Кіріспе

Құбыжық түрлері
Жалпаққұйрық немесе ұзынқұйрықты инелік (Plathemis lydia) – Солтүстік Американың көп бөлігінде кездесетін, ерекше және әдемі сыртқы түрі бар құбыжық. Еркегінің ірі, ақ денесі (шамамен 5 см немесе 2 дюйм) және мөлдір қанаттарындағы қоңыр-қара жолақтар оған клеткалы көрініс береді. Әйелдерінің денесі қоңыр, ал қанаттарындағы дақтардың орналасуы Libellula pulchella, яғни он екі дақты инеліктің әйелдеріне ұқсас. Жалпаққұйрықты әйелдерін кішірек денесі, қысқарақ денесі және ақ зигзаг тәрізді құрсақ жолақтары арқылы тануға болады; ал L. pulchella-ның құрсақ жолақтары түзу және сары түсті. Жалпаққұйрықты инелікті көбінесе көлдер, батпақтар және ақырын ағатын өзендер үстінде шыбын-шіркейлер мен басқа ұсақ ұшатын жәндіктерді аулайтын күйінде көруге болады, тек биік таулы аймақтарда емес. Белсенділік кезеңдері аймаққа қарай өзгереді; мысалы, Калифорнияда ересектері сәуірден қыркүйекке дейін белсенді болады. Барлық инеліктер сияқты, жалпаққұйрықтар да көбінесе суға жақын заттарға, кейде тіпті жерге қонады. Еркектер аумақтық болып келеді, су жағалауының бір бөлігін қорғайды және басқа еркектерді қуу үшін оны қадағалайды. Ересек еркектерде ғана кездесетін құрсақтағы ақ түсті жылтырлық басқа еркектерге аумақтық қауіп ретінде көрсетіледі. Нимфалары қара-жасыл немесе қоңыр түсті болады, бірақ көбінесе балдырлармен жабылады. Олар майлы құрттар мен кішкентай рактар сияқты сулы омыртқасыз жәндіктермен, сондай-ақ шабақтар мен кішкентай балықтар сияқты кішкентай сулы омыртқалы жануарлармен қоректенеді. Олардың көптігіне байланысты жалпаққұйрықты нимфалар әртүрлі балықтар, бақалар мен құстар үшін, сондай-ақ басқа да су жәндіктері үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Кейбір ғалымдар жалпаққұйрықтарды, оның ішінде жалпаққұйрықты инелікті Plathemis емес, Libellula туысына жатқызады. Бұл мәселе кем дегенде XIX ғасырдың соңынан бері талқыланып келеді. Жақында алынған молекулалық жүйелік деректер жалпаққұйрықтарды Libellula-ның қалған бөлігінен бөлу орынды болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Жұптасу

Кейбір күндері, Plathemis lydia аналықтары жұмыртқа салу үшін көлдерге барады. Көлде жұптасу аумақтарын қорғап тұрған аталықтары аналықтармен жұптасуға тырысады. Аналықтар жұмыртқа салу үшін көлге келгенде, олармен жұптасуға тырысатын аталықтарды белсенді түрде қабылдамайды, барлық жұптасу әрекеттерінің 48,9% -ын жоққа шығарады. Аналықтар күндіз жұмыртқа салуды ұнатады және жұмыртқа салуға қолайлы жерді табу үшін көлдің әртүрлі бөліктерін іздейді. Аталықтарды қабылдамау көрсеткіші жоғары болғанымен, аналықтардың таңдауының маңызы шамалы. Дене массасы, қанат ұзындығы және көбеюдің бірінші күні сияқты фенотиптік ерекшеліктер аталық немесе аналықтардың таңдауына тікелей әсер етпейді. Аталықтар арасындағы бәсекелестік өте маңызды, себебі аталықтар аналықтардың жұмыртқа салуына қолайлы жер үшін күреседі. Бұл бәсекелестік үстемдік иерархиясына әкеледі, онда әр аталық аумақтық шекараларды таниды және сақтайды. Бұл иерархияда үстем аталықтар бағынышты әріптестеріне қарағанда аналықтармен жұптасуға артықшылыққа ие. Дегенмен, аумақтан шығып кеткен аталықтар мен аумақта қалған аталықтардың көбею сәттілігі арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Аумақтан шығып кеткен аталықтар – жаңа аумақ іздеу үшін аумақты қалдыратын аталықтар. Аумақтың сапасы аталықтың бір аумақты қанша уақыт басып ұстағанынан гөрі көбею сәттілігіне үлкен әсер етеді. Бұл аталық құмырсқалардың ұшу қабілеті мен ұзақ өмір сүру арасындағы компромиске баратынын білдіреді, бұл ұзақ мерзімді жұптасу сәттілігіне әсер етуі мүмкін. Жұптасу актісі аталықтың аналықтың мойнын қысып ұстауымен басталады. Содан кейін аналық өзінің құрсағын еркектің екінші сегментінде орналасқан екінші жыныс мүшесіне иеді. Аналық бұл позицияға келгеннен кейін ("дөңгелек позициясы" деп аталады), аталық бұрынғы жұптасқан аталықтардың спермасын шығарып, өзінің спермасын аналыққа жеткізе алады. Аналықтың дөңгелек позицияға кіруіне байланысты, аталықтар аналықтарға күшпен жұптаса алмайды. Аталықтардың аналықтарды күзету қарқындылығы жұмыртқа салу кезінде болатын аталықтардың мазалау жиілігімен тікелей байланысты. Дегенмен, аталықтар жұмыртқа салу процесінің барысында аз күзетіп, одан кейін күзетуді тоқтатып қояды. Бұл жұптасуды күзету мінез-құлқы құмырсқалардың аумақтық сипатына байланысты. Жұмыртқа салу аталықтың спермасын жеткізгеннен кейін көп ұзамай жүзеге асырылады. Аналықтар жұмыртқа салуға қолайлы орынды табуы керек, себебі жұмыртқаның сәттілігіне әсер ететін көптеген факторлар бар. Мұндай факторлардың бірі – температура. Бір зерттеуде температураның P. lydia жұмыртқаларының эмбриогенез жылдамдығына және ұрықтану сәттілігіне айқын әсері бар екені анықталды. Аналық P. lydia көбінесе жұмыртқаларын суға, лайға немесе тіпті өсімдіктерге салады, себебі бұл жұмыртқалардың сәттілігін арттыратын қолайлы орындар. Аналық P. lydia жұмыртқа салуға қолайлы орынды таңдауда көптеген стратегияларды қолданады. Аналық P. lydia жұмыртқаларының барлығы бірден желіп кетпеуі үшін оларды бірнеше орынға салуы мүмкін. Көбінесе ол құрсағымен жұмыртқаларын айналдырып, оларды кеңінен таратуға тырысады, бұл бейнежазбада көрсетілген. Аналықтар балықтардың аз кездесетін судың кішкентай бөліктеріне де жұмыртқа салады.