық күмән жанрында басты кейіпкерлер шешуге тиіс интрига немесе жұмбақ болады. Романның соңында жұмбақ ашылады, ал басты кейіпкерлердің арақатынасы мызғып, берік байланысқа айналады. Бұл романдар көбінесе заманауи дәуірде өтеді, бірақ Аманда Квик сияқты авторлар жанрды тарихи кезеңдерді де қамти отырып кеңейтті. Барлық романдық туындылар сияқты, романтикалық күмән романдары да кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынасты оқиғаның төріне қоюы керек. Бұл қарым-қатынас олардың қабылдаған әр шешіміне әсер етіп, күмәннің кернеуін күшейту арқылы оқиғаны ілгерітеді. Күмәнді оқиғалар да қарым-қатынасқа тікелей әсер етіп, оқиғаның дамуына септігін тигізуі керек. Романтикалық күмән романдары көбінесе дәстүрлі романтарда жиі қолданылатын «эмоционалды, жеке» сипаттамаларсыз «таза» тілде жазылады. Оның романдарының ішінде жұмбақты шешу процесі кейіпкердің мінезін ашып көрсетуге көмектеседі, соның арқасында кейіпкерге әйелдің ғашық болуына мүмкіндік туады.

Паранормальды романс

Паранормальды романтика шындықты фантастикамен немесе ғылыми-фантастикамен үйлестіреді. Фантастикалық элементтер біздің әлемнің балама нұсқасына, қалалық фантазияға енуі мүмкін, онда вампирлер, қасқырлар және/немесе демон кездеседі, немесе паранормальдық қабілеттері бар адамдар, әйел сиқыршылар немесе әруақтар сияқты «қалыпты» көріністер болуы мүмкін. Уақыт саяхаты, футуристикалық және ғарыштық романтика да паранормальдық жанрға жатады. Мұндай романдар көбінесе басқа жанрлардың элементтерін – оның ішінде, күмәнділік, құпиялық немесе қыздарға арналған әдебиетті – фантастикалық тақырыптарымен біріктіреді. Кейбір паранормальдық романдар тек өткенде орын алады және тарихи роман сияқты құрылады. Ал басқалары болашақта, кейде басқа әлемдерде жарық көреді. Тағы да басқаларында кейіпкерлердің бірі өткенге немесе болашаққа саяхат жасайды. 2002 мен 2004 жылдар аралығында АҚШ-та жарияланған паранормальдық романдардың саны жылына 170-ке дейін екі есеге өсті. Жанрдағы танымал туынды 500 000-нан астам данада сатылуы мүмкін. Көптеген паранормальдық романдар қазіргі американдық өмір мен үстімізгі немесе жасырын сиқырлы күшке ие болған жандардың қатар өмір сүруіне негізделген. Кейде үлкен қоғам өзінің арасындағы сиқырды біледі, ал кейде білмейді. Кейбір паранормальдық романдар дәстүрлі ғылыми-фантастикалық немесе фантастикалық романдарға қарағанда балама әлемдердің ерекшеліктеріне аз назар аударады, романның өзегіне көбірек ден қояды. Жылдар бойы көптеген баспагерлер өздерінің қазіргі заманғы серияларына футуристикалық, фантастикалық және ғылыми-фантастикалық романдарды қосты (мысалы, Harlequin Temptation, Harlequin Superromance, Silhouette Special Edition). Бүгінде мұндай романдар ірі баспагерлердің көпшілігімен жарияланады, оның ішінде Berkley Books, Harlequin's LUNA және MIRA, Pocket Books, Kensington Books, Dorchester Publishing, Avon Books және NAL. Ellora's Cave электрондық кітаптарды шығарушысы фэнтези тақырыптарымен және басқа әлемдерден келген кейіпкерлермен жазылған көптеген эротикалық романдарды жариялаған. Бұл жанрлардың арасында байланыс бар. Стимпанк – бұл Виктория дәуірінде өтетін ғылыми-фантастика мен балама тарихтың қосындысы. Ол тарихи элементтерді технологиямен біріктіреді (мысалы, "Жабайы Батыс" телесериалы (1965–1969)). Бұл жанрдағы авторлардың қатарында M. K. Hobson және Gail Dayton бар. Негізгі романс баспасынан шыққан алғашқы футуристикалық роман, Jayne Ann Krentz-дің "Sweet Starfire" атты туындысы 1986 жылы жарық көрді және ол бөлек галактикада орын алған «классикалық жол саяхаты» болды.

Уақытпен саяхат романсы

Уақытпен саяхаттау романдары – классикалық «өз ортасынан шыққан» оқиғаның бір түрі. Көбінесе, басты кейіпкер қазіргі заманнан келіп, батырмен кездесу үшін өткенге саяхат жасайды. Мұндай романдардың шағын бөлігінде өткенде өмір сүрген батыр болашаққа жол тауып, қаһарман қызбен кездеседі. Сәтті уақытпен саяхаттау романы кейіпкерлердің өз тәжірибелеріне логикалық тұрғыдан дұрыс жауап беруін қажет етеді және кейіпкер әдетте өмір сүретін әлем мен ол түскен әлем арасындағы физикалық және рухани айырмашылықтарды зерттеуі керек. Кейбір авторлар романдарының соңында басты кейіпкерлерді әртүрлі дәуірлерде тұтқын қылып, бірге бола алмаумен аяқтайды, бұл жанр оқырмандарының көбіне көңілін қалдырады.

Оқырманға әсерлі роман

Шабыттандыратын романтика, қазіргі нарықтағыдай, христиандық тақырыптарды романтикалық қарым-қатынастың дамуымен үйлестіреді. Кешірім, шыншылдық және адалдық сияқты тақырыптар жиі кездеседі. Сериялық шабыттандыратын романтиканың алғашқы кітаптары 1980 жылғы АҚШ президенттік сайлауынан кейін, Silhouette компаниясы Silhouette Inspirations желісін іске қосқанда жарық көрді. Бұл кітаптар қайта туған христиандарға арналған және діни дүкендерде сатылды. Silhouette Inspirations желісі 1984 жылы Harlequin компаниясы Silhouette-ті сатып алғаннан кейін пайдасыз болғандықтан жабылды. Дегенмен, басқа христиандық баспагерлер тарихи және заманауи романдарды қоса алғанда, романтикалық романдарды шығаруды жалғастырды, ал Harlequin кейінірек 1998 жылы Steeple Hill және Love Inspired желілерін іске қосып, нарыққа қайта оралды.

Жастар арасындағы романтика

Жас ересектер романдары – жасөспірімдер мен жас ересектер өміріне орталықтанған махаббат романдары. Бұл қосалқы жанр 1942 жылы пайда болған деп саналады және уақыт өте келе танымалдылығы әртүрлі болды. Кітаптың негізгі фокусы екі кейіпкер арасындағы махаббат, бірақ жасөспірімдер мен жас ересектер өмірінің басқа да жақтары да зерттеледі, көбінесе өсу және қарым-қатынастарды орнату тақырыптарымен байланысты. Көптеген махаббат оқиғалары «бақытты ғұмыр» деп аяқталса да, кейіпкерлердің жасына байланысты «әзірге бақытты» аяқталуы да қабылданды. Жас ересектер романдарының өзіндік қосалқы жанрлары бар, оларға заманауи, фантастикалық, ғылыми-фантастикалық, ЛГБТКИА+ және тағы да басқалар кіреді.

ЛГБТКИА+ романтикасы

ЛГБТКИА+ романтикасы жылдам дамып келе жатқан жанр, әсіресе тәуелсіз баспагерлік пен әлеуметтік желілердің бұрын қол жеткізбейтін мүмкіндіктерді ашуының арқасында. Еркектер арасындағы романтика бұл жанрдың алдында, бірақ лесбиянка, бисексуал, трансгендер, гендерлік сұйық және асексуалды/аромантикалық туындылар да кеңінен ұсынылады, осы саланың дамуына бірнеше шағын баспа үйлері үлкен үлес қосуда. Романтикалық қарым-қатынас оқиғаның негізгі желісі болып табылады, көбінесе назар травмалық оқиғалардан ауыстырылады.

Қара махаббат романсы

Қара махаббат романтикасы – басты және көптеген қосалқы кейіпкерлердің қара нәсілді болуымен ерекшеленеді. Аболиционист және суфражист Фрэнсис Э. В. Харпер 1892 жылы африкалық-американдық романтика жанрындағы алғашқы роман деп саналатын «Иола Лерой» романын жазды. Бұл қосалқы жанр 1980 жылдардың басында басқа романтикалық қосалқы жанрлармен бірге дами бастады. Қара махаббат тарихи романдары басты кейіпкерлердің махаббаты мен бақытына баса назар береді, сонымен қатар қара тарихы мен қара халықтың бірлікте болуын көрсетеді. Саяси және әлеуметтік мәселелерге тоқталу – қалыпты жағдай, көптеген кітаптар аболиционистік және белсенді көзқарастарды ашық білдіреді. Заманауи қара махаббат романдарында белсенділік тақырыбы бұрынғыдай басым емес, бірақ көбінесе орын алады. Көрікті авторлардың қатарында Беверли Дженкинс, Алисса Коул, Ребекка Уэзерспун, Кеннеди Райан және Кристина С. Джонс бар.

Көп мәдени романтика

Көпмәдениетті романдарда әдетте афроамерикалық батыр және/немесе қаһарман болады, бірақ кейбір көпмәдениетті желілерге азиялық немесе испандық батырлар мен қаһармандар, сондай-ақ аралас нәсілдік қарым-қатынастар да кіреді. «Арабский романс» атты көпмәдениетті романның алғашқы желісін 1994 жылы Kensington Books шығарды. 1998 жылы BET Books осы желіні сатып алды, және олар жариялаған жаңа авторлардың саны жыл сайын артып келеді. BET сонымен қатар «Арабский романс» романдарының кейбіреулерін телефильмдерге бейімдеді. 1999 жылы Kensington Publishing латындық романдардың алғашқы желісін – ENCANTO іске қосты. ENCANTO романдары бастапқыда екі нұсқада жарық көрді: испан-ағылшын тілдерінде және тек испан тілінде. 2001 жылдың соңына дейін ай сайын екі роман шықты, содан кейін желі уақытша тоқтатылды. Бұл желі жойылғанына қарамастан, ENCANTO авторларының бірнешеуі латындық кейіпкерлермен романдар жазуын жалғастырды, атап айтқанда Сильвия Мендоса, Трейси Монтоя, Каридад Пайнейро, Берта Платас, Лара Риос және Линда Сандовал. Африкалық американдықтар мен испандық кейіпкерлермен романдар кеңінен таралғанымен, азиялық немесе азиялық американдық кейіпкерлер сирек кездеседі. Автор Тесс Герритсен бұл себебін роман оқитын азиялық американдық әйелдердің азы болуымен түсіндіреді: «Біз романды сүйіспеншілік туралы жақсы сезіну үшін оқимыз, ал мұны істеу үшін оқырман қаһарманмен өзін байланыстыруы керек».

Эротикалық романс

Эротикалық романтика – романтика мен эротиканың қосылысынан туған жанр. Эротикалық романдар күшті жыныстық мазмұнымен ерекшеленеді, бірақ басқа романдық жанрлардың элементтерін де қамтуы мүмкін. Эротикалық романдарда тіл көбінесе ашық болады, нәзік мазмұндағы кітаптарда қолданылатын эвфемизмдерден мүлдем аулақ тұрады. Мұндай романдарда көбінесе жыныстық көріністер көптеп кездеседі, олар көбінесе дәстүрлі махаббат көрінісіне қарағанда жыныстық актіге көбірек назар аударады және әдеттегіден тыс позициялар мен әрекеттерді қамтуы мүмкін. Көптеген эротикалық романдарда жыныстық қатынас сюжетті дамытуға немесе кейіпкерлердің өзгеруіне ықпал етеді және оқиға үшін өте маңызды болып табылады. Эротикалық романдардың көлемі қысқа әңгімелерден бастап, бір томдық романға дейін жетеді. Олардың кейбіреулері, мысалы, Harlequin Blaze сияқты белгілі бір категорияға жатады, ал басқалары антологиялардың бөлігі ретінде және новелла түрінде жарияланады. Бір томдық эротикалық роман да новелла сияқты қысқа бола береді. Эротикалық романды жариялайтын көптеген баспалар шағын баспалар немесе электрондық кітаптарды шығарумен айналысады. Жазушылар электрондық баспамен жұмыс істегенде, баспа басылымымен жұмыс істегенге қарағанда, қандай эротикалық актілерді қосуға болатынына қатысты көбірек еркіндікке ие. Дегенмен, эротикалық романдарда да кейбір тақырыптар табу саналады. Педофилия, инцест және жануарлармен жыныстық қатынас сияқты тақырыптар барлық баспагерлер тарапынан қолдаусыз. Samhain Publishing (2017 жылы жабылды) және Loose Id (2018 жылы жабылды) сияқты эротикалық романға бағытталған бірнеше шағын баспалар да жабылды. 2021 жылдың наурыз айына дейін қысқаша эротикалық романға бағытталған Changeling Press әлі де жариялануда.

Қыздар көтерілісі

Chick lit немесе chick әдебиеті оқырмандарының құрамымен (жиырма және отыздағы әйелдер) аталған, ал 1996 жылғы «Бриджит Джонстың күнделігі» романынан шабыттанған деп есептеледі. Чик-литтегі басты тақырыптардың бірі – мансап, жоғары деңгейдегі жұмыс ортасы, жеке өмір, қарым-қатынастар, ана болу және бала тәрбиелеу жолындағы жалғыз әйелдің өмірі. Бұл жанрдың тармақтарына «балалар әдебиеті» және «аналар әдебиеті» жатады.

Солтүстік Америка

1982 жылы романтикалық романдар нарығы "жалпы экономикалық төмендеуге қарамастан, өзгеріссіз қалды, адал оқырмандар романтикалық романдарға айына 40 долларға дейін жұмсады". Сол жылы кітапшадағы романстардың сатылымы 300 миллион долларды құрады, ал жалпы оқырман аудиториясы 20 миллион адамды шамалап бағаланды. Сол жылы романтиканы тұрақты оқитын 600 адамның арасында жүргізілген сауалнама "олардың жасы, білімі, отбасылық жағдайы және әлеуметтік-экономикалық жағдайы бойынша жалпы халыққа ұқсас екенін көрсетті". Әйелдердің жартысынан астамы жоғары білім алған, ал 40%-ы толық уақыт жұмыс істеген. Сауалнамаға қатысқан әйелдердің 60%-ы екі күнде кемінде бір роман оқиды екен. Әйелдер стреспен күресу үшін, ойын сергіту үшін, сондай-ақ тарих пен жаңа мамандықтар туралы білу үшін романтар оқитындарын мойындады. 1982 жылы барлық кітапшалардың кемінде 25%-ы романтикалық романдарды құрады; 1991 жылы АҚШ-та сатылатын барлық кітапшалардың 46%-ын олар құрады. Бұл өсімнің себебі, көбінесе, жатақ оқырмандар болды, "Харлекин" компаниясының клиенттерінің жартысынан астамы айына 30 роман сатып алатын. Осы кезде романтикалық романдардың аудиториясы білімдірек болды, 45%-ы жоғары білім алған, ал аудиторияның жартысынан астамы үйден тыс жерде жұмыс істеді. 2000 жылдарға қарай романтика заманауи әдебиеттегі ең танымал жанрға айналды. 2008 жылы романтикалық көркем әдебиет 1,37 миллиард долларлық сату көлемін көрсетті, 7 311 роман жарық көрді және тұтынушылар кітап нарығының 13,5%-ын құрады. "Американың роман жазушылары" ұйымының зерттеуіне сәйкес, 2008 жылы 74 миллионнан астам адам кемінде бір роман оқыған. Зерттеуде роман оқығандардың 9,5%-ы өзін ер адам ретінде таныстырды және роман оқығандардың үйленген немесе серіктесімен бірге тұратыны анықталды. RWA мәліметтері бойынша, роман сатып алушылардың 84%-ы әйелдер, ал 16%-ы ер адамдар. 2008 жылы американдықтардың 24,6%-ы кемінде бір роман оқыған.

Халықаралық нарықтар

2008 жылы 74,8 миллион адам ағылшын тіліндегі махаббат романын оқыды. "Харлекин" секундына 4 кітаптан астам сатады, оның жартысы халықаралық нарықта. Жазушы Хизер Грэм мұны "эмоциялар оңай аударылатынымен" түсіндіреді. Ұлыбританияда жыл сайын сатылатын көркем әдебиеттердің 20% астамы – махаббат романдары. Махаббат романдары 90-нан астам тілге аударылғанмен, Еуропада балалар туралы романдар өте танымал болғандықтан, "Рухани махаббат" романдары жақсы сатылмайды. Неміс оқырмандары эротикалық махаббат романдарын көбірек оқуға бейім.

2014 жылы махаббат романы Ресейдегі ең танымал әдеби жанр болды (респонденттердің 13% дауыс берді), әсіресе жас көрермендер арасында. 2004 жылы Австралияда махаббат романдарының сатылымы өткен жылға қарағанда 28% артты. 1999-2004 жылдар аралығында жаңа кітаптардың саны 40-50% өсті. Жыл сайын 20 000 авторлық қолжазба алатын "Харлекин" компаниясы, махаббат романдарының оқырмандарының 99% әйелдер екенін анықтады.