Кіріспе

Жапондық қызметтік мылтықтар отбасы. Арисака мылтығы (有坂銃) – 1897 жылдан бастап, Мурата мылтығын (村田銃, ) ығыстырғаннан бастап, 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін өндіріліп, қолданылған жапон әскери бұрандалы қызметтік мылтықтар отбасы. Ең көп таралған үлгілерге 6.5×50мм SR Type 38 оғына арналған 38-үлгі және 7.7×58мм Type 99 оғына арналған 99-үлгі кіреді, олардың қуаты қазіргі заманғы .308 Winchester оғымен шамалас.

Тарих

Арисака мылтығы полковник Арисака Нариакираның (有坂 成章; 1852–1915) қадағалауымен жасалды. Ол кейін генерал-лейтенант болып тағайындалды және 1907 жылы император Мэйдзиден барон атағын алды. Дизайн неміс мылтық сынақ комиссиясының 8 мм 1888 жылғы модельді бұрандалы мылтығына ұқсас және одан әсер алған болуы мүмкін, ол ертеректегі Маузер дизайнына негізделген. Бірнеше соғыс барысында мылтық бірнеше өндіріс кезеңінен өтті, оның ішінде 6,5 мм 38 типті патрондан 7,7 мм 99 типті үлкенге ауысу, сондай-ақ әуедегі операциялар кезінде оңай сақтау үшін екі бөлікке бөлінетін десанттық мылтықтың енгізілуі болды. Соғыстан кейін Арисака мылтықтарының сынақтары олардың бұрандалары мен қабылдағыштарының "SAE No. 1085 болат маркасына ұқсас, көміртегі 0,80%–0,90% және марганец 0,60%–0,90% құрамында" жасалғанын көрсетті. Арисака мылтықтары америкалық M1903 Springfield, британдық Lee–Enfield және неміс Mauser мылтықтарынан берік болды. Арисака мылтықтары сол дәуірдегі жалғыз атыс қаруларының бірі болып, жерлер мен саңылаулардың орнына көпбұрышты сайыстарды қолданды. 99 типті мылтықтардың алғашқы шығарылымдарының кейбіреулері жапырақтағы күйде дәлдікті жақсарту үшін бүгілетін сым моноподпен жабдықталған. Артқы нысаналар ұшақтарға атуға қолайлы бол үшін көлденең кеңейтулерге ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, императорлық қарулы күштерді арзан бағамен күшейту мақсатымен әртүрлі шығындарды қысқарту шараларымен ерзац модельдері жасалды. Бұл шаралардың бірі – ертеректегі жұмыртқа тәрізді бұранданы кішірек, цилиндр тәрізді бұрандамен алмастыру болды. Сонымен қатар, оқпандағы қолды қорғаушы алынып тасталды және қаруға қарапайым бекітілген нысаналар орнатылды. Арисака бұрандалы қызметтік мылтығы Жапон императорлық армиясы мен Жапон императорлық теңіз күштерінде кеңінен қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Арисака мылтықтарын Финляндия мен Албаниядағы Корольдік теңіз күштері мен Ресей армиясы қолданды. Ресей революциясында шайқасқан чех легиондары негізінен 30 және 38 типті Арисака мылтықтарымен қаруланды. Көптеген тұтқынға алынған мылтықтар соғыс кезінде де, одан кейін де Қытай, Таиланд және Камбоджа сияқты елдерде қолданылды. 1945 жылдың жазында Жапонияның екінші дүниежүзілік соғыстан бас тартуынан кейін Арисака мылтықтары мен оқ-дәрілерін өндіру тоқтатылды, олар жылдам ескірді. Жапон императорлық қару-жарақ қоймасының көп бөлігі капитуляцияға қол қойғаннан кейін Токио портына тасталғандықтан, Арисака мылтығына арналған оқ-дәрі де сирек кездесті, бірақ Қытай тұтқынға алынған мылтықтарында пайдалану үшін 6,5×50 мм SR және 7,7×58 мм оқ-дәрілерін өндіруді жалғастырды. Барлық ресми императорлық мылтықтардың қабылдағышының үстіне таңбаланған 16 жапырақты хризантемадан тұратын императорлық меншік мөрі, сақталған үлгілерде жиі файлдау, ұнтақтау немесе таңбалау арқылы бұзылған. Бұл императорлық жапон әскерінің бұйрығымен жасалды деген қарама-қайшылықтар болғанымен, көптеген тарихшылар императорлық хризантемалар капитуляциядан бұрын генерал Дуглас Макартурдың, сол кездегі оккупациялық күштердің қолбасшысының бұйрығымен мылтықтан ұсақталғанын қабылдайды. Осыған дейін жапондық немесе американдық әскерлерінен мұндай бұзу туралы құжаттар табылмады. Арисака мылтықтарының көп бөлігі әлі де Жапонияда сақтаулы, бірақ соғыс трофейлері ретінде алынған мылтықтардың да бірнешесі бар, сондай-ақ Қытай әскерлері басып алғандары да бар. Кейбір тұтқынға алынған "Сино Арисака" мылтықтары кейіннен АҚШ-қа экспортталды, мысалы, 38 типті және 44 типті карабиндердің бірнешесі 7,62×39 мм оққа қайта жасалды. Гоминьдан күштері басып алған 38 және 99 типті мылтықтардың кейбіреулері 7,92×57 мм Маузер оқ-дәрісін атуға бейімделді. Көптеген хризантема мөрлері толығымен ұсақталған, бірақ кейбіреулері тек кесумен бұзылған, сызылып тасталған немесе шеттерінде "0" саны бірнеше рет таңбаланған. Соңғысы әдетте жапондық әскери қызметтен алынған мылтықтармен жасалды (осылайша, императордың меншігі емес), соның ішінде мектептерге берілген немесе басқа елдерге сатылған мылтықтар, мысалы, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері Бірінші дүниежүзілік соғыста көптеген 38 типті мылтықтарды сатып алып, олардың құрлық әскерлеріне SMLE мылтықтарын босатты. 1910 жылы Мексикаға экспортталған 38 типті мылтықтың өте аз сериясы жасалды, императорлық хризантеманың орнына Мексиканың елтаңбасы болды, бірақ Мексика революциясы басталар алдында олардың көп бөлігі Жапонияда қалды, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресейге сатылды. Мыңдаған 99 типті және басқа Арисака мылтықтары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін армия сарбаздары мен теңізшілердің соғыс трофейлері ретінде АҚШ-қа әкелінді.

30-түрі

Арисака мылтықтарының алғашқы үлгісі. 6.5x50 ммSR 30-типті патронына арналған. 554 000 данасы жасалған.

30 типті карабин

30 типтің карабин нұсқасы; 300 мм-ге қысқа. 45 мың данасы жасалған.

35 типті

Ресми түрде 35-типті әскери-теңіз винтовкасы деп белгіленген. Сондай-ақ 6.5×50 мм SR 30-типті де бар. Жапон императорлық теңіз күштерінің құрлық әскері үшін майор Намбу Кидзиро жасаған, 30-типтің толық қайта жаңартылған дизайны. Өзгерістерге: тангентті типтегі артқы көз, кейін Сиамдық Маузер стиліндегі мылтықта да қолданылған, басқа барлық типтердегідей бірге жылға қарамастан, жеке жылжитын бұранда қақпағы, жарылған капсюль кезінде газ шығуынан қорғау үшін иінтірек қауіпсіздігі үлкен тұтқамен ауыстырылды, үлкен бұранда тұтқасы, жақсартылған бұранда басы, бұранда денесіндегі газ тесігі және оқтарды жақсы беру үшін жақсартылған патрон ұясы кіреді.

38-тип

Майор Намбу Кидзиро әзірлеген. 6.5×50мм SR 38 типті патроны бар, сондай-ақ 30 типті патронды да қолдануға болады. Қолдануға ыңғайлы болу үшін қысқа нұсқасы да бар, оның ұзындығы негізгі мылтық пен карабин аралығында. Ең көп өндірілген және кең таралған модельдердің бірі. 1905 жылы жобаланған және 1942 жылға дейін үздіксіз 3,4 миллион дана өндірілген.

38 типті карабин

38 типтің карабин түрі; 300 мм-ге қысқа. Сонымен қатар, қолдау персоналы да қолданды.

44 типті карабин

38-түрлі мылтықтан жасалған карабин. 6.5×50мм SR 38 типті патронына арналған, сондай-ақ 30 типті патронды да қолдануға болады. Ерекше белгілері – бүктелетін штығы және мылтық салдағында жасырылған екі бөліктен құралған тазалау таяқтары. Алғашқыда атты әскерге арналған, бірақ басқа да қолдау көрсетуші персонал да пайдаланған.

97-ші типті снайперлік мылтық

Императорлық әскери қызметтегі екі негізгі снайперлік мылтықтың бірі. 38-ші типті мылтықтың негізінде жасалған. 6.5×50 мм SR 38 типті патрондарға арналған, бірақ көбінесе 11-ші және 96-шы типті жеңіл пулеметтермен қолданылатын азайтылған зарядты патрондар қолданылды, бұл кері соққыны азайту, дыбысты басу, тұмсықтан шығатын жарықты жасыру және жалпы дәлдікті арттыру үшін жасалған. Зауытта баптаудан өткен 97-ші типті телескопиялық көзқарасты (2,5X) пайдаланады. Шамамен 22 500 данасы жасалған.

99-типті

38-ші типті мылтықтың мұрагері. 7.7×58 мм 99-шы типті патронымен жабдықталған, сондай-ақ 92 және 97-ші типті жиектіксіз патрондарды да қолдануға болады. 1939 жылы жобаланған, кейін 1941 жылдан 1945 жылға дейін өндіріліп, қолданысқа енгізілген 99-шы типті винтовка Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең көп таралған Императорлық жапон армиясының винтовкасы және 2 500 000 данаға жуық салынған императорлық винтовкалардың екіншісі болып табылады. Маңызды өзгерістерге артқы көздеудің жақсаруы жатады – 38-ші типтегідей V-тәрізді ойықтан диафрагмаға өту, алдыңғы көздеудің пішіні үшбұрышты етіп жаңартылды, хромдалған ұңғылар қолданылды, ал ерте өндірістерде артқы көздеуге әуе шабуылына қарсы калибрлер орнатылды. Оның ішкі түрлеріне ұзын мылтық (шамамен 38 000 дана) және қысқа мылтық кіреді; біріншісінің ұзындығы 1258 мм, екіншісінікі – 1118 мм. Қысқа мылтықтың сапасы да бастапқы, аралық және соңғы үлгілерге дейін әр түрлі болды.

99 типті снайперлік мылтық

Жапон императорлық әскерінің тағы бір снайперлік мылтығы. Ұзын және қысқа модельдер негізінде жасалған, қысқа модельдері көбірек шығарылған. 7.7×58 мм 99 типті патронына арналған, кейін 92 және 97 типті жиексіз патрондар да қолданылды. Ірі, қуатты калибр баллистикаға желдің әсерін азайтуға мүмкіндік берді, бірақ соққысы күштірек болды. Мылтықтарға екі түрлі оптикалық прицел берілді: 97 типті 2,5x үлкейтуі бар оптикалық прицел немесе 99 типті 4x үлкейтуі бар оптикалық прицел. Кейінірек шығарылған 99 типті прицелдер қашықтықты реттеуге мүмкіндік берді. Прицелдерге арналған қаптамалармен бірге берілді және көбінесе мылтықтан ажыратылып, шабуыл кезінде қаптамаларға салынып қойылды. Әскерлік доктрина бойынша, императорлық әскердің снайперлері ату дағдыларымен таңдалды. Снайперге берілген мылтықтың калибрі, ол қызмет ететін взводтың патрондарына сәйкес келетін. Өндіріс 1942 жылдың мамыр айында басталды. Жалпы саны шамамен 10 000 дана.

ТЕРА

Императорлық армияның және императорлық флоттың десантшылары үшін жасалған шағын сериялы ажыратылатын мылтықтар. Өндіріске түскен жалғыз үлгі – Type 99 қысқа мылтығының негізіндегі Type 2; қалғандары екі прототиптік сынақ үлгісі (Type 100 және Type 1). Type 2, 7.7×58 мм Type 99 патронымен жұмыс істейді, кейіннен 92 және 97 типтегі жиектіксіз патрондарды да қолдануға болады. Type 2 екі бөлікке – ұңғы және механизм, сондай-ақ ствол және қол сақшысына бөліну арқылы ықшам сақтауға мүмкіндік берді. 1942 жылдан 1944 жылға дейін барлығы шамамен 19 000 дана өндірілді.

30-түрі

30 типті мылтықпен бірдей жасалған, семсер тәрізді бұл штык, 44 типті карабиннен басқа, Arisaka мылтығының барлық түрлерімен қолданылады. Оның жиырмаға жуық әртүрлі нұсқасы бар, және ол өндіріс кезеңдеріне қарай – соғыстың басында, ортасында және соңында шығарылғандары деп бөлінеді. Бұған қоса, 96 және 99 типті жеңіл пулеметтерге де бекітіледі.

35-типті штык

35 типті штык – 35 типті мылтық үшін арнайы жасалған, 30 типті штықтың сәл өзгертілген нұсқасы. Штықтың өлшемдері 30 типті штыктан дерлік еш айырмайды. Екеуінің арасындағы жалғыз нақты айырмашылық – қолданылмаған кезде қынына ілінетін серіппелі құлыпшасы. Шамамен 8 400 000 данасы жасалған.

44-түрі

44-түрлі карабинге бекітілген бұл штық, қолды қорғаудың астына бүктеліп, ашылғанда ұңғыға кедергі келтірмейді.

2-түрі

30 типті байнеттің парашютшілердің жеке жабдық жиынтығында жасыруға ыңғайсыз болғандықтан, осы мәселені шешу үшін бұл пышақ типті байнет жасалды. 30 типті байнеттен 20 сантиметр қысқа, оның жалпы ұзындығы 32,3 см. Императорлық әскери әуе шабуылы дивизиялары негізінен 2 типті ТЕРА мылтығымен немесе 100 типті автоматпен қолданды. Шамамен 25 000 данасы өндірілді.

Егжей-тегжейлер

Барлық басып алынған шетелдік қарулар сияқты, олардың ату кезінде қауіпті болуы мүмкін. Бұл екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жартысында жасалған "соңғы мүмкіндік" мылтықтарының төмен сапасымен және сол мылтықтарға АҚШ әскери қызметшілері енгізген өзгерістермен байланысты. Арисака сериялы оқ-дәрілер, көбінесе соғыс даласынан жиналған немесе естелік ретінде сақталған, соғыс аяқталғаннан кейін қол жеткізу қиын болды. Сондықтан көптеген мылтықтар сол кезде қолжетімді болатын калибрлерге қайта бұрғыланды немесе қайта жабдықталды. Сонымен қатар, кейбіреулері үйге жіберілгенге дейін жұмыс істемейтін қалпына келтірілді, тіпті саботажға ұшырауы да мүмкін. Мылтықтарды бөлшектеу әдістеріне қабылдағыштың зақымдалуы немесе бөліктерінің алынып тасталуы кіруі мүмкін. Әсіресе 38 типті мылтықтар 6.5×.257 Робертс калибріне қайта жасалды, бұл .257 Робертс гильзаларын пайдаланып жасалған, ал мойны 6,5 мм оқтарды қолдану үшін кеңейтілген жаңа калибр. Сол сияқты, 7.7×58 мм калибрлі 99 типті мылтықтар .30-06 Springfield калибріне айналдырылған, бұл өлшемдері ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес. .30-06 калибрін мылтықтың патрондау палатасын сәл ұзарту арқылы (58 мм-ден 63 мм-ге дейін) атуға болады. Бірақ 7,7 мм гильзасы .30-06 гильзасынан сәл кең және диаметрі үлкен оқ қолданады. Сондықтан .30-06 гильзасы үлкен палатаға сәл кеңейеді, ал .308 диаметрлі стандартты .30-06 оғы .310–312 диаметрлі оқ саңылауына толық сәйкес келмейді. 99 типті мылтықтарына оқ іздегендер көбінесе .30-06 гильзаларын өңдеу арқылы оқ жасайды. Немецтің 7.92×57 мм Mauser оғын да тиісті .311 диаметрлі оқпен қолдануға болады. Британдық .303 оқтары да мылтықтың оқ саңылауына жақсы сәйкес келеді. Norma қазіргі уақытта 7,7×58 мм оқ-дәрілерін шығарады және қайта зарядтаушылар үшін жаңа мыс гильзаларын да ұсынады. Hornady сонымен қатар 6,5 мм және 7,7 мм калибрлі жаңа Arisaka оқ-дәрілерін шығарады. 7,7 мм гильзасының түбі .30-06 гильзасынан сәл үлкен болғандықтан (соның салдарынан реформаланған мыста әр түрлі деңгейде бүгілу пайда болады), кейбір иелері дұрыс мыс гильзаларын немесе жаңа зауыттық оқ-дәрілерді пайдалануды қалайды. 303 British оқ-дәрілерінің қалдық оқтары мен ұнтақтарын да тиісті 7,7×58 мм гильзаларына зарядтап, түпнұсқа жапондық әскери оғына ұқсас баллистикалық қасиеттері бар оқ-дәрілер жасауға болады.