Кіріспе
Ephemeroptera Mayflies (осылай-ақ Канадада және АҚШ-тың орталық-батыс аймағында шолпан немесе балық құсы деп, Американың Ұлы көлдер аймағында "Канада сарбаздары" деп, ал Ұлыбританияда "жоғары қанатты ұшқыштар" деп аталады) – Ephemeroptera тобына жататын су жәндіктері. Бұл топ палеоптералар деп аталатын ежелгі жәндіктер тобының бір бөлігі болып табылады, оған құмырсқалар мен қызқұстар да кіреді. Әлем бойынша майшаның 3000-нан астам түрі белгілі, олар 42 отбасыда 400-ден астам туысқа топтастырылған. Майшада алғашқы ұшатын жәндіктерде болған ата-бабалық белгілер сақталған, мысалы, ұзын құйрықтары және ішек үстіне жабыспайтын қанаттары. Олардың даму сатылары суда тіршілік ететін тұщы су нысандары ("найадалар" немесе "нимфалар" деп аталады), олардың болуы таза, ластанбаған және жоғары деңгейдегі оттегі бар су ортасын көрсетеді. Бұл жәндіктер тобының ерекшелігі – толық қанатты құрлықтағы даму сатысы, яғни судан шыққаннан кейінгі (субимаго) кезеңі, ол жыныстық жағынан жетілген ересек (имаго) нысанына айналады. Майшалар көктемнен күзге дейін, тіпті май айында емес, көптеп "көкшеден шығады". Кейбір көкшелер туристерді қызықтырады. Балық аулаушылар майшаның көкшесін пайдаланып, оларға ұқсас жасанды шыбын-шіркейлерді таңдайды. Ең танымал ағылшын майшаларының бірі – Rhithrogena germanica, балықшылардың "наурыздық қоңыр майшасы".
Mayflies (also known as shadflies or fishflies in Canada and the upper Midwestern United States, as Canadian soldiers in the American Great Lakes region, and as up winged flies in the United Kingdom) are aquatic insects belonging to the order Ephemeroptera. This order is part of an ancient group of insects termed the Palaeoptera, which also contains dragonflies and damselflies. Over 3,000 species of mayfly are known worldwide, grouped into over 400 genera in 42 families. Mayflies have ancestral traits that were probably present in the first flying insects, such as long tails and wings that do not fold flat over the abdomen. Their immature stages are aquatic fresh water forms (called "naiads" or "nymphs"), whose presence indicates a clean, unpolluted and highly oxygenated aquatic environment. They are unique among insect orders in having a fully winged terrestrial preadult stage, the subimago, which moults into a sexually mature adult, the imago. Mayflies "hatch" (emerge as adults) from spring to autumn, not necessarily in May, in enormous numbers. Some hatches attract tourists. Fly fishermen make use of mayfly hatches by choosing artificial fishing flies that resemble them. One of the most famous English mayflies is Rhithrogena germanica, the fisherman's "March brown mayfly". >
Субимаго
Нимфаның соңғы түлеуі толық ересек нысанына емес, қанатты сатыға, яғни субимагоға айналады. Субимаго дене бітімімен ересекке ұқсас болғанымен, көбінесе жыныстық жағынан жетілмеген және түсі солғын болады. Субимагоның қанаттары көбінесе жартылай мұңлы, ал шеттері микротрихия деп аталатын ұсақ түктермен қапталған; оның көздері, аяқтары және көбелек мүшелері толық дамымаған. Кейбір майшабақтардың (Palingeniinae тұқымдасы) аналықтары субимаго күйінен ересек нысанына түлемейді және қанат мембранасында микротрихиясы бар субимаго сияқты көрінетін кезде жыныстық жағынан жетіледі. Олигонеурин майшабақтары қанаттарында микротрихияны сақтап, бірақ денесінде сақтамай, тағы бір ерекшелік көрсетеді. Субимаголар көбінесе нашар ұшады, олардың қосымшалары қысқа болады және жұптасу үшін қолданылатын түс үлгілерінен айырылады. Ephoron leukon еркектерінің субимаголарында алдыңғы аяқтары қысқа және қысыңқы, аккордеон сияқты бүктеліп, түлеуден кейін ұзындығының екі еседен астамға дейін кеңейеді. Бір немесе екі күнге созылатын, бірақ кейбір түрлерде бірнеше минутқа ғана созылатын уақыттан кейін субимаго толық ересек нысанына айналады, бұл майшабақтарды қанатты нысаны одан әрі түлеуге ұшырайтын жалғыз жәндіктер етеді.
Суреті
Ересек майшаңдардың, немесе имагоның құрылымы салыстырмалы түрде қарапайым, алғашқы ұшатын жәндіктерге тән белгілерді сақтайды. Оларға ұзын құйрық және қанаттары құрсаққа жабыспайтын қасиеттері жатады. Майшаңдар – бір немесе екі жұп қанатты, қабықшалы, үшбұрышты қанаттарымен ерекшеленетін нәзік жәндіктер. Тыныш күйде қанаттары көбелектің қанаттары сияқты тік тұрады. Артқы қанаттары алдыңғы қанаттарынан әлдеқайда кішідірек, тіпті қалдық немесе жоқ болуы мүмкін. Алдыңғы қанаттарын ұстап тұратын көкіректің екінші бөлігі, негізгі ұшу бұлшық еттерін орналастыру үшін кеңейген. Ересек майшаңдардың қысқа, иілгіш антенналары, ірі қос көздері, үш қара көзі және жұмыс істемейтін ауыз мүшелері бар. Көптеген түрлерде еркектердің көздері үлкен, ал алдыңғы аяқтары ұзын, олардың көмегімен жұптасу кезінде ұшып жүрген аналықтарды іздеп табады және ұстайды. Кейбір отбасылардың еркектерінде жақтық көздерге қосымша екі үлкен цилиндрлі "турбан" көзі (турбанат немесе турбинат көздері деп те аталады) болады, олар жоғары қарап тұрады. Олар ультракүлгін сәулелерді анықтай алады және жұптасу кезінде, аналықтардың үстінен ұшып келе жатқанын байқау үшін қолданылады деп саналады. Кейбір түрлерде еркектерде алдыңғы жұптан басқа барлық аяқтары жұмыс істемейді. Қарынның құрылысы ұзын, цилиндр тәрізді, он сегменттен тұрады және ұшында екі немесе үш ұзын серци (құйрық тәрізді қосымшалар) орналасқан. Энтогната, Археогната және Зигентома сияқты, майшаңдардың ішкі жағындағы тыныс тежегіштерінде жабылатын бұлшық еттер жоқ. Құрттардың арасында ерекшелігі – майшаңдардың жұпталған жыныс мүшелері бар, аталықтарында екі адеаги (пенис тәрізді мүшелер), ал аналықтарында екі гонопора (жыныстық ашылулар) бар. Бұл соңғы, бірақ бір қанатты (алатты) сатысы әдетте өте қысқа өмір сүреді және субимаго деп аталады, ал балық аулаушылар оны дун деп біледі. Субимаго сатысындағы майшаңдар көптеген балықтардың сүйікті тағамы, сондықтан көптеген балық аулау құралдары олардың сыртқы түріне ұқсас жасалады. Субимаго сатысы ұзаққа созылмайды, көбінесе 24 сағаттан аспайды. Кейбір түрлерде ол бірнеше минутқа созылуы мүмкін, ал Palingeniidae тұқымдасының майшаңдарында жыныстық жағынан жетілген субимаго болады және ересек түрі болмайды. Ересек майшаңның өмір сүру ұзақтығы түрлеріне қарай өте қысқа болады. Ересектердің басты міндеті – көбею, олар тамақтанбайды және тек қана жұмыс істемейтін ауыз мүшелеріне ие, ал олардың ас қорыту жүйелері ауамен толтырылған. Аталықтары жеке-жеке іздей алады, бірақ көбі судан бірнеше метр биіктікте, ашық аспан астында топтасып, некелік би орындайды. Әрбір жәндіктің өзгеше жоғары-төмен қозғалыс үлгісі бар: күшті қанат соққылары оны құйрығы төмен қарай еңкейген күйде жоғары және алға қарай итереді; қанаттарын қозғауын тоқтатқанда, ол ішін жоғары көтеріп, пассивті түрде құлайды. Аналықтары осы топтарға ұшып келіп, жұптасу ауада жүзеге асады. Аталықтары аналықтарының көкірегін алдыңғы аяқтарымен, жоғары көтеріп ұстап, оны ұрықтандырады. Жұптасу бірнеше секундқа созылуы мүмкін, бірақ кейде жұп бірге қалып, жерге құлап түседі. Аталықтары түнді өсімдіктер арасында өткізіп, келесі күні биге қайта оралады. Тамақтанбаса да, кейбіреулері ұшып кеткенге дейін аздап су ішу үшін жер бетіне қысқаша тиіп жатады. Дернәсілдің өсу қарқыны температураға және молдау санына байланысты. Бұл эмбрионнан кейінгі молдаулар 10 мен 50 аралығында болады, майшаңдарда басқа жәндіктерге қарағанда көп кездеседі. Майшаңдардың дернәсіл сатысы түрлеріне және қоршаған орта жағдайларына байланысты бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Дамуға дайын болған кезде, түрлі стратегиялар қолданылады. Кейбір түрлерде дернәсіл су астында өзгеріп, субимаго су бетіне жүзіп шығып, ауаға ұшып шығады.
Экология
Нимфалар негізінен тастар астындағы өзендерде, шіріп бара жатқан өсімдіктерде немесе шөгінділерде тіршілік етеді. Көлдердегі түрлердің саны аз, бірақ олардың арасында өте көп тарағандары бар. Мысалы, 2003 жылы Эри көлінің жағалауындағы Доплер метеорологиялық радары гексагенияның бір түрінің ұшып шығуын тіркеді. Көптеген майшаң түрлерінің нимфаларындағы қанат тәрізді желбезектер тыныс алу беттері ретінде жұмыс істемейді, себебі жеткілікті мөлшердегі оттегі тері арқылы сіңіріледі, олардың орнына тыныс алу тогын жасауға қатысады. Дегенмен, Ephemera vulgata сияқты, төменгі қабаттағы сазды суға көмілген тоңкілдерде оттегі аз болған жағдайда жіп тәрізді желбезектер қосымша тыныс алу мүшелері ретінде жұмыс істейді және газ алмасу процесіне қатысады. Көптеген түрлерде нимфалар шөпқоректілер немесе детрит жегіштер болып табылады, олар балдырлар, диатомдар немесе детритпен қоректенеді, бірақ кейбір түрлері хирономидтер мен басқа да кішкентай жәндіктердің дернәсілдері мен нимфаларымен қоректенетін хищниктер болып табылады. Повилланың нимфалары су астындағы ағаштарға көміледі және Азиядағы қайық иелері үшін мәселе туғызуы мүмкін. Кейбір нимфалар өскен сайын бір тамақтану тобынан екіншісіне ауыса алады, осылайша әртүрлі тамақ ресурстарын пайдалануға бейімделеді. Нимфалар судағы органикалық заттардың көп мөлшерін өңдейді және судан шыққанда көптеген фосфаттар мен нитраттарды құрлыққа жеткізеді, осылайша су жүйелерінен ластаушы заттарды кетіруге көмектеседі. Нимфаларды көптеген хищниктер жейді және олар су азық тізбегінің маңызды бөлігін құрайды. Балықтар – негізгі хищниктердің бірі, олар нимфаларды су түбінен жинап алады немесе су бағанасында жұтып қояды, сондай-ақ су бетіндегі нимфалар мен ересектермен қоректенеді. Хищник тасбақалар, құртбақалар, алқабақалар және шұбар құрттардың дернәсілдері су түбінде тұратын майшаң нимфаларымен, сондай-ақ сулық қоңыздар, қансорғыштар, рактер мен қосмекенділермен қоректенеді. Бұл хищниктердің тікелей салдарынан болатын өлімнен басқа, нимфалардың мінез-құлқына да әсер етеді, нимфалардың өсу қарқыны жасыру қажеттілігінен азықтандырудан қалып қоюына байланысты баяулайды. Басқа нематодтар ересек еркек майшаңдарды өзендердің шетінде кездесетін дерлік ұрғашыларға айналдырады, бұл паразиттерге өз өмірлік циклын аяқтау үшін қажетті сулы ортаға шығуға мүмкіндік береді. Нимфалар Paragordius varius атты қылқұрттың аралық иесі болып табылады, ол оның түпкі иесі – шегірткені суға секіріп, шұбыруына себеп болады.
Экожүйелік жұмыс істеуіне әсері
Майшақырлар бастапқы өндіріс пен биотурбация процестеріне қатысады. Зертханада жасалған су ағындарының моделінде жүргізілген зерттеулер Centroptilum туысына жататын майшақырлардың перифитон экспортын арттыратынын, осылайша экожүйе үшін маңызды процесс – бастапқы өндіріске жанама оң әсер ететінін көрсетті. Майшақырлар биотурбация арқылы су ортасындағы қоректік заттардың таралуын өзгерте алады. Көлдің түбін қазып, қоректік заттарды қайта бөлу арқылы майшақырлар фитопланктон мен эпибенттік бастапқы өндірісті жанама түрде реттейді. Көлдің түбіне ор қазғаннан кейін, майшақыр нимфалары тыныс алу жапырақшаларын жая бастайды. Бұл қозғалыс азық бөлшектерін ордың ішінде тасымалдап, нимфаға сүзіліп тамақтануға мүмкіндік береді. Басқа майшақыр нимфалары да Isonychia туысына ұқсас күрделі сүзіліп тамақтану механизмдеріне ие. Нимфалардың алдыңғы аяқтарында екі қатар түкшелері бар ұзын қылшық тәрізді құрылымдар орналасқан. Өзара біріккен түкшелер жәндіктің азық бөлшектерін ұстап алатын сүзгі құрайды. Сүзіліп тамақтану судың тазаруына шамалы әсер етеді, бірақ ұсақ бөлшектердің күрделірек формаға айналуына үлкен әсер етеді, бұл азық тізбегіндегі тұтынушыларға пайдалы болады.
Тарату
Майшаяқтар бүкіл әлемде таза тұщы сулы орталарда таралған. Олар мұхиттық аралдарда кездеспейді немесе жақын құрлықтан келген бір немесе екі түрімен ғана ұсынылған. Ана майшаяқтар жел арқылы таралуы мүмкін, ал жұмыртқалары су құстарының аяқтарына жабысып таралады. Неотропикалық аймақта ең көп тұқымдық әртүрлілік кездеседі, ал Холарктикада тұқымдардың саны аз, бірақ түрлердің айырмашылығы жоғары. Он үш отбасы бір биоаймаққа ғана тән. Басты отбасылардың белгілі бір ортаға қалаушылығы бар: Baetidae жылы суды жақсы көреді; Heptageniidae тастардың астында тіршілік етеді және жылдам ағыс суды ұнатады; ал салыстырмалы түрде ірі Ephemeridae құмды көлдер мен өзендердің түбінде қуыстар қазады.
Қорғау
Нимфа – майшаның тіршілік цикліндегі басым кезең. Әртүрлі жәндік түрлері судың ластануына төзімділігі әртүрлі, бірақ жалпы алғанда, майша, тасшаң (Plecoptera) және кадиша (Trichoptera) жәндіктерінің дернәсіл сатылары көптеген ластағыштарға, оның ішінде кәрі суларға, пестицидтерге және өнеркәсіптік ағынды суларға сезімтал. Жалпы, майшалар қышқылдануға ерекше сезімтал, бірақ төзімділігі түрліше, ал кейбір түрлері ауыр металлмен ластануға және төмен pH деңгейіне ерекше төзімді. Ephemerellidae – ең төзімді топтардың бірі, ал Siphlonuridae және Caenidae – ең төзімсіз. Ластанудың жәндіктерге тигізетін зиянды әсері өлімге алып келуі мүмкін немесе өлімге жеткізбейтін зиян келтіруі мүмкін, соңғы жағдайда ферменттердің жұмысында өзгерістер, өсудің баяулауы, мінез-құлқының өзгеруі немесе көбею қабілетінің төмендеуі байқалады. Тамақ тізбегінің маңызды бөлігі ретінде, ластану басқа организмдерге тікелей әсер ете алады; шөпқоректі нимфалардың жетіспеуі балдырлардың өте көп өсуіне, ал жыртқыш нимфалардың азаюы олардың жемдік түрлерінің санының артуына себеп болуы мүмкін. Ауыр металдарды жинақтаған майша дернәсілдерімен қоректенетін балықтардың өзі де қауіпте болады. Ересекті аналық майшалар жарықтың поляризациясын анықтап су табады. Олар басқа жылтыр беттерге оңай алданып, майшалардың жиналуына қауіпті тұраққа айналуы мүмкін. Көптеген майша түрлерінің жағдайы белгісіз, себебі олар туралы мәлімет тек бастапқы жинақтан ғана белгілі. Солтүстік Америкада төрт түрдің жойылып кеткені белгілі. Олардың ішінде Pentagenia robusta түрі Цинциннати қаласының жанындағы Огайо өзенінен жиналған, бірақ 1800 жылдардан бері оның табылғаны жоқ. Ephemera compar түрі 1873 жылы «Колорадоның етегінде» табылған бір ғана үлгіден белгілі, бірақ 1984 жылы жарияланған Колорадо майшаларына жасалған жан-жақты зерттеулерге қарамастан, ол қайтадан табылған жоқ. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) жойылу қаупі бар түрлердің қызыл тізіміне бір майша түсірілген: Tasmanophlebia lacuscoerulei, үлкен көк көлдегі майша, ол Австралияға тән және климаттың өзгеруіне байланысты альпілік мекені қауіптің астында болғандықтан, жойылу қаупі бар деп тізімделген.
Ұш балық аулауда
Майшалар – жасанды ұшқыштардың негізгі көзі, олар жіптер мен қауырсын сияқты түрлі-түсті материалдармен байланған ілгектер болып, ұшқышпен балық аулауда қолданылады. 1983 жылы Патрик Маккафферти жасанды ұшқыштардың Солтүстік Американың 36 туысына негізделгенін, оның ішінде 63 батыс және 103 шығыс/орталық түрі бар екенін жазды. Осы түрлердің көптегені жергілікті форель күтетін жәндіктердің сыртқы түрі мен қозғалысына дәл сәйкес келу үшін ұшқышпен балық аулаушылар арасында кеңінен танымал. Сондықтан олар майшаның "мекендеу орындары, таралуы, маусымдығы, морфологиясы және мінез-құлқы" туралы жан-жақты білуі керек. Г.Э.М. Скус 1910 жылы жарық көрген "Керең ағынның кішігірім тактикасы" атты кітабы арқылы Англияның сазды өзендерінде нимфа немесе "ылғал ұшқышпен" балық аулауды қайтадан танымал етті. Кітапта Скус форель аулау үшін құмдықтарды қолдану туралы әңгімелейді. Март айындағы қоңыр майша "шамасы, Ұлыбританиядағы барлық майшалардың ең танымал" саналып, балықшылар оны 500 жылдан бері форель аулау үшін көшіріп келеді. Гэмпширдегі River Test сияқты форель өтетін өзендердің жанындағы кейбір ағылшын қоғамдық орындары "The Mayfly" деп аталады.
Көрініс ретінде
Венгрия мен Сербиядағы Тиса және Марос өзендеріндегі алып майша Palingenia longicauda-ның шоғырлануы, "Тиса гүлдеуі" деп белгілі, туристерді қызықтырады. 2014 жылы АҚШ-тағы Миссисипи өзенінде үлкен қара қоңыр майша Hexagenia bilineata-ның пайда болуы ауа райы радарында тіркелді; олар Висконсин штатының Ла Кросс қаласының жанында жерден 760 метрге (2500 фут) дейін көтеріліп, "күшті жаңбыр даулына" ұқсайтын радарлық сигнал жасады, ал жолдарды, көліктерді және ғимараттарды жапқан өлі жәндіктер "жабысқақ, лас нәрсеге" айналдырды. 2015 жылдың 13-14 маусымындағы демалыс күндері майшалардың үлкен тобы Пенсильвания штатындағы Колумбия-Урайтсвилл көпірінде бірнеше көлік апатына себеп болды, бұл көпір Колумбия мен Урайтсвилл қалаларын байланыстырып, Сускехана өзені арқылы Пенсильванияның 462-бағдарламалық жолын алып өтеді. Осы кезеңде көпір нашар көріну және өлі жәндіктердің үйірмелерінен туған кедергілерге байланысты екі рет қозғалысқа жабылды.
Тамақ ретінде
Майшалар бірнеше мәдениетте тағам ретінде қолданылады және құрғақ салмағы бойынша жеуге жарамды кез келген жәндіктен гөрі көбірек шикі ақуызға ие деп саналады. Малавиде майшалардың (Caenis kungu) және масалардың қоспасынан жасалған кунгю деген ұн тәрізді қоспадан торт пісіріліп жейді. Ересек майшалар Қытай мен Жапонияның көптеген аймақтарында жиналып желінеді. Виктория көлінің жанында Повилла майшалары жиналып, кептіріліп, азық-түлік дайындауда сақталады және қолданылады.
Кеме мен ұшақтардың атауы ретінде
"Мейфлай" – экипаждың "Ең Көкмайлықтың No. 1" әуе кемесіне берген лақап аты, Викерс компаниясы салған әуе барлау дирижаблі, 1911 жылы сынақ ұшуларына дейін қатты желден зардап шегіп құлады. Корольдік теңіз күштерінің екі кемесі осы атпен аталыпты: 1907 жылдың қаңтарында суға түсірілген торпедалық қайық және 1915 жылы Ярроу қаласында бөліктерден құрастырылған Fly класындағы өзендік канонерлік қайық. 1908 жылы салынған "Седдон Мейфлай" ұшағы алғашқы ұшуларында сәтсіз болды. Әйел адам жасаған алғашқы ұшақ "Блэнд Мейфлай" деп аталды. Майшалар биомедициналық, фармацевтикалық және косметика өнеркәсіптерінде пайдалы болуы мүмкін. Олардың экзоскелетінде хитин бар, ол осы салаларда қолданылады. Майша дернәсілдері ластанған су ортасында тіршілік ете алмайды, сондықтан олар биоиндикаторлар ретінде таңдалды, экологиялық бағалауда су сапасын көрсетеді. 2003 жылы Nike компаниясы "Mayfly" атты жүгіру аяқ киімдерінің желісін шығарды. Аяқ киімдер майшаның қанат тамырлары сияқты өрнекпен жасалған және қызмет ету мерзімі шектеулі екені айтылды. 2006 жылы Vodafone телекоммуникациялық компаниясы майшаларды брендтік науқанында пайдаланып, тұтынушыларға "қазіргі сәтке толыққанды ие болыңыз" деді.