Кіріспе
Неміс философы, теологы, ақыны (1744–1803)
Иоганн Готфрид фон Хердер (/hɜr/dər/ HURdər, ; 25 тамыз 1744 – 18 желтоқсан 1803) – неміс философы, теологы, ақыны және әдеби сыншысы. Ол Ағартушылық, «Дауыл мен құйын» және Веймар классицизмімен байланысты. Ол романтикалық философ және ақын болды, ол нағыз неміс мәдениетін қарапайым халықтың (das Volk) арасында табуға болады деп сақты. Халық әндері, халық поэзиясы және халық билері арқылы ұлттың нағыз рухы (der Volksgeist) танымал болатынын айтты. Ол герменевтика, лингвистика, антропология және «дінсіз тарих философиясы» сияқты маңызды ғылымдарды қалыптастыруға немесе дамытуға үлкен үлес қосты.
Өмірбаян
Пруссия Корольдігінің Морунген қаласында (қазіргі Моранг, Польша) туған, оның ата-анасы Готфрид Хердер (1706–1763) және оның әйелі Анна Элизабет Хердер, қызы Пелц (1717–1772) кедей отбасында өсіп, әкесінің Киелі кітабы мен ән жинағынан білім алған. 1762 жылы, 17 жасында, Морунгеннен солтүстікке қарай шамамен 100 шақырым қашықтықта орналасқан Кенигсберг университетіне қабылданды, онда Иммануил Канттың шәкірті болды. Сонымен қатар, Гердер Кенигсберг философы Иоганн Георг Хаманның зиялық қорғауында болды, ол таза секулярлық акыл-ойының талаптарын жоққа шығарды. Хаманның ықпалы Гердерді кейінірек әйеліне "Менің ақылым жеткіліксіз және ерекшеліктерім тым көп" деп мойындауға итермеледі, бірақ Гердер неміс саяси ойлауының жаңа мектебін құрған деп санауға болады. Өзі қоғамдық өмірге бейім емес болғанымен, Гердер замандастарына зор әсер етті. 1785 жылы бір досы оған хат жазып, оның еңбектерін "Құдайдан шабыттанған" деп мақтады. Кейінірек түрлі теориялық бағыттың өкілдері Гердердің толық емес идеяларынан шабыт алды. 1764 жылы дін қызметкері болған Хердер Ригаға оқыту үшін барды. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы маңызды еңбектерін жазды, олар әдеби сын еңбектері болды. 1769 жылы Гердер кемемен Францияның Нант портына сапар шекті, содан кейін Парижге жол тартты. Бұл оның саяхаты туралы есептемесін жазуымен қатар, автор ретінде өзінің өзін қабылдауында да өзгерістерге әкелді. 1770 жылы Гердер Страсбургке барды, онда жас Гётемен танысты. Бұл оқиға неміс әдебиеті тарихындағы маңызды кезең болды, өйткені Гёте Гердердің әдеби сын-пікірінен шабыт алып, өзінің стильін дамытты. Бұл "Дауыл мен сергелдең" қозғалысының басталуы деп қарастырылуы мүмкін. 1771 жылы Гердер Шаумбург-Липпе графы Вильгельмнің басшылығымен Бюкебургте бас пастор және сот уағызшысы болып тағайындалды. 1770-ші жылдардың ортасында Гёте белгілі жазушы болды және Веймар сарайындағы ықпалын пайдаланып, Гердерге Бас инспектор лауазымын алуға көмектесті. 1776 жылы Гердер сол жерге көшіп келді, онда оның көзқарасы классицизмге қарай өзгере бастады. 1773 жылдың 2 мамырында Гердер Дармштадтта Мария Каролина Флаксландқа (1750–1809) үйленді. Оның ұлы Готфрид (1774–1806) Бюкебургте дүниеге келді. Оның екінші ұлы Август (1776–1838) де Бюкебургте дүниеге келді. Оның үшінші ұлы Вильгельм Людвиг Эрнст 1778 жылы дүниеге келді. Оның төртінші ұлы Карл Эмиль Адельберт (1779–1857) Веймарда дүниеге келді. 1781 жылы оның қызы Луиза (1781–1860) дүниеге келді, сондай-ақ Веймарда. Оның бесінші ұлы Эмиль Эрнст Готфрид (1783–1855). 1790 жылы оның алтыншы ұлы Ринальдо Готфрид дүниеге келді. Мансабының соңына қарай Гердер Француз төңкерісін қолдады, бұл оған көптеген әріптестерінің наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Гётемен жеке қарым-қатынасы да ушықты. Кант философиясына жасаған оның танымал емес шабуылдары кейінгі жылдары оқшаулануының тағы бір себебі болды. 1802 жылы Гердер Баварияның сайлаушы ханзадасы тарапынан абыройлы атаққа ие болды, бұл оның тегіне "фон" префиксін қосты. 1803 жылы 59 жасында Веймарда қайтыс болды.
Шығармалары мен идеялары
Гердер өзінің академиялық кеңесшісі Иммануэль Канттан, сондай-ақ XVII ғасыр философтары Спиноза мен Лейбництен әсер алды. Ол Гегельге, Ницшеге, Гётеге, Джон Стюарт Миллге, Карл Вильгельм Фридрих Шлегельге, Вильгельм фон Гумбольдтқа, Франц Боасқа және Уолтер Раушенбушка әсер етті. 1772 жылы Гердер «Тілдің пайда болуы туралы трактат» жариялады және тілді дамытуда бұрынғы «Сенаның сұмдық саздығын төгіп таста, немісше сөйле, неміс!» деген француздарға қарсы бұйрығынан да ары басты. Осылайша Гердер жаңа саяси көзқарастар ағымында салыстырмалы филологияның негізін қалады. Гердер Шекспир туралы маңызды эссе жазды және 1773 жылы Гёте мен Юстус Мёзердің үлестерімен бірге «Оссиан және ежелгі халықтардың әндері туралы хат алмасудан үзінді» манифестінде жариялады. Гердер: «Шығармашы – өзінің айналасындағы ұлттың жаратушысы, ол оларға көруге әлемді береді және оларды сол әлемге жетектеу үшін олардың жандарын қолында ұстайды» деп жазды. Ол үшін мұндай поэзияның ең үлкен тазалығы мен күші ескі Келісімде, Эддада және Гомерде көрсетілгендей, өркениетке айналғанға дейін халықтарда болды. Ол ежелгі неміс халық әндерінен, норвег поэзиясы мен мифологиясынан осындай қасиеттерді табуға тырысты. Гердер 1791 жылы Георг Форстердің санскриттен аударған «Шакунтала» пьесасынан кейін индуизм мен үнді әдебиетінің діни бейнелеріне ие болды, ол бұл тақырыпта бірнеше эссе жазып, 1803 жылғы «Шакунтала» басылымына алғы сөз жазды. 1776 жылы Бас суперинтендант болғаннан кейін Гердердің философиясы классицизмге қарай ауысты және ол «Адамзат философиялық тарихының сызбасы» сияқты аяқталмаған еңбектерді жазды, ол тарихи ойлау мектебінің бастауы болды. Гердердің философиясы терең субъективті болды, ол физикалық және тарихи жағдайлардың адам дамуына әсерін атап өтті, «біреу дәуірге, аймаққа, бүкіл тарихқа еніп, барлық нәрсені сезінуі керек» деді. Тарихшы өткеннің «қайта жаңғырған замандасы» болуы керек, ал тарих ғылымды «ең шынайы патриоттық рухтың құралы» ретінде қарастыруы керек. Германияда XIX ғасырға дейін ұлттық мемлекет болған жоқ. Герман тілдерінде сөйлейтіндер саяси жағынан байланысы жоқ елдер мен топтарда өмір сүрді. Гердер неміс мәдени бірігуінің және неміс тілі мен әдебиетінің негізін қалаушы алғашқы неміс зиялыларының бірі болды. Рационалдылық Ағартушы философтардың басты құндылығы болса да, Гердердің сезімге жүгінуі оны неміс романтизміне жатқызады. Ол немістерге өздерінің шығу тегімен мақтануға, грек өнеріне (грек қайта жаңғыруына) берілген беделділікті өзгертуге мүмкіндік берді. Ол орта ғасырда туылғанын қалап, «Шваб императорларының дәуірі» «неміс ойлау тәсіліне сәйкес олардың шынайы жарығында баяндалуға лайық емес пе?» деп ойланды. Гердер неміс тілін готикамен теңестіріп, Дюрер мен готиканың барлығын жақтырады. Өнер саласында да, тіл саласында да ұлттық міндетті жариялады. Ол 1617 жылы латын тілінде «Aristarchus, sive de contemptu linguae Teutonicae» атты еңбегін жазған Мартин Опицтен кейінгі неміс жазушыларының қатарын жалғастырды. Ол немістерді осы уақытқа дейін жек көрінген тілінде даңқ табуға шақырды. Гердердің халық поэзиясының кең жинақтары Германияда бұл елеусіз қалдырылған тақырыпқа үлкен қызығушылық тудырды. Гердер тілдің әр тілдік қауымдастық ойлап, сезінетін құрылымдар мен үлгілерді қалыптастыруға ықпал ететінін бірінші болып дәлелдеді. Гердер үшін тіл – «ойлау органы». Алайда, бұл жиі қате түсіндіріледі. Гердер де, ұлы тіл философы Вильгельм фон Гумбольдт та тіл (жазба немесе ауызша) ойды анықтайды деп айтқан жоқ. Керісінше, тіл – адамның сыртқы әлемді ерекше белгілер (меркмеле) арқылы санасына сіңіруі. Аргументтерін тұжырымдағанда Гердер Мұса Мендельсон мен Томас Аббттың еңбектерінен мысал келтірді. Адамның шығу тегі туралы болжамды баяндауында Гердер тіл ойды анықтамаса да, алғашқы адамдар қой мен олардың блеятын немесе субъектілер мен сәйкес меркмельді бір және бірдей деп қабылдады деп мәлімдеді. Яғни, осы болжамды ата-бабалар үшін қойлар – блейдер, және керісінше. Сондықтан, прелингвистикалық ойлар Гердердің болжамды баяндамаларында көп орын алмады. Гердер тіпті адамзаттың шығу тегі туралы баяндамасынан асып, егер белсенді ойлану (бесоннехит) және тіл адам санасында сақталса, онда адамның білдіру импульстері адамзат тарихының өткенінде, қазіргі және болашағында болды деп мәлімдеді. Ави Лифшиц кейіннен Гердердің «ойлау органы» деген цитатасын қайта қарастырды: «Гердердің сөз бен идеяны, тіл мен тануды теңестіруі, табиғи дыбыстарды еліктеуге, дауыс мүшелерінің физиологиясына немесе әлеуметтік конвенцияға бірінші сөздерді жатқызуға қарсы тағы бір шабуылға әкелді [Гердер] біздің тануымыздың тілдік сипатына, сонымен қатар адам тілінің танымдық табиғатына талап қойды. Тілсіз ойлау мүмкін емес, Ағартушылардың көптеген ойшылдары айтқандай, бірақ сонымен бірге әлемді бірегей адамдық тәсілмен қабылдамайынша дұрыс сөйлеуге болмайды. Адам тілсіз және белсенді ойланусыз өзі болмайды, ал тіл барлық адамның танымдық аспектісі ретінде ғана лайықты аталуы керек». Осы мәлімдемелерге қарсы сынға жауап ретінде Гердер өзінің тұжырымдамаларын «болжамды» өткен деп сипаттауға қарсылық көрсетті және адамдардағы танудың жетіспеушілігі және «тілдің пайда болуы мәселесін диахрондық емес, синхрондық мәселе ретінде қарастырды». Осы мағынада, Гумбольдт барлық ойлау тілде ойлау екенін айтқанда, ол Гердерлік дәстүрді жалғастырып келеді. Гердер сонымен қатар көптеген «нақты» Völk тұжырымдамаларын және жеке тұлға мен табиғи заңның бірлігін дамытты, ол оның ХХ ғасыр шәкірттері үшін материал болды. Гердердің идеялары ойшылдарға, тіл біліміне және антропологтарға әлі де әсер етеді және олар көбінесе Сапир-Уорф гипотезасымен және Франц Боас лингвистикалық салыстыру мен тарихи ерекшеліктерді неокантиандық/Гердерлік төрт салалық тәсілмен біріктіруімен байланысты, сондай-ақ, соңғы кезде Делл Хаймс жүргізген антропологиялық зерттеулермен байланысты. Гердердің тіл мен мәдени дәстүрлерді «ұлттық» құратын байланыстарға назар аударуы халық әдебиеті, би, музыка және өнерді қамтыды және Якоб пен Вильгельм Гримдерге неміс халық ертегілерін жинауда шабыттандырды. Әрине, Гердердің тіл философиясының ең үлкен мұрагері Вильгельм фон Гумбольдт болды. Гумбольдттың үлкен үлесі Гердердің тілдің «ойлау органы» екенін айтуын өз сеніміне айналдырды, тілдер әртүрлі әлемдік көзқарастар (Weltansichten) екенін айтты, Jürgen Trabant Вильгельм фон Гумбольдт лекцияларында айтқандай, Руан этнолингвистикалық жобасының веб-сайтында. Гердер ұлттық сезім мен патриотизм ұғымына ерекше мән берді, «патриоттық рухын жоғалтқан адам өзін және өзінің айналасындағы бүкіл әлемді жоғалтқан», - деді, сонымен бірге «әлдебір мағынада кез келген адамдық жетілу ұлттық» екенін айтты. Гердер халық теориясын одан әрі дамытып, «мемлекетте бір ғана класс бар, ол – халық (ешқандай қарапайым халық емес), және король осы классқа шаруа сияқты жатады» деп мәлімдеді. Халық қарапайым халық емес екенін түсіндіру осы дәуірде жаңа ұғым болды және Гердермен «халықтың» сыныптық емес, бірақ иерархиялық ұлттық құрылымның негізі ретінде пайда болуын көруге болады. Алайда, ұлт жеке және бөлек болды, ...
Эволюция
Кейбір ғылым тарихшылары Гердерді эволюциялық ой-пікірдің алға басушысы ретінде сипаттаған, бірақ басқалары мұны даулаған. Жердегі тіршіліктің тарихына қатысты Гердер табиғи және метафизикалық (діни) идеяларды ұсынды, оларды ажырату мен түсіндіру қиын. Дегенмен, биограф Вулф Көпке оған келіспей, "жануарлардан адамға биологиялық эволюция оның ой-өрісінен тыс болды, ол әлі де құдайлық жаратылыс идеясының ықпалында болды" деп мәлімдеді.
Ағылшын тіліндегі шығармалары
Хердердің «Болу туралы эссесі». Аударма және сындық талдаулар. Джон К. Нойес редакциялап, аударған. Рочестер: Camden House, 2018. Гердердің метафизикаға қатысты жазылған алғашқы эссесі, бірнеше сындық пікірлермен бірге аударылған. «Ән халықты жақсы көреді»: музыка және ұлтшылдық туралы Гердер. Филип Вилас Болман (Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 2017) редакциялап, аударған. Халық әндерінен бастап қасиетті әндерге дейінгі музыкалық жазбалар жинағы. Эстетика туралы таңдамалы жазбалар. Грегори Мур редакциялап, аударған. Принстон университетінің баспасы, 2006. x + 455 бет. Бұл басылым Гердердің эстетикаға қатысты көптеген еңбектерін алғаш рет ағылшын тілінде қолжетімді етті. Тарих философиясының тағы бір түсіндірмесі және таңдалған саяси жазбалар, ред. Иоаннис Д. Евригенис және Даниэль Пелер (Индианаполис: Hackett Pub., 2004). «Auch eine Philosophie» және басқа да еңбектердің аудармасы. Философиялық жазбалар, ред. Майкл Н. Форстер (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002). Ертедегі Гердердің ағылшын тіліндегі ең маңызды философиялық еңбектері, соның ішінде «Тілдің пайда болуы туралы трактаттың» толыққанды нұсқасы және «Адамзаттың қалыптасуы үшін тарих философиясы». «Скульптура: Пігмалионның шығармашылық арманынан пішін мен формаға қатысты бірнеше ойлар», ред. Джейсон Гейгер (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2002). Гердердің «Plastik» еңбегі. Таңдалған ертедегі еңбектер, ред. Эрнест А. Мензе және Карл Менгес (University Park: The Pennsylvania State Univ. Баспасы, 1992). «Жаңа неміс әдебиеті» атты маңызды мәтіннің ішінара аудармасы. Әлем тарихы, ред. Ханс Адлер және Эрнест А. Мензе (Армонк, Нью-Йорк: M. E. Sharpe, 1997). Әртүрлі мәтіндерден тарихқа қатысты қысқаша үзінділер. Дж. Г. Гердер әлеуметтік және саяси мәдениет туралы (Кембридж саясат тарихы мен теориясы бойынша зерттеулер), ред. Ф. М. Барнард (Кембридж университетінің баспасы, 2010 (алғаш рет 1969 жылы жарияланған)). Таңдалған мәтіндер: 1. 1769 жылғы саяхатымның күнделігі; 2. Тілдің пайда болуы туралы эссе; 3. Тарих философиясының тағы бір түсіндірмесі; 4. Мемлекеттік басқару мен ғылымның өзара әсері туралы диссертация; 5. Адамзат тарихының философиясы туралы идеялар. Herder: Философиялық жазбалар, ред. Десмонд М. Кларк және Майкл Н. Форстер (Кембридж университетінің баспасы, 2007). Мазмұны: І бөлім. Жалпы философиялық бағдарлама: 1. Философия қалай халықтың игілігі үшін әмбебап және пайдалы бола алады (1765); ІІ бөлім. Тіл философиясы: 2. Жаңа неміс әдебиеті туралы фрагменттер (1767–68); 3. Тілдің пайда болуы туралы трактат (1772); ІІІ бөлім. Ақыл-ой философиясы: 4. Томас Аббттың жазбалары туралы (1768); 5. Адам жанының екі негізгі күші – таным мен сезім туралы; 6. Адам жанының екі негізгі күші – таным мен сезім туралы (1775); IV бөлім. Тарих философиясы: 7. Дәмнің өзгеруі туралы (1766); 8. Ескі сынды орман (1767/8); 9. Адамзаттың қалыптасуы үшін тарих философиясы (1774); V бөлім. Саяси философия: 10. Адамзаттың дамуы туралы хаттар (1792); 11. Адамзаттың дамуына арналған хаттар (1793–97). Herder ұлттық ерекшеліктер, адамзат және тарих туралы, Ф. М. Барнард. (Монреаль және Кингстон: McGill Queen's University Press, 2003). Гердердің әлеуметтік және саяси ойлары: ағартушылықтан ұлтшылдыққа дейін, Ф. М. Барнард, Оксфорд, баспагер: Clarendon Press, 1967.