Кіріспе

Джонатан Свифт сатирасы Джонатан Свифт сатирасы "Таб туралы әңгіме" Джонатан Свифттің 1694 және 1697 жылдар аралығында жазылған және 1704 жылы жарияланған алғашқы ірі еңбегі болды. "Таб туралы әңгіме" – батыс христиан дінінің негізгі тармақтарының бірін бейнелейтін үш бауыр туралы "дигрессия" және "әңгіме" бөлімдеріне бөлінген прозалық пародия. Рим-католик және англикан шіркеулері мен ағылшын диссиденттеріне сатиралық шабуыл жасайды, ал оның құлшынысы мен дінсіздігі үшін атақты болды, бастапқыда Уильям Воттон оны "Құдай мен дін, ақиқат пен адалдық, білім мен еңбек" ойынына айналдырды деп жазды, бұл оның "барлық нәрсеге деген жек көрушілігін" көрсету үшін жасалған, осы нәрселер христиандық деп аталады. Бұл еңбек он тоғызыншы ғасырға дейін дінге шабуыл ретінде қарастырыла берді. Бір сыншы Свифт "қоқыс қазып, сазды жерлер мен жағалауларды зор құштарлықпен аралап, жағымсыз нәрселерге ғашық" болуы керек деп шағымданады. Ол басқа адамдар қарамауға тырысатын нәрселерді көріп, оларды құшақтайды. "Таб туралы әңгіме" өте танымал болды, ол әдебиет, саясат, теология, Киелі кітапты түсіндіру және медицинадағы діни асыру мен заманауи жазудың пародиясын комедиялық шамадан тыс кіріспесі мен мақалалар арқылы ұсынады. Бұл фильмнің басты кейіпкерлері – құлшыныс, мақтаныш және сенімсіздік. Ол жазылған кезде Англияда саясат пен дін тығыз байланысты болды, сондықтан сатираның діни және саяси аспектілерін ажырату қиын. "Бұл еңбек Свифттің атынан безгек жасады және оны көптеген адамдар, тіпті королева Анна да дұрыс түсінбеді, оның мақсатын құлшын деп қате түсінді". Ол "өз авторының Англия шіркеуінде лайықты қызметке ие болуына кедері келтірді". Джек (Иоанн Кальвиннің атымен аталған, бірақ Свифт оны Иоанн Лейденмен де байланыстырады) баптистер, пресвитериандар, квакерлер, конгрегациялистер және анабаптистер сияқты әртүрлі протестанттық шіркеулерді білдіреді. Кітаптың алғашқы үш бөлімінен бастап (алғашқы үш бөлімді қамтитын пролегоменадан кейін) кітап "дигрессия" мен "әңгіме" арасында ауысады. Алайда, дигрессиялар ұзақтығы және жазудың күштілігі мен қиялы жағынан баяндаудан басып кетеді. Сонымен қатар, X тараудан кейін ("Ақымақтық туралы дигрессия") бөлімдердің таңбалары дұрыс емес. "Әңгіме" деп аталатын бөлімдер – дигрессиялар, ал "дигрессия" деп аталатын бөлімдер де дигрессиялар. "Таб туралы әңгіме" – көптеген кішігірім пародияларды қамтитын орасан зор пародия. Көптеген сыншылар Свифттің өмірбаянын жазған Ирвин Эренпрейске ілесіп, еңбекте бірден-бір, біркелкі баяндаушы жоқ деп айтады. Алайда, бұл ұстанымның бір қиындығы, егер автор ретінде кейіп танытатын бір ғана кейіпкер болмаса, онда, кем дегенде, Свифт пародиялар үшін қолданған "персоналардың" барлығы бір-біріне ұқсас екендігі анық. Жалпы, қазіргі заманғы оқырман кітапты ондаған имитациядан немесе бір ғана имитациядан тұратын деп қарастырса да, Свифт "Таб туралы әңгіме"ді заманауи немесе жаңа адамның бейнесі арқылы жазады. Свифттің заманындағы "заманауи адамның" табиғаты туралы көбірек білу үшін "Ежелгілер мен қазіргілер" тақырыбының қысқаша талқылауын қараңыз. Свифт кітаптың атауын түсіндіргені – Мемлекеттік кемеге кит (әсіресе Томас Хоббстың Левиафаны) және жаңа саяси қоғамдар (Рота клубы аталды) қауіп төндірді. Оның кітабы мемлекет теңізшілерінің (әлеуеттік және министрлердің) айуанның (үкіметке және оның билік ету құқығына күмән келтіргендердің) назарын аудару үшін жағадан лақтыруға болатын ванна болуы үшін жасалған. Хоббс Реставрация кезеңінде өте даулы болды, бірақ Свифттің Хоббсты шақыруы ирониялық болуы мүмкін. Ағалардың әңгімесі қате аллегория, ал Свифттің баяндаушысы не ақылсыз, не ақымақ. Кітап Левиафанды басып алуға немесе Мемлекеттік кемені сақтауға қабілетсіз, сондықтан Свифт Хоббстың сын-пікірінің қауіптерін азайтудың орнына, оларды күшейтіп, рационалды жауап беруге шақыруы мүмкін. Дигрессиялар жеке-жеке оқырманды көңілсіздікке түсіреді, олар нақты мақсатты күтеді. Әр дигрессияның өз тақырыбы бар, әрқайсысы өзінің жеке жарығы туралы эссе. Свифттің өмірбаянында Эренпрейс әр қимыл-қозғалыстың әр түрлі заманауи автордың кейіпкері екенін айтады. Бұл "персона теориясы", ол "Таб туралы әңгіме" – бір пародия емес, ғибадатхананың үй шаруашылығындағы камералық орындаудан туындаған пародиялар сериясы. Эренпрейске дейін кейбір сыншылар "Таб туралы әңгіменің" баяндаушысы романның баяндаушысы сияқты кейіпкер екенін айтқан. А. К. Элиастың Свифттің Храм үйінен кетуінің қайғылылығы туралы дәлелдемелерін, Свифттің Стеллаға арналған журналынан Свифттің Храм үйіне қаншалықты қатыспағаны туралы дәлелдерін ескерсек, "Таб туралы әңгіменің" авторының өзі туралы көптеген бақылауларын ескерсек, дигрессиялар бір типті адамды бейнелейтінін, егер нақты кейіпкер болмаса, айтуға болады. Қалай болғанда да, дигрессиялар – бұл оқырманды сынау, оқырманның ақылдылығы мен күмәнділігіне сенімсіздікке жете алатынын тексеру. Мысалы, құлақтар туралы немесе даналықтың жаңғақ, крем-шери, қақалаған тауық сияқты болуы туралы талқылаулар абсурдты және белсенді түрде ойлы және зерделі оқырманды қажет етеді. Олардың әрқайсысы – түрлі айла, және олардың барлығы оқырманды жалғанды табуға және қабылдамауға үйретеді.

Мәдени орта

Реставрация кезінде баспа революциясы британдық қоғамның барлық аспектілерін өзгерте бастады. Кітаптар арзандаған сайын, ғылымның анықтамалықтары мен "индекстері" көбейген сайын, кез келген адам аз ақша жұмсап, өз пікірлерін жариялап, ғылым, әдебиет және саяси теориядағы соңғы жаңалықтарға қол жеткізуге мүмкіндік алды. Қиындық – шындықты жалғаннан, сенімді талаптарды мүмкін емес нәрседен ажыратуда жатты. Свифт «Таб туралы әңгіме» романын жаңа әлемнің ұсыныстарына қызығушылықпен және сенімсіздікпен қарайтын, өзін кез келген автордың тең немесе жоғары санайтын баяндаушының бейнесінде жазды, себебі ол, олардан айырмашылығы, «технология» мен жаңа пікірлерге ие. Свифт көрінеу, білімге құштар, бірақ ешқандай ой-пікірге ие емес адамның қандай болатынын сұрайды, ал жауап – «Таб туралы әңгіме» романының баяндаушысы. Свифт жаңа білімді кез келген бағамен алуға құштар, бірақ күмәнмен қарап, сұрақтар қоя алмайтын адамдарға ашуланды. Ол аристократияның әсіресе жанкүйері болмаса да, демократияның шын ниетті қарсыласы болды, ол кезде демократия көбінесе Англияның аралық кезеңіндегі ең нашар бұзушылықтарға әкелген «халық билігі» ретінде қарастырылды. Свифттің сатирасы конспирологиялық және ақылсыз жазушылардың бейнесін сомдау арқылы нағыз қызмет етуді мақсат етті. Сол кезде Англияда саясат, дін және білім бір-бірімен тығыз байланысты болды, қазіргідей емес. Монарх мемлекеттік шіркеудің басшысы болды. Әрбір мектептің (орта және жоғары) өзіндік саяси дәстүрі болды. Ресми түрде, сол кезде «вигтер» мен «торилер» деген ұғым болмаса да, бұл атаулар пайдалы болды және жазушылардың өздері оларды қолданды. Екі негізгі партия діни және экономикалық топтармен байланысты болды. Саясат, әлеуметтік топтар мен діннің осы бірігуінің салдары маңызды. Бұл біршама шамадан тыс және қарапайым болғанымен, шіркеуді қолдамау – монархты қолдамаумен, физика мен саудаға қызығушылық таныту – диссиденттік дінмен және вигтер партиясымен байланысты болды. Свифт заманауи нәрселердің барлық жақтаушыларына шабуыл жасағанда, ол сауданың жаңа әлеміне, басқа дінге сенушілерге және белгілі бір дәрежеде вигтер партиясының жаңадан пайда болған бөлігіне шабуыл жасайды.

Автордың тарихы

Ирландияда ағылшын ата-анасынан туған Джонатан Свифт сол кезде Сэр Уильям Темплдің хатшысы болып жұмыс істеді, дәл сол уақытта «Ваннадағы әңгіме» (1694–1697) атты туындысын жазды. Туындының жариялануы Свифттің өзінің жолын табуымен бірге келді, өйткені ол Темплден немесе Темплдің ықпалынан лайықты «көріну» алудан үмітін үзген еді. Свифт пен оның жұмыс берушісі арасындағы араздыққа не себеп болғаны туралы әртүрлі болжамдар бар, бірақ А.К. Элиас нақты дәлелдегендей, соңғы шешім Темплдің хаттарын жұмыстауымен байланысты болды. Свифт Темплдің француз тіліндегі хаттарын аударумен айналысқан, бірақ Темпл немесе оған жақын адам француз мәтінін өңдеп, Темплді көреген және шешен етіп көрсеткен. Нәтижесінде, Свифт ұсынған хаттар мен аудармалар үйлеспеді, және Свифт Темплді хаттарын жалғандаумен айыптауға батылмады, сонымен қатар, зейнеткерлікке шыққан мемлекеттік министрдің өтірік айтқанына ешкім сенбес еді, сондықтан Свифттің беделі түсті. Свифт «Ваннадағы әңгіме» кітабын Темплдің қызметінен кеткен кезде жариялағанмен, ол бұрын ойластырылған, ал кітап Темплдің бірінен туған шайқасқа жауап ретінде жазылған. Свифттің жалпы poleмикасы он жылға жуық уақыт бұрын аяқталған бір пікірталасқа («Ежелгілер мен заманауилардың дауы») қатысты. «Ежелгілер мен заманауилардың дауы» 1690-шы жылдардың басында француз ғалымдары арасында болған пікірталас еді, онда Фонтенель заманауи ғылымның заманауи адамды білім жағынан ежелгілерден асыруға мүмкіндік бергенін айтқан. Темпл өзінің «Ежелгі және заманауи білім туралы» еңбегінде осы пікірге қарсы шықты (онда ол қазіргі сыншылардың көбінесе алыптардың иығында тұрған карликтер болғандықтан көбірек көретіні туралы тұжырымды алғаш рет ағылшын тілінде айтты), ал Темплдің біршама наив эссесі жауаптардың шағын толқынын тудырды. Темплге қарсы шыққан екі адам – Ричард Бентли (классицист және редактор) және Уильям Воттон (сыншы) болды. Англиядағы барлық талқылау 1696 жылы аяқталды, бірақ бұл Свифттің қиялын оятуда. Свифт Ежелгілер мен Заманауилардың қарсыласып жатқан лагерьлерінде әлемге қараудың екі жалпы тәсілін көрді (төмендегі тарихи фонды қараңыз, «жаңа адамдар» мен «ежелгілер» түсінілуі мүмкін кейбір мағыналар үшін). «Ваннадағы әңгіме» классикалық білімнен гөрі заманауилықты жоғары бағалайтындардың барлығына шабуыл жасайды. Темпл де солай істеген, бірақ Свифт, Темплден айырмашылығы, классикалық әлемді де мақтамайды. Римде ешқандай нормативті құндылық жоқ, ағылшынның жоғалған аңғары жоқ, заманауи ғылымның мақтанышына қарсы тұруға болатын оттың күлі жоқ. Кейбір сыншылар Свифттің кез келген дәуірдегі адамзатты мақтауға деген ықыласынан оның адамзатты жек көретіндігін көрсетеді, ал басқалары онда өркөкіректіктен бас тартуды байқайды. Сонымен қатар, «Ваннадағы әңгіме» Ежелгілер мен Заманауилардың араздығын қайта жандандырды, кем дегенде Воттонды оның «Қиындық туралы» кітапшасының жаңа басылымын шығаруға итермеледі, және ол оған «Ваннадағы әңгіменің» авторына қарсы эссе қосты. Свифт Воттонның «Жауап» шығармасының үзінділерін кітаптың бесінші басылымына «Ескертпелер» ретінде қосуға мүмкіндік алды. Свифттің сатирасы Скриблерлік шеңбердегі басқа сатириктер үшін де негіз болды, ал Заманауиға қарсы Ежелгі тақырыбы саяси және мәдени күштердің арасындағы айырмашылық ретінде қолданылды. Егер Свифт «Ваннадағы әңгіме» оған өмір сүру үшін табыс әкеледі деп үміттенсе, ол көңілі тоймас еді. Свифт өзі бұл кітаптың шіркеудегі жоғары лауазымға ие болу мүмкіндігінен айырды деп сенді. Алайда, Свифт «Ваннадағы әңгіме» кітабында дін қызметкері болуды көздемеген болуы мүмкін. Керісінше, оның мақсаты әдеби және саяси тұлға ретінде танылу және беделді адамдардың назарын аудару болды. Осылай болды. Осы жұмысының және шіркеу ісіндегі белсенділігінің нәтижесінде Свифт Роберт Харлидің, болашақ Оксфорд графының және Генри Сент-Джонның, Болингброк виконтының танысы болды. 1710 жылы торилер үкіметке келгенде, Свифт өзінің еңбегі үшін марапатталды. Алайда 1713–14 жылдары тори үкіметінің құлдырауынан кейін Свифт Дублиндегі Сент-Патрик соборының деканы болып тағайындалды, бұл оның айдалуы ретінде қарастырды.

Сатираның сипаты

Жарнамаланғаннан кейін көпшілік ағайындылар туралы әңгімеде аллегория бар екенін, ал «Дигрессияларда» саяси сілтемелер бар екенін түсінді. Осыдан кейін CliffsNotes немесе Spark Notes сияқты қазіргі қызметтерге ұқсас бірнеше «Түсіндірмелер» пайда болды. «Түсіндірмелер» оқырманға «Әңгіме» туралы түсініктемелер мен сілтемелердің түсіндірмелерін ұсынды. Эдмунд Керлл жұмыстың «Түсіндірмесін» жылдам шығарды, ал Уильям Воттон жұмыстың авторына «Жауап» ұсынды. Суифттың шабуылына индекс жасаушылар, жазбалар жасаушылар, ең бастысы кітаптарда «қара материя» көретін адамдар кірді. Жалпы сынға шабуыл жасай отырып, ол өзінің жауы Уильям Воттонның кітабына «Жауап» ретінде «Әңгімені» түсіндіруді ұсынғанына және ол тікелей шабуылдаған адамдардың бірі Керллдің кітапты көпшілікке түсіндіруді ұсынғанына қуанды. 1710 жылғы кітаптың бесінші басылымында Суифт Воттонның түсіндірмелерін және Суифттың баяндаушысының жазбаларын қамтитын жұмыстың құрылғысын ұсынды. Жазбалар кейде шынайы ақпарат береді, ал көбінесе адастырады, ал Уильям Воттонның есімі, Модернистердің қорғаушысы, бірнеше жазбаларға қосылды. Бұл Суифтқа түсініктемені сатираның бір бөлігіне айналдыруға, сондай-ақ өзінің баяндаушысын өзін-өзі сынлау деңгейіне көтеруге мүмкіндік берді. «Әңгіменің» сатирасы барлық түрдегі қате оқылымдарға қарсы тұруда ең дәйекті. Аңыздық бөлімдерде де, оңашалықтарда да, Суифт шабуылдайтын барлық ақымақтықтың түбінде жатқан жалғыз адамдық кемшілік – Киелі кітапты, поэзияны және саяси прозаны бейнелі және тура мағынада оқу. Баяндаушы жасырын білімді, рухани нәрселердің механикалық әрекетін, физикалық нәрселердің рухани қасиеттерін және барлық нәрсенің баламалы оқуын іздейді. Кітаптың «әңгіме» бөлімдерінде Питер, Мартин және Джек жаман компанияға түсіп (Рим империясының ресми дініне айналады) және әшекейлерді (сенімділік) қосу арқылы өздерінің киімдерін өзгерте бастайды. Олар мұрагердің өсиетін Питерден күтеді. Ол билікпен билік ете бастайды (ол әкесінің көбірек әшекейлер киюге болатынын айтқандығын есіне алды), Джек Питердің билігіне қарсы көтерілгенге дейін. Джек өсиетті (Киелі кітапты) тым түбегейлі оқи бастайды. Ол «алғашқы христиандықты» білдіретін киімнің бастапқы күйін қалпына келтіру үшін киімді жыртып тастайды. Ол «ішкі жарыққа» ғана сүйеніп, шамның түтінін жұтып, көзін жұмып жүре бастайды. Ақырында Питер мен Джек бір-біріне ұқсай бастайды, ал тек Мартинде түпнұсқаға ұқсас киім қалады. Суифттың шығармаларын қабылдауда маңызды фактор – шығарманың баяндаушысы барлық бағытта экстремист. Нәтижесінде ол дұрыс аллегорияны құра алмайды, сонымен қатар ол бақылауын жоғалтпай, өздерінің дигрессияларын аяқтай алмайды (әдетте ол ақылсыз екенін мойындайды). Англия шіркеуінің оқырмандары үшін ағайындылардың аллегориясы аз жұбаныш береді. Мартиннің сенімі бұзылған, ол әлі де әшекейлермен толы. Оның жалғыз артықшылығы – бауырларының азғындығынан аулақ болуы, бірақ бастапқы сенім одан айырылған. «Әңгіменің» оқырмандары кітаптың екі «бөлігі» үшін де қанағаттанарлықсыз шешімді қабылдады, ал «Әңгіме» жиі Суифттың адамзаттықсыздығының дәлелі ретінде ұсынылады. Майкл МакКеонның соңғы кезде айтқандай, Суифтті Уиг, Тори, эмпирик немесе діни жазушы емес, қатал скептик ретінде сипаттауға болады. Ол классиктерді ежелгілер мен заманауилардың таласында қолдады, және ол қалыптасқан шіркеу мен аристократияны қолдады, өйткені ол баламаларды нашар деп санады. Ол басқа жерде айтқандай, асыл тектің өзінен ешқандай ізгілік жоқ, бірақ оның байлық пен білім берудің артықшылықтары аристократты тең дәрежедегі ізгі, бірақ артықшылықтары жоқ қарапайым адамнан гөрі жақсы билеуші етті. «Басқыштың әңгімесі» – Суифттың ой-өрісін танытатын керемет мысал. Соңында оған сенудің қажеті жоқ сияқты. Рас, «Әңгімедегі» сатира бірнеше себептерге байланысты тарихи жаңалық болып табылады. Біріншіден, Суифт прозалық пародияны ойлап тапты. «Апология үшін және т.б». (1710 жылы қосылған) Суифт өзінің жұмысы бірнеше жерде «пародия» екенін түсіндіреді, ол өзінің ашқысы келген адамдардың стилін еліктейтін жерде. Бір қызығы, «пародия» сөзі бұрын прозада қолданылмаған, ал оның берген анықтамасы Джон Драйденнің «Сатира туралы әңгімесінде» (Драйденнің Ювенал мен Персийдің сатираларын аудармасының алғы сөзі) «пародияны» анықтаған пародиясы болуы мүмкін. Суифтке дейін пародиялар көңіл көтеру үшін жасалған, бірақ негізінен мазақ түрінде емес. Драйден «Макфлекно» шығармасында Энеиданы еліктеп, жаман ақынның қасиеттілігін сипаттады, бірақ еліктеу Виргилді емес, ақынды мазаққа түсірді. Суифттың сатирасы ешқандай шешім ұсынбайды. Ол көптеген ақымақтық әдеттерді күлкіге қалдырса да, оқырманға қабылдауға болатын оң құндылықтар жиынтығын ұсынбайды. Бұл типтегі сатира Суифтті еліктеген адамдардың саны артып, кейінірек көбірек таралған, бірақ Суифт оқырманға шығу жолын ұсынбауымен ерекшеленеді. Ол ешқандай ұстанымға көндірмейді, бірақ оқырманды түрлі ұстанымдардан көндіреді. Бұл «Әңгімені» Суифттың ең аз оқылған маңызды туындысы еткен қасиеттерінің бірі.

Тарихи негіздер

1696–1705 жылдар аралығындағы тарихи тұрғыдан ең маңызды саяси оқиғалар 1660 жылы II Карлдың таққа қайта отыруы, Тест заңы және 1688–1689 жылдардағы Англия революциясы немесе Даңқты революция болуы мүмкін. Саяси жағдайдан қарағанда, ағылшыздар корольдің басы кесілген азамат соғысын бастан өткерді, пуритан Оливер Кромвельдің басқаруымен бірнеше жылдық үзіліс, содан кейін 1660 жылы Парламент корольді қайта билікке шақырды. II Карл қайтыс болғаннан кейін оның інісі, II Джеймс Англия тағына отырды. Бірақ, Джеймс, католик болғандықтан, католик әйелге үйленгенде, ағылшын Парламенті оның орнына Вильгельм Оранскийді билікке шақырды, Джеймсті әскери қысыммен елден кетуге мәжбүр етті. Парламент болашақ ағылшын монархтарын қалай таңдау керектігін шешті. Бұл әдіс әрқашан қандық байланысқа қарағанда протестантизмді жоғары қоятын еді. Саяси сауатты ағылшыздар үшін Парламент, негізінен, корольді сайлаған еді. Ресми түрде ол жоғары билікке ие болса да, Парламент корольді таңдап, оның орнына басқасын қоюға құқылы екеніне күмән болмады. Сонымен қатар, заң бойынша, монархқа шіркеу басшысы ретінде адал болу керек еді, бірақ ұлттың мұндай жағдайға төзбеушілік танытуының себебіне көз жеткізу қиын болды. Сол кездегі діни қақтығыс негізінен Англия шіркеуі мен басқа дін өкілдері арасында болды. Джонатан Свифт сияқты шіркеудің өкілдері бұл диссиденттердің тудырған қаупін жақсы сезінді. Пуритандар мен басқа диссиденттердің шіркеу қызметтерін бұзуы, саяси лидерлерді Антихрист деп айыптауы, халықты зорлық-зомбылыққа, бүліктерге және ерекше мінез-құлыққа, тіпті шағын теократиялар құруға итермелеуі жиі кездесетін жағдай еді. Протестант диссиденттері Англия азамат соғысына жетекшілік еткен. Диссиденттердің қысымы британ саясатының барлық деңгейінде сезілді және британ экономикасының өзгеруінен көрінді. «Ванна туралы әңгіме» жазылып, басылған кезеңде өнеркәсіптік революция басталғанмен, сол кезде ешкім оны білмеді. Бірақ ағылшыздар «сауда» деп аталатын нәрсе өркендеп келе жатқанын білді. Саудагерлер, импорттаушылар/экспорттаушылар және «саудамен айналысушылар» зор байлыққа ие болды. Аристократия өкілдерінің саудагерлерге қарағанда ақшасы аз болуы жиі кездесетін құбылысқа айналды. Орта таптың кәсіби салаларында жоғарылағандар басқа таптардың өкілдеріне қарағанда диссиденттер болуы ықтимал деп есептелді, ал акциялық биржа және Лондонның Ллойд компаниясы сияқты мекемелер пуритан саудагерлерімен құрылды. Бұл топтардың өкілдері білімі мен әдеп-ғайыпты өздеріне лайық емес деп көрсетуге тырысқандары үшін көп мазақталды. Сонымен қатар, бұл «жаңа адамдар» көбінесе университеттер мен дәстүрлі орта мектептердің түлектері емес еді. Осының салдарынан, олар латын тілінде еркін сөйлей алмады, классикалық әдебиеттерді жақсы көрмеді және оларға көп мән бермеді. 1688–1705 жылдар аралығында Англия саяси тұрақсыздыққа ұшырады. Король Аннаның билікке келуі биліктегі тұлғалардың арасында осалдық сезімін тудырды. Аннаның еңбекеш екендігі туралы әңгімелер тарады және оның Марлборо герцогының әйелі Сара Черчилль басқарып отыр деген қауесет болды. Свифт бұл кезеңнің көп бөлігінде виг болғанымен, ол көбінесе Ескілер лагерімен (яғни, Ескіліктермен, Англия шіркеуімен, аристократиямен, дәстүрлі біліммен) жақын болды және шіркеуге қызмет етуде саяси белсенділік танытты. Ол «Апология үшін және т.б.» және «Гуливердің саяхаттары» кітабының 1-ші кітабындағы сілтемеде, тақты қорғау үшін осы әңгімені жазғанын айтады. Бұл қауіпті жандар көп болды. Осы кезде саяси клубтар мен қоғамдар көбейіп жатты. Баспа революциясы адамдардың ондаған тулардың астында жиналып, бұрын айтылмаған саяси және діни көзқарастар енді қолдаушылар таба бастағанын білдірді. Басқа дін өкілдерінің позициясы ақшамен байланысты болғандықтан және Парламент билікті күшейткен сайын, тарихи жаңа деңгейдегі еркіндік тарихи тұрақсыздықтың жаңа тепе-теңдігін әкелді.

Жариялану тарихы

"Әңгіме" алғаш рет 1704 жылы Джон Натт баспасында жарық көрді. Свифт бұрын сер Уильям Темпл үшін жариялағанда Бенджамин Тукті пайдаланған болатын. Ол Тукті "Әңгіме" еңбегінің бесінші басылымы (1710) және кейінгі жұмыстарында да қолданды. Туктің ізбасары Бенджамин Мотт Свифттің "Гулливердің саяхаттары" атты еңбегін жариялады. Баспагердің өзгеруі – осы шығарманың авторлығы туралы пікірталас тудырған факторлардың бірі ғана. "Әңгіме" еңбегінің бірінші, екінші және үшінші басылымдары 1704 жылы жарық көрді, ал бесінші басылымы 1710 жылы жарық көрді. "&c. үшін кешірім" деген еңбегінде Свифт бастапқыда басылымшысына жұмыстың дайын көшірмесін бергенін, ал өзінде түзетулер жазылған көшірмесін сақтап, басқа көшірмелерді де, оның ішінде біреуін Джонатанның "пастор туысы" Томас Свифтке бергенін айтады. Осының салдарынан алғашқы басылымда көптеген қателер кездесті. Екінші басылымда шрифт қайта құрастырылды. Үшінші басылым екінші басылымның түзетілген нұсқасы болды, ал төртінші басылым үшінші басылымдағы түзетулерді қамтыды. Жұмыстың маңызды жаңа басылымы – 1710 жылғы бесінші басылым. Қазіргі редакторлар көбінесе осы мәтінді пайдаланады. Осы басылымда "&c. үшін кешірім" ("&c." – Свифттың "Таб туралы әңгіме" деген қысқартылған атауы: Натт осы қысқартуды кітаптың толық атауына дейін кеңейтуі керек еді, бірақ олай істемеді; қате түзетілмей қалды) қосылды, көптеген замандас оқырмандар мен авторлар бұл өзгерісті бұрыннан да өткір сатираны күшейткені деп санады.

Авторлық пікірталас

Бүгінгі таңда бұл пікірталас шамалы ғана қалса да, "Ванна туралы әңгіме" авторлығы туралы сұрақтар 18 және 19 ғасырларда көптеген белгілі сыншыларды толғандырды. Самуэль Джонсонның "Ванна туралы әңгіме" – нағыз генийдің туындысы екенін айтуы мәшһүр (Гулливердің саяхатынан өзгеше, онда "үлкендер мен кішкентайлар" елестетілген соң, қалғаны оңай), ал Свифт үшін тым жақсы туынды. 19 ғасырда Свифттің кейінгі шығармаларында адамдыққа деген жеккөрушілік пен ақылсыздық көрген көптеген сыншылар "Ванна туралы әңгіме" оның туындысы емес деп санауға тырысты. Бір қызығы, сыншының "Әңгімені" кім жазғаны туралы пікірі, сол сыншының саяси көзқарасын көрсететін. Свифт – торишіл, яки вигтерге қарсы күшті жақтас болғандықтан, "Ванна туралы әңгіме" жанкүйерлері кітапты жарияланған күнінен бастап басқа авторға жатқызуға құштар болды. Бұл туынды 1704 жылы анонимді түрде жарық көрді. Свифт мансабының барысында анонимді жариялауды қалайтын, себебі бұл оның мансабын және жеке өмірін қорғауға көмектесетін. Рухани қызметкер ретінде Свифт өмір сүру үшін ақсүйектердің қолдауына мұқтаж болды. Сонымен қатар, ақсүйектер Лордтар палатасында шіркеу мәселелеріне жауапты болғандықтан, шіркеу ісіндегі саяси тиімділігі лордтарға байланысты болды. Свифт өзі жазған кейде ұятты және жағымсыз туындылардан біршама алшақтау қажеттігін сезінді. "Ванна туралы әңгіме" бірден танымал болды және дау тудырды. Осының салдарынан, туындының авторы ретінде әртүрлі адамдардың есімдері айтылды. Сол кезде Джонатан Свифт Лордтар палатасында бірінші ондықтан және бесінші бөліктен алынатын алымдар туралы заң қабылдау бойынша жұмысынан басқа көпшілікке аса таныс емес еді. Кейбіреулер оны Уильям Темпл жазды деп ойлады. Франсис Атербери Оксфордтағы адамдардың Эдмунд Смит пен Джон Филипс жазды деп есептегенін айтты, бірақ ол оны Джонатан Свифт жазды деп санайтын. Кейбіреулер оны Лорд Сомерстікі деп ойлады. Алайда Джонатанның шіркеудегі туысы Томас Свифт болды. Томас пен Джонатан "Ванна туралы әңгіме" жазылған кезде хат алмасып жүрді, ал Томас Свифт кейіннен осы туындыны өзі жазғанын мәлімдеді. Джонатан Томас еңбекке ешқандай үлес қоспағанын және егер ол оны жазған болса, Томас оны "түсіндірсін" деді. Авторлық дауды баспагердің таңдауы одан әрі күшейте түсті. Свифт "Ванна туралы әңгіме" жарықтанғаннан кейін ғана емес, одан бұрын да Тоукидің қызметін пайдаланды, сондықтан Джон Натт дүкеніндегі туындының пайда болуы ерекше жағдай болды. Стильдік және мазмұндық тұрғыдан алғанда, "Ванна туралы әңгіме" Свифткі екені сөзсіз. Бұл орайда ең маңыздысы – баяндаушының позасы және баяндаушы пародиясын жасауы. Кейіпкер ретінде жазудың драмалық тәсілі Джонатан Свифт бойында өмір бойы сақталған. Сонымен қатар, Томас Свифт аз ғана әдеби мұра қалдырды. Томас Свифт авторлығы А. К. Гуткельх пен Д. Никол Смиттің "Ванна туралы әңгіме" (1920 және 1958) жинағында қарастырылған, онда олар "Томас Свифттің "Ванна туралы әңгімеге" қатысуы туралы барлық дәлелдер – аңыз ғана және [Эдмунд] Керлдің кілті" дейді. Шындығында, 1710 жылы Свифт Тоуки арқылы туындының бесінші басылымын қайта басып шығарды және бұл қалай басталғанын хат арқылы түсіндірді. Ол туынды алғаш жарық көрген кезде Свифт Ирландияда болған және "менің кішкентай Парсон туысым" оған қатысы бар сияқты күдікпен сөйлегенін айтты. Басқаша айтқанда, анонимділік Томас Свифттің атақ-даңққа құштарлығымен бірігіп, жаңсақ пікір тудырды. Кейіннен, Томас Свифтті автор деп санауға сыншылардың пікірі ғана себеп болды. Роберт Хендрикссон өзінің "Британдық әдеби анекдоттар" кітабында "Свифт өзінің таңғажайып "Ванна туралы әңгіме" (1704) туындысына әрқашан риза болды. Кейінгі жылдары ол оны қайта оқып, "Құдай-ау! Мен сол кітапты жазғанда қандай дарынды болдым!" – деп айтқан".