Кіріспе
Герман құдайы
Тир (/t//ɪər/; Ежелгі норвег: Týr,) – герман мифологиясындағы құдай, батыр және мифологиялық батырлардың қамқоршысы. Норвег мифологиясында, герман халықтары арасындағы құдайлар туралы сақталған көптеген әңгімелерде, Тир оң қолын алып қашқан құдайлар оны байлағанын түсінгенде, оны тістеп алған алып қасқырға құрбан етеді. Рагнарёк оқиғалары кезінде Тирдің де сондай алып итпен жойылғаны айтылады. Interpretatio romana әдетте бұл құдайды Марс деп қарастырады, ол ежелгі римдік соғыс құдайы, және латын тіліндегі құдайға жасалған көптеген сілтемелер осы көзқарас арқылы жасалған. Мысалы, құдай 3-ші ғасырдың латын жазуында Марс Тингс (лат. "Жиынның Марсы [Тың]") деп аталуы мүмкін, бұл ежелгі герман халықтарының заң шығару органы болған германдық тингімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Interpretatio germanica процесінің керісінше, сейсенбі күні ағылшын және басқа герман тілдерінде Марс емес, "Тир" ("Тир күні") деп аталады. Ежелгі норвег деректерінде Тир кейде йотунның (Hymiskviða) немесе Одиннің (Skáldskaparmál) ұлы ретінде сипатталады. Локасенна белгісіз және басқаша танылмаған жұбайына сілтеме жасайды, бұл континенттік герман жазбаларында да көрінуі мүмкін (Зисаға қараңыз). Құдай атының этимологиясы және германдық мәтіндердегі құдайдың көлеңкелі бейнесіне байланысты, кейбір ғалымдар Тирдің ерте герман мифологиясының құдайлары арасында маңызды орын алғанын болжайды.
Атауы
Герман мифологиясында ол ежелгі ағылшын тілінде Тив (Tīw) және ежелгі жоғары неміс тілінде Зиу (Ziu) деп белгілі, екеуі де "Құдай" деген мағынаны білдіретін прото-германдық құдай аты Тиваз (Tīwaz) -дан шыққан. Құдай туралы мәліметтер көбінесе ежелгі скандинавиялық дереккөздерден ғана сақталған. Тир – Тиваз рунасының атаушысы, рундық жазудың латын әрпі Т-ға сәйкес келетін әрпі.
Скандинавиядағы әртүрлі жер-атаулар осы құдайға сілтеме жасайды, ал Англия мен Скандинавияда табылған көптеген заттар Тирді бейнелейтін немесе оған дұға ететін сияқты көрінеді.
Этимология
Ежелгі норвегиялық Тир теонимінің бастауы ертедегі протонорвегиялық Tīwaʀ түрінде қайта құрылған, ол өзінің германдық туыстары Tīw (Ежелгі ағылшын тілі) және Ziu (Ежелгі жоғарғы неміс тілі) сияқты протогермандық Tīwaz теонимінен алынған, яғни "Құдай". Тейвс (кейін Тейус) деп аталатын готикалық құдайдың аты да тиваз рунасына негізделген болуы мүмкін. Ежелгі скандинавиялық поэзияда көпше түрдегі tívar 'құдайлар' үшін қолданылады, ал жекеше түрдегі týr, яғни '(a) құдай', Один мен Тор үшін кенингтерде кездеседі. Қазіргі ағылшын жазушылары құдайдың есімін жиі ағылшыншалау арқылы өз есімінің диакритикасын алып тастап, көне норвег тіліндегі Týr-ды Tyr деп жазады. Протогермандық еркек есімдік tīwaz (көпше. (көпшілік) tīwōz) "құдай, құдай" дегенді білдіреді және, мүмкін, белгілі бір құдаймен байланысты болған титул немесе эпитет ретінде қызмет еткен, оның бастапқы аты қазір жоғалған. Ол Proto Indo European deywós сөзінен шыққан, яғни "ұлы, көктегі", сондықтан "құдай" (мысалы, Санскрит: [[Дева (индуизм) 'ұлы, құдайлық', көне литва тілі: [[Dievas, deus 'құдай, құдай'), өзі "күндізгі аспанды" білдіретін dyēus сөзінен шыққан, сондықтан "күндізгі аспан құдайы" (мысалы, Зевс, Юпитер (мифология)). Германдық tīwaz есімдік теivas финдік қарыз сөзінде кездеседі, ол құдайлар мен Рукотивода жұрнақ ретінде қолданылады. Романогермандық құдайлығы Алатавиа да байланысты болуы мүмкін, бірақ оның шығу тегі әлі де белгісіз. Тілдік дәлелдерге және ертедегі жергілікті салыстыруларға байланысты Тиваз және римдік Марс құдайы, әсіресе Марс Thingus атымен, бірқатар ғалымдар Тивазды протогермандық аспан, соғыс және нәрсе құдайы деп түсіндірді. Алайда басқа ғалымдар оның "аспан құдайы" ретінде сәйкестендірілуін қабылдамайды, өйткені tīwaz оның бастапқы аты емес, керісінше онымен байланыстырып, ақырында оны алмастырған эпитет болған.
Сейсенбі күнінің пайда болуы
Қазіргі ағылшын тіліндегі апта күнінің атауы Tuesday көне ағылшын тіліндегі tīwesdæg сөзінен шыққан, яғни "Тіw күні" дегенді білдіреді. Ол көне норвег тіліндегі Týsdagr, көне фриз тіліндегі Tīesdi және көне жоғарғы неміс тіліндегі Ziostag (орта жоғарғы неміс тіліндегі Zīstac) тілдерімен туыс. Олардың бәрі кейінгі прото-герман тіліндегі Tiwasdag ('Тіwaz күні') сөзінен тараған, бұл латын тіліндегі Martis dies ('Марс күні'; қазіргі итальян тіліндегі martedì, француз тіліндегі mardi, испан тіліндегі martes тілдерімен салыстырыңыз) сөзінің тікелей аудармасы. Бұл ерте германдықтардың Марспен байланыстырғанын көрсетеді. Сейсенбі күніне арналған германдық апта күндерінің атаулары, егер жоғарыда аталған тілдерден тікелей шықпаса, сонда да ақырында құдайға сілтеме жасайтын болуы мүмкін, мысалы, орта голланд тіліндегі Dinxendach және Dingsdag, орта төменгі неміс тіліндегі Dingesdach және ескі жоғарғы неміс тіліндегі Dingesdag (қазіргі Dienstag). Бұл формалар құдайдың þingsaz (жиналыс) деп аталатын дәстүрлі құқықтық жиналыспен байланысына қатысты болуы мүмкін, бұл ежелгі германдық халықтары арасында кең таралған және құдаймен байланысты болған. Мұны Марсқа (Тіwaz) жиі қосылатын Thingsus (Þingsaz 'жиналыстың құдайы') деген эпитеттің болуымен немесе құдайдың жиналыспен тығыз байланысымен түсіндіруге болады.
Ежелгі ағылшын тілінде
Латын құдайы Марс көне ағылшын жазушыларында кейде Tīw немесе Tīg деп түсіндірілген. Tīwes жатысы сейсенбі күнінің атауы, tīwesdæg-та да кездеседі.
Викинг дәуірі және викинг дәуірінен кейінгі дәуір
Викинг дәуірінде Тиваз Солтүстік герман халықтары арасында Тыр болып дамыды. Бұл кезеңде құдай Солтүстік германдық көздерде көптеген рет еске алынады, бірақ Один, Фрейя немесе Тор сияқты басқа да құдайларға қарағанда әлдеқайда аз. Осы еске алулардың көп бөлігі 13 ғасырда ежелгі дәстүрлі материалдардан жинақталған «Поэзиялық Эдда» мен 13 ғасырда исландтық ақын және саясаткер Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда»да кездеседі.
Эдда прозасы
Эдданың «Гилфагиннинг» және «Скальдскапармал» бөлімдерінде Тир туралы бірнеше рет айтылған. Құдай кітаптың «Гилфагиннинг» бөлімінің 25-бөлігінде былай делінеді: «Жоғарыда айтылған: «Тир деп аталатын бір ас бар. Ол – ең батыл және қайсар, шайқаста жеңіске жету үшін зор күш-қуатқа ие. Іс-қимыл адамының оған дұға етуі абзал. «Ерлік – басқалардан озған, ешбір күмәнсіз әрекет ете білген қасиет» деген сөз бар. Ол соншалықты дана болғандықтан, ақылды адамды «ақылды Тир» деп атайды. Оның батылдығының бір дәлелі – Фенрис-қасқырын оған шынжыр салу үшін алдауға тырысқанда, олар оны жібермейтініне сенбегендіктен, Тирдің қолын қасқырдың аузына кепіл ретінде салған. Ал олар жібермеген кезде, қазір «қасқыр буыны» деп аталатын жердегі қолын шауып тастады. Ол бір қолды және адамдар арасындағы келісімді ынталандырмайтын адам саналады». А. Фолкс аудармасы (ескертпелер Фолксқа тиесілі). Бұл оқиға «Гилфагиннингтің» 34-бөлімінде де жалғасады: («Олар қасқырды үйде өсірген, тек Тир ғана оған батыл түрде жақынып, тамақтандырған»). Кейін «Гилфагиннингте» Жоғарыда айтылған Рагнарёк оқиғалары кезінде Тирдің болжамды өлімі туралы талқылайды: «Содан кейін Гнипахеллирдің алдында байланған Гарм иті де босатылады. Бұл – ең зұлым жаратылыс. Ол Тирмен шайқасып, екеуі де бір-бірін өлтіреді». А. Фолкс аудармасы.
High said: 'There is also an As called Tyr. He is the bravest and most valiant, and he has great power over victory in battles. It is good for men of action to pray to him. There is a saying that a man is ty valiant who surpasses other men and does not hesitate. He was so clever that a man who is clever is said to be ty wise. It is one proof of his bravery that the italic=no were luring Fenriswolf so as to get the fetter italics=no on him, he did not trust them that they would let him go until they placed Tyr's hand in the wolf's mouth as a pledge. And when the italic=no refused to let him go then he bit off the hand at the place that is now called the wolf joint [wrist], and he is one handed and he is not considered a promoter of settlements between people. A. Faulkes translations (notes are by Faulkes)
This tale receives further treatment in section 34 of Gylfaginning ("The italic=no brought up the wolf at home, and it was only Tyr who had the courage to approach the wolf and give it food."). Later still in Gylfaginning, High discusses Týr's foreseen death during the events of Ragnarök:
Then will also have got free the dog Garm, which is bound in front of Gnipahellir. This is the most evil creature. He will have a battle with Tyr and they will each be the death of each other. A. Faulkes translation
Skáldskaparmál opens with a narrative wherein twelve gods sit upon thrones at a banquet, including Týr. Later in Skáldskaparmál, the skald god italic=no tells italic=no (described earlier in Skáldskaparmál as a man from the island of italic=no) how kennings function. By way of kennings, italic=no explains, one might refer to the god Odin as "Victory Tyr", "Hanged Tyr", or "Cargo Tyr"; and Thor may be referred to as "Chariot Tyr". Section nine of Skáldskaparmál provides skalds with a variety of ways in which to refer to Týr, including "the one handed As", "feeder of the wolf", "battle god", and "son of Odin". The narrative found in Lokasenna occurs in prose later in Skáldskaparmál. Like in Lokasenna, Týr appears here among around a dozen other deities. Similarly, Týr appears among a list of italic=no in section 75. In addition to the above mentions, Týr's name occurs as a kenning element throughout Skáldskaparmál in reference to the god Odin.
«Скальдскапармал» он екі құдайдың, соның ішінде Тирдің де, тақтарда отырған банкетімен басталады. Кейін «Скальдскапармалда» скальд құдайы (бұрын «Скальдскапармалда» Кенинг аралынан келген адам ретінде сипатталған) Кенингке кенингтердің қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді. Кенингтер арқылы Одинді «Жеңіс Тирі», «Асқын Тирі» немесе «Жүк Тирі» деп, ал Торды «Арба Тирі» деп атауға болады. «Скальдскапармалдың» тоғызыншы бөлімінде скальдтарға Тирді атаудың әртүрлі тәсілдері ұсынылады, соның ішінде «бір қолды ас», «қасқырды қоректендіруші», «жауынгерлік құдай» және «Одиннің ұлы». «Локасеннадағы» оқиғалар кейінірек «Скальдскапармалда» проза түрінде кездеседі. «Локасеннадағыдай», Тир мұнда да басқа онға жуық құдайлардың арасында пайда болады. Сонымен қатар, Тир 75-бөлімдегі тізімде де кездеседі. Жоғарыда айтылғандардан басқа, Тирдің есімі Один құдайына қатысты «Скальдскапармалда» кенинг элементі ретінде де қолданылады.
High said: 'There is also an As called Tyr. He is the bravest and most valiant, and he has great power over victory in battles. It is good for men of action to pray to him. There is a saying that a man is ty valiant who surpasses other men and does not hesitate. He was so clever that a man who is clever is said to be ty wise. It is one proof of his bravery that the italic=no were luring Fenriswolf so as to get the fetter italics=no on him, he did not trust them that they would let him go until they placed Tyr's hand in the wolf's mouth as a pledge. And when the italic=no refused to let him go then he bit off the hand at the place that is now called the wolf joint [wrist], and he is one handed and he is not considered a promoter of settlements between people. A. Faulkes translations (notes are by Faulkes)
This tale receives further treatment in section 34 of Gylfaginning ("The italic=no brought up the wolf at home, and it was only Tyr who had the courage to approach the wolf and give it food."). Later still in Gylfaginning, High discusses Týr's foreseen death during the events of Ragnarök:
Then will also have got free the dog Garm, which is bound in front of Gnipahellir. This is the most evil creature. He will have a battle with Tyr and they will each be the death of each other. A. Faulkes translation
Skáldskaparmál opens with a narrative wherein twelve gods sit upon thrones at a banquet, including Týr. Later in Skáldskaparmál, the skald god italic=no tells italic=no (described earlier in Skáldskaparmál as a man from the island of italic=no) how kennings function. By way of kennings, italic=no explains, one might refer to the god Odin as "Victory Tyr", "Hanged Tyr", or "Cargo Tyr"; and Thor may be referred to as "Chariot Tyr". Section nine of Skáldskaparmál provides skalds with a variety of ways in which to refer to Týr, including "the one handed As", "feeder of the wolf", "battle god", and "son of Odin". The narrative found in Lokasenna occurs in prose later in Skáldskaparmál. Like in Lokasenna, Týr appears here among around a dozen other deities. Similarly, Týr appears among a list of italic=no in section 75. In addition to the above mentions, Týr's name occurs as a kenning element throughout Skáldskaparmál in reference to the god Odin.
Археологиялық дерек
Ғалымдар археологиялық ескерткіштердегі әртүрлі заттарда Тир бейнеленгенін болжайды. Мысалы, Швецияның Троллхеттан қаласынан табылған Көшпенділер дәуіріндегі алтын брактеатта бір адамның қолын аң шағып жатқан суреті бейнеленген, бұл Тирді көрсетуі мүмкін. Англияның Дарем графтығындағы Сокберндегі викинг дәуіріне жататын тас қабір де Тирді бейнелеуі мүмкін. Сол сияқты, 2019 жылы Данияның Хорншерред қаласында табылған күміс түйме Тирдің қасқырмен күресіп жатқанын көрсетеді деп түсіндіріледі.
Ғылыми қабылдау
Құдайдың атының этимологиясына байланысты ғалымдар бір кезде Тирдің герман мифологиясында ескі скандинав жазбаларындағы оған қатысты аз сілтемелерге қарағанда әлдеқайда маңызды рөл атқарғанын болжайды. Кейбір ғалымдар Одиннің тарих алдында Тирден бұрын танымал болғанын және кейде оның құдайының өкілеттіктерін өзіне сіңіріп алғанын айтады. Мысалы, ғалым Герман Райхерттің сөзіне сүйенсек, құдайдың атының этимологиясы және оның "құдай" деген түсінікті мағынасы "Один Тирді оның басымдығынан ығыстырған болуы керек. Тациттың жау әскеріне арналған екі құдайды атауы б.з. 1-ші ғасырында олардың бірге болғанын көрсетеді".
Жоғарыдағы Сигрдрифамаль өлеңі рунологтар арасында пікірталас тудырды. Мысалы, осы өлеңге қатысты рунологтар Минди МакЛеод пен Бернард Миз былай дейді:
"Сиқырлы мақсаттар үшін семсерлерге жазылған руналардың ұқсас сипаттамалары басқа көне норвег және көне ағылшын әдеби көздерінен белгілі, бірақ олар діни контексте емес. Шындығында, орта ғасырлардағы семсерлердің өте азы руналармен өрнектелген, ал олардағы жазулар көбінесе "жеңіс руналары" емес, қарапайым шеберлердің формулаларынан тұрады. Мұнда Тирді шақырудың Тирдің өзіне емес, Т рунасына қатысы бар деп есептеледі, себебі бұл руна оның атын бөліседі. Алайда, норвег мифологиясында Тирдің әскери рөлін ескере отырып, бұл жол 'Tyr' және 'Twice' сөздерінің аллитерациясымен жасалған қарапайым діни тілек болып көрінеді."
Similar descriptions of runes written on swords for magical purposes are known from other Old Norse and Old English literary sources, though not in what seem to be religious contexts. In fact very few swords from the middle ages are engraved with runes, and those that are tend to carry rather prosaic maker's formulas rather than identifiable 'runes of victory'. The call to invoke Tyr here is often thought to have something to do with T runes, rather than Tyr himself, given that this rune shares his name. In view of Tyr's martial role in Norse myth, however, this line seems simply to be a straightforward religious invocation with 'twice' alliterating with 'Tyr'.