Кіріспе

Құрт-құрттар тобы: Құрт-құрттар – Odonata отрядының Zygoptera тобына жататын ұшатын жәндіктер. Олар стрекозаларға (Odonata отрядының екінші тобы, Anisoptera) ұқсас, бірақ көбінесе кішірек және денесі жіңішкелеу болады. Көптеген түрлері тыныш тұрғанда қанаттарын денесіне жиып алады, стрекозалардың қанаттарын денеден алыс жайып ұстауынан өзгеше. Құрт-құрттар юра кезеңінен бері кездеседі және Антарктидадан басқа барлық континенттерде таралған. Барлық құрт-құрттар – жыртқыш жәндіктер; олардың нимфалары мен ересектері де басқа жәндіктерді белсенді түрде аулап жейді. Нимфалары су ортасында тіршілік етеді, түрлеріне қарай түрлі тұщы су мекендерінде – қышқыл батпақтарда, тоғандарда, көлдерде және өзендерде кездеседі. Нимфалар бірнеше рет қабығын ауыстырып, соңғы ауысу кезінде судан шығып метаморфозға ұшырайды. Терісі арқасынан жарылады, олар сыртқа шығып, қанаттары мен құрсақтарын кеңейтеді, ересек жәндікке айналады. Су қоймасында олардың болуы судың салыстырмалы түрде таза екенін көрсетеді, бірақ тұщы суға тәуелділігі оларды су-батпақты мекендеріне зиян келтіру қаупіне ұшыратады. Кейбір құрт-құрттардың ұсыну мінез-құлқы күрделі болады. Көптеген түрлері жыныстық диморфизмге ие, аталықтары әдетте аналықтарынан гөрі жарқырап тұрады. Стрекозалар сияқты, олар тікелей емес ұрықтандыру және кейінге шегерілген ұрықтандыру арқылы көбейеді. Жұптасқан кезде аталық және аналық "жүрек" немесе "дөңгелек" пішінін құрайды, аталық аналықтың басын артқы жағынан қысып ұстайды, ал аналық құрсағын төмен иіп, аталықтың құрсағының түбіндегі екіншілік жыныс мүшелерінен сперма жинап алады. Жұп әдетте аталық аналықты ұстап тұрған күйде қалады, ал аналық судың ішінде немесе жанында өсетін өсімдіктердің тіндеріне жұмыртқа салады, мұнда олардың жұмыртқа салуға арналған берік ovipositor-ы бар. Жасанды балық аулауға арналған шыбықтарда құрт-құрттардың нимфасына ұқсас шыбықтар қолданылады. Құрт-құрттар кейде брошь сияқты жеке зергерлік бұйымдарда бейнеленеді.

Жіктеу

Зигоптерлер – ежелгі топ, олардың ең көне қазбалары шамамен 153 миллион жыл бұрын, Юра кезеңінің соңына жатады. Балтық аймағындағы зәрбаңкеде сақталған қазбалардан еоцен кезеңінің жақсы сақталған қызылшалардың дернәсілдері мен түлеу терілері белгілі. 2021 жылғы молекулалық талдау дәстүрлі отбасылардың көпшілігі монофилеттік екенін растады, бірақ Amphipterygidae, Megapodagrionidae және Protoneuridae парафилеттік екенін және оларды қайта ұйымдастыру қажеттігін көрсетті. Атап айтқанда, Protoneuridae бес отбасынан тұратын алты кладтан құралған. Қазіргі уақытта 27 қызылша отбасы анықталды, ал тағы 7 отбасы құрылуы мүмкін. Алынған кладтар тірі және қазба қылған зигоптерлерді жіктеу үшін қолданылатын қанат тамырлары сияқты дәстүрлі белгілермен толық сәйкес келмеді, сондықтан қазба таксондары қайта қаралуы керек. 18 қазіргі дәстүрлі отбасы уақытша келесідей қайта ұйымдастырылды (3 парафилеттік отбасылар жойылды, көптеген мәліметтер әлі шешілмеген):

Жалпы сипаттама

Оның жалпы дене құрылымы құмырсқаға ұқсас. Күрделі көздері үлкен, бірақ бір-бірінен кеңірек араласқан және құмырсқа көздеріне қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай. Көздерінің үстінде маңдай, одан төмен клипеус және төменгі ерін немесе лабиум орналасқан, ол жемтіні ұстау үшін қолданылатын созылатын мүше. Басының үстіңгі бөлігінде жарық қарқындылығын өлшейтін үш қарапайым көз (оцелли) және иіс сезу функциясы жоқ, бірақ ауа жылдамдығын өлшейтін екі кішкентай антенна бар. Көптеген түрлерде жыныстық диморфизм байқалады: аталықтары көбінесе жарқын түсті және ерекше, ал аналықтары қарапайым, жасырын түсті және түрлерін анықтау қиын. Мысалы, еуразиялық көк түсті Coenagrion құмырсқаларының аталықтары ашық көк түсті, қара белгілермен, ал аналықтары көбінесе жасыл немесе қоңыр, қара түсті болады. Кейбір диморфты түрлер аналық шектеулі полиморфизмді көрсетеді, яғни аналықтары екі түрде болады – біреуі ерекше, ал екіншісі аталықтарының пішінімен ұқсас. Аталыққа ұқсайтын андроморфтар аналықтардың үштен бірінен кем, бірақ олардың үлесі айтарлықтай арта алады, және бұл реакцияны түсіндіретін теория аталықтардың мазалауынан құтылуға көмектеседі деген болжам бар. Кейбір Coenagrionid құмырсқалары еркек шектеулі полиморфизмді көрсетеді, бұл одан да аз зерттелген құбылыс. Жалпы, құмырсқалар құмырсқалардан кішідірек, ең кішкентайлары Agriocnemis туысына жатады. Алайда, Pseudostigmatidae құмырсқалары (вертолет құмырсқалары немесе орман алыптары) топ үшін ерекше ірі, қанаттарының ені Megaloprepus-та, ал дене ұзындығы Pseudostigma aberrans-та жетеді. Бірінші кеуде сегменті – проторакс, алдыңғы аяқтарды ұстайды. Бас пен проторакс арасындағы буын жұқа және икемді, бұл құмырсқаға басын айналдырып, ұшу кезінде еркін маневр жасауға мүмкіндік береді. Қалған кеуде сегменттері біріккен мезоторакс және метаторакс (бірге синоторакс деп аталады), әрқайсысы бір жұп қанат және бір жұп аяққа ие. Алдыңғы қанаттардың түбінен екінші аяқтарға дейін қара жолақ (гумеральді жолақ) созылады, ал оның алдында ақшыл түсті антегумеральді жолақ орналасқан. Түрлерді анықтау белгілеріне қанаттардағы төртбұрышты белгілер – птеростигма немесе стигма жатады, және дерлік барлық түрлерде алдыңғы жиегіне жақын түйін болады. Кеудеде ұшу бұлшықтары орналасқан. Құмырсқаның дернәсілдері балық сияқты толқындармен жүзеді, ал жеңілдіктері құйрық сияқты жұмыс істейді. Құмырсқа дернәсілдері тез қашу үшін ректесінен күшпен суды шығара алады.

Таралу және әртүрлілігі

Одонаттар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Кейбір шілдеқұмдардың түрлері кеңінен таралған болса да, инеліктер көбінесе кішірек ареалдарда қоныстанады. Көптеген одонаттар тұщы суда көбейеді; Caenagrionidae тұқымдасының бірнеше инелігі тұзды суда көбейеді (және бір шілдеқұм түрі теңіз суында көбейеді). Шілдеқұмдар, инеліктерге қарағанда, ластануға осал. Одонаттардың болуы экожүйенің жақсы сапалы екенін көрсетеді. Ең түрлі орталарда көбейтуге қолайлы су объектілерін қамтамасыз ететін әртүрлі қолайлы микроорталар болады.

Биология

Ересек құрттар шыбықтар, масалар және басқа да кішкентай жәндіктерді аулап жейді. Олар көбінесе шөптер мен төменгі өсімдіктер арасында қалықтап, тікенді аяқтарымен сабақтар мен жапырақтардан жемді ұстап алады (құмырсқалар сияқты, ұшып жүрген жемді ұстағанды ұнатады). Олар негізінен көру арқылы жемді анықтайды, бірақ ересек құрттар иіс сезуге де жүгінеді. Түнде аң аулайтын түрлері белгілі емес, бірақ кейбіреулері суырып салады, мүмкін, үлкен құмырсқалар демалып жатқанда жаңадан шайқаған шыбықтар мен басқа да су жәндіктерін пайдаланады. Бұл жерлерде көлдер мен тоғандар аз, сондықтан бұл құрттар ағаштардағы ойықтарда, бромелиялардың гүлшоғырларында және тіпті бамбук сабақтарының ішіндегі уақытша су жиналатын жерлерде көбейеді. Құрттардың нимфалары құмырсқаларға қарағанда аз зерттелген, және олардың көптеген түрлері тіпті анықталмаған. Олар жемді мөлшеріне қарай таңдайды және құмырсқалардың нимфаларына қарағанда үлкен жемді жеңуге нашар мүмкіндікке ие. Көптеген түрлердің рационының басым бөлігін су қызылшалары сияқты қабықшалылар құрайды. Мысалы, еуропалық жалпы көк құрт (Enallagma cyathigerum) балықтары жоқ қышқыл суларда, мысалы, батпақтарда көптеп кездеседі. Ал сирек кездесетін көк құйрықты құрт (Ischnura pumilio) керісінше, минералдарға бай ортаны және баяу ағысы бар суды қажет етеді. Оны арналарда, карьерлерде, сіңіп кету орындарында, су тасқынында, батпақтарда және тоғандарда кездестіруге болады. Ол шөгіндідегі мырыш пен мыстың жоғары концентрациясына төзімді, бірақ жұмыртқа салу үшін суды тым толық жаба алмайтын, қолайлы су өсімдіктері қажет. Тропиктерде Mecistogaster modesta (Pseudostigmatidae) тікұшақ құрттары фитотельмаларда, бромелиялардың жинаған шағын суында, Коста-Риканың солтүстік-батысындағы жаңбырлы ормандардың эпифиттік өсімдіктерінде, екіншілік орманның шағын аудандарында гектарына 6000-ға жуық дернәсілдің жоғары тығыздығымен көбейеді. Тағы бір тропикалық түр – каскадтық құртша (Thaumatoneura inopinata) (Megapodagrionidae) Коста-Рика мен Панамадағы сарқырамаларда мекендейді. Құрттардың нимфалары мен ересек түрлері құстар, балықтар, бақалар, құмырсқалар, басқа құрттар, су шаяндары, су қоңыздары, су сермеп жүргіштер және алып су қоңыздары сияқты көптеген жыртқыштардың жемі болады. Құрттардың денесінде әртүрлі ішкі және сыртқы паразиттер кездеседі. Ішектегі грегарин протозоалары ерекше тараған. Еуропалық көк құртты зерттеу кезінде, ұшу маусымының шыңында барлық ересек құрттардың жұқтырылғаны анықталды. Бұл паразиттер көп мөлшерде кездескенде, ішекті бітеп, өлімге әкелуі мүмкін.

Мінез-құлық

Көптеген қыз құштардың күрделі ұсыну мінез-құлқы бар. Бұл аталықтың ерекше белгілерін, жарқын түсін немесе ұшу қабілетін көрсетуге арналған, осылайша оның өмірге жарамдылығын паш етеді. Калоптирекс аталықтары ұрғашының алдында жеделдетілген және баяулатылған қанат соққыларымен ауысып-тұрады; егер ұрғашы қабылдаса, ол тұрып қалады, әйтпесе ұшып кетеді. Өзендік әсем қанатты (Calopteryx aequabilis) аталығы ұрғашының алдында демонстрациялық ұшулар жасап, артқы қанаттарын қозғалтпай, алдыңғы қанаттарын дірілдетеді және қанаттарындағы ақ дақтарды көрсету үшін құрсағын көтереді. Platycypha аталықтары ұрғашының алдында қалықтап, жарқын ақ аяқтарын бастарының алдына қарай созады. Platycnemis phasmovolans және бірнеше басқа Platycnemididae, соның ішінде жойылған Yijenplatycnemis huangi-де жалпақ тібікшелер мен жарқын аяқ түсі байқалады. Rhinocypha денесі мен қанаттарын жарқырата отырып, тез ағысы бар орманды және көлеңкелі өзендердің үстінен төмен және жоғары секіреді. Libellago semiopaca-да тібікшенің дірілдеуі байқалады, бірақ тібікшенің жарқын түсі болмағандықтан, аяқ дірілдеуі Chlorocyphidae қыз құштардағы жалпыланған қоздыру сигналы екенін көрсетеді, сондай-ақ Platycypha caligata-да. Жарқын түсті қанаттары бар Protoneuridae отбасының аталықтары оларды келген ұрғашыларға көрсетеді. Шапшаң құйрықты (Ischnura erratica) аталықтары бір-біріне көк ұштарын көтеріп көрсетіп, ұсыну жасайды. Қыз құштарда байқалатын басқа мінез-құлқы: қанат ескертуі, қанат соғуы, тозуға дейін ұшу және құрсақ дірілдеуі. Қанат ескертуі – қанаттардың жылдам ашылуы мен жабылуы, бұл агрессивті мінез-құлық, ал қанат соғуы – қанаттардың баяу ашылуы және одан кейін жылдам жабылуы, бірнеше рет тікелей қайталануы және көбінесе ұшудан кейін жүреді; ол термореттеулік функцияны атқарады. Эбон әсем қанатты (Calopteryx maculata) тозуға дейін ұшуға қатысады, онда аталықтар ұшу кезінде бір-біріне қарай секіріп, жанында қозғалады және біреуі шаршап, бас тартқанша, кейде едәуір қашықтыққа дейін жалғастырады. Аталықтардың демонстрациясы мен түсінің ерекшеліктері ұрғашылардың жұптасу үшін таңдауындағы негізгі белгілер болып табылады. Кем дегенде бір түрде, Mnais costalis, аумақтарында көбірек күн сәулесі болған аталықтардың қанат соққысы жиілігі жоғары болды және жұптасу ықтималдығы артады. Ұрғашылар "жылы" аталықтарды артық көреді, өйткені олар жұмыртқа салу үшін жылырақ аумақта болады. Түнде қыз құштар көбінесе тығыз өсімдіктерде тынығады, құрсақтарын сабаққа жанында тіреп тұрады. Оларды мазаласа, олар сабақтың екінші жағына жылжып, бірақ ұшпайды. Қанаттарын жайғанда қанаттарын толықтай бүктейді.

Көбею

Құсбегіштердегі жұптасу, құсбегіштердегідей, күрделі, дәл хореографиялық процесс, ол тікелей емес ұрықтандыруды және кешіктірілген ұрықтандыруды қамтиды. Аталық алдымен өзінің аумағына аналықтарды тартады, қарсыластарын үнемі қуады. Жұптасуға дайын болған кезде, ол 9-шы сегменттегі негізгі жыныс ашығынан 2-3-шы сегменттердегі екіншілік жыныс мүшелеріне сперма пакетін ауыстырады. Содан кейін аталық аналықты құрсағының соңындағы тұтқаларымен басынан ұстайды; тұтқалардың құрылымы түрлерге қарай өзгереді және түрлер аралық жұптасудың алдын алуға көмектеседі. Жұп алдымен аталықтың алдында тандеммен ұшады, әдетте бұтақ немесе өсімдік сабағына қонады. Содан кейін аналық құрсағын төмен және денесінің астына иіп, аталықтың екіншілік жыныс мүшелерінен сперманы жинап алады, ал аталық өзінің "құйрық" тұтқаларымен аналықты басынан ұстап тұрады: бұл ерекше поза "жүрек" немесе "дөңгелек" деп аталады; жұп "қосылған" күйде де сипатталуы мүмкін. Аталықтар сперманы екіншілік жыныс мүшелеріне аналықты ұстамас бұрын, аналықты аяқтарымен ұстағанда немесе аналықты соңғы тұтқалармен ұстағаннан кейін ауыстыра алады. Бұл тандемдік позалардың әртүрлі болуына әкелуі мүмкін. Сперматофорда спермадан басқа "некелік сыйлық" ретінде қоректік заттар да болуы мүмкін. Жыныстық каннибализмнің кейбір жағдайлары бар, онда аналықтар (Ischnura graellsii) жұптасқан кезде аталықтарды жейді. Партеногенез (ұрықтанбаған жұмыртқалардан көбею) сирек кездеседі және табиғатта тек Азор аралдарындағы Ischnura hastata аналықтарында ғана тіркелген. Жұмыртқа салу (овопозиция) тек судың үстінде немесе жағасында өсетін өсімдіктерге қондырып, жұмыртқаларды қолайлы субстратқа салуды ғана емес, сонымен қатар аталықтың оның үстінде қалықтап, жұпты күзетуді немесе кейбір түрлерде оны ұстап, бірге ұшуды қамтиды. Аталық бәсекелестердің оның спермасын алып тастап, өздерін енгізуіне кедергі келтіруге тырысады, бұл сперма бәсекелестігінің бір түрі (соңғы жұптасқан аталықтың спермасы жұмыртқаларды ұрықтандыруға ең көп мүмкіндік береді, бұл сперма басымдығы деп те аталады) кешіктірілген ұрықтандыру арқасында мүмкін болады және жыныстық таңдаумен басқарылады. Мысалы, қызыл көзді құсбегіш Erythromma najas жұмыртқаларын тандемде, жүзуші немесе кейде су бетіне шығатын өсімдіктердің жапырақтарына немесе сабақтарына салады; ал синий құйрықты Ischnura pumilio жалғыз оя салады, аналық көбінесе судан шығып тұратын шөптер мен қамыстарды таңдайды және жұмыртқаларын олардың сабақтарына су сызығынан жоғары немесе төмен орналастырады. Қайың құсбегіші Chalcolestes viridis (қанаттарын бүкпейтін құсбегіш) ағаш тінінде ғана жұмыртқа салады, су үстінде тұрған ағаштардың жұқа бұтақтарын таңдайды және осы процесте қабығын сызады. Мүмкін бір ерекшелік - батыс Қытайда түсірілген видеода Heliocypha perforata жас личинкаларды (әдетте аналықтың денесіндегі жұмыртқалардан шыққан) ағаштың ішінара су астында қалған бұтағына салған. Көптеген құсбегіштер жылына бірден көп ұрпақ тудыра алады (вольтинизм); бұл ендікпен кері байланысты, экваторға қарай жиірек кездеседі, бірақ Lestidae-де емес.

Өмірлік цикл

Қызылшалар – даму кезеңінде қуыршақ сатысы жоқ гемиметаболалық жәндіктер. Аналық жұмыртқаларын өз балапаншасы арқылы су өсімдіктері немесе басқа су астындағы субстраттарда жасалған тіліктерге салады, ал наядтар немесе нимфалар деп аталатын дерлік барлық личинкалары толығымен суда тіршілік етеді. Олар бастапқыда құрлықта тіршілік етеді. Нимфалар өскен сайын оншама рет түлеуден өтеді. Дамудың соңғы кезеңдерінде қанаттың бастамалары көріне бастайды. Толық дамыған кезде нимфалар судан шығып, берік тұрақтап, кеуде қабығының терісі жарылады және ересек жәндік сыртқа шығады. Басында денесі жұмсақ болады, ол бос личинкалық қабығының үстінде ілініп тұрады немесе тік тұрады. Ол гемолимфаны кішкентай, әлсіз қанаттарына соғады, олар толыққанды кеңейеді. Содан кейін гемолимфа ішке қайтарылады, ол да толық кеңейеді. Экзоскелет қатады және келесі бірнеше күн ішінде түстері жарқырап шығады. Көптеген қызылшалар күндіз пайда болады, ал салқын жағдайда бұл процесс бірнеше сағатқа созылады. Ыстық күні қабық тез қатады және ересек жәндік жарты сағаттың ішінде ұшып кетеді. Тропикалық жаңбырлы ормандарды жою маңызды, себебі эрозия жылдамдығы артады, өзендер мен көлдер құрғап, су жолдары лаймен толады. Шеттен келген түрлердің болуы да күтпеген салдарларға әкелуі мүмкін. Ежелгі көкжапырақ Hemiphlebia mirabilis Австралияда оның мекендеу ортасын сақтаудағы консервациялық шаралардың маңызды символы болды.

Мәдениетте

Кейде, су бетінен төмен батып кетуге рұқсат етілген әтешпен балық аулауда, уылдырыққа ұқсайтын шірене әтештері қолданылады. Шіренелер кем дегенде 1880 жылдан бері брошкалар сияқты жеке зергерлік бұйымдардың тақырыбы болған. "Шірене" – 2005 жылы Бен О'Коннор түсірген қысқаметражды фильм. "Шірене" – С. Л. Неолдың "Faeble" сериясындағы 2012 жылғы романының және Чандра Прасадтың 2018 жылғы романының атауы. Шіренелерді тақырып еткен заманауи өлеңдердің қатарында 1994 жылы Август Клейнзахлердің "Ал сол көк түс, кобальт / бір сәт, содан кейін жарықтанды, / әйелдің түйреуіші сияқты нәзік / настурциум үстінде қалықтап тұр?" деген өлеңі бар. Ақын Джон Энгельс 1983 жылы "Weather Fear: New and Selected Poems" жинағында "Шірене, Форель, Ырғақкөз" атты өлеңін жариялады.