Траян: Рим императоры және оның мұрасы

Кіріспе

98–117 ж. Рим императоры Траян (лат. Traianus; 18 қыркүйек 53 – шамамен 11 тамыз 117) – 98 жылдан 117 жылға дейін Рим императоры болған, Нерва-Антоний әулетінің Бес жақсы императорының екіншісі. Ол қайырымдылықпен ерекшеленетін және Рим империясын өмірінің соңына қарай ең үлкен аумаққа жеткізген, табысты әскери император болды. Рим Сенаты оған «Оптимус» («ең жақсы») деген лақап атағын берді. Траян қазіргі Испанияның оңтүстігіндегі Севилья провинциясындағы Италика қаласында, Испанияның Баетика аймағындағы итальяндық қоныста дүниеге келді. Оның Ульпия руы Орталық Италияның Умбрия аймағындағы Тюдер қаласынан шыққан. Оның әкесі, Марк Ульпий Траян – генерал және көрнекті сенатор болған. Траян Домицианның тұсында көзге түсті; 89 жылы Испанияда легион легаты қызметін атқарып, Рейн өзенінде Антониус Сатурнин бастаған көтеріліске қарсы императорды қолдады. Содан кейін ол Германия және Паннонияның губернаторы болды. 96 жылдың қыркүйегінде қарт және баласыз Нерва Домицианның орнын басты, бірақ ол әскердің құрметіне ие бола алмады. Преториандық гвардияның мүшелері көтеріліс жасағаннан кейін Нерва өзінің мұрагері және ізбасары ретінде герман тайпаларына қарсы әскери науқандарда өзін танытқан, халыққа танымал Траянды қабылдауға шешім қабылдады. Рим императоры ретінде Траян өзінің атымен аталған форум сияқты құрылыс жобаларын, «алимента» сияқты әлеуметтік көмек көрсету саясатын және жаңа әскери жаулауларды басқарды. Ол Набатея және Дакияны аннексиялады, ал Парф империясына қарсы соғысы Армения, Месопотамия және Ассирияның Рим провинциялары ретінде қосылуымен аяқталды. 117 жылдың тамыз айында Римге қайтып келе жатқанда Траян ауырып, Селинус қаласында инсульттан қайтыс болды. Сенат және оның ізбасары Адриан (Траянның туысы) оны құдай деп жариялады. Тарихи дәстүрге сәйкес, Траянның күлі Траян бағанасының астындағы кішкентай бөлмеге қойылды.

Ерте өмір

Маркус Ульпий Траян б.з. 53 жылдың 18 қыркүйегінде Рим провинциясы Испания Баетикада (қазіргі Испанияның Андалусия аймағы) Италия муниципалитетінде (қазіргі Севильяның шетінде, Сантипонце муниципалитеті) Рим колониясында дүниеге келді. Траян туған кезде бұл кішкентай қала болды, онда монша, театр және амфитеатр жоқ еді, сонымен қатар оның тікелей басқаруындағы аумақ өте тар болды. Кассиус Дионың Рим тарихының тұжырымы Траянды "ибериялық, итальяндық емес, тіпті италиялық емес" деп сипаттайды, бірақ бұл мәлімдеме басқа ежелгі деректерге қайшы келеді және қазіргі ғалымдар оны қабылдамайды, олар Траянның итальяндық тегін қайта құрастырды. Апиан Траянның туған қаласы Италиканың Сципионның басшылығымен Испанияда соғысқан итальяндық ардагерлермен қоныстанған және олардың құрметіне аталған, ал келесі ғасырларда Италиядан жаңа қоныс аударушылар келді деп мәлімдейді. Итальяндық қоныс аударушылардың арасында бастапқы отарлаушылардың бір бөлігі болған, немесе б.з.д. I ғасырдың соңында келген Ульпийлер мен Трайлар бар еді. "Ulpius Traianus ex urbe Tudertina" деген сипаттамаға сәйкес, Epitome de Caesaribus бойынша олардың алғашқы мекені Орталық Италияның Умбрия аймағындағы Тюдер (Тоди) қаласы болды. Бұл археологиялық зерттеулермен расталды, эпиграфикалық деректер Ульпийлер мен Трайларды жалпы Умбрияға, ал Тюдерді нақтылай отырып көрсетеді, сонымен қатар Ulpius және Traius фамилияларының лингвистикалық зерттеулері олардың екеуінің де Оско-Умбрия тегінен екенін көрсетеді. Траянның ата-бабалары Испанияға келген кезде римдік азаматтар болған-болмағаны белгісіз. Егер олар Әлеуметтік соғыстан кейін (б.з.д. 91–87 ж.) келсе, олар әлбетте римдік азаматтыққа ие болған болар еді, осы кезде Тюдер римдік азаматтардың муниципалитетіне айналды. Испанияда олар жергілікті ибериялықтармен некелескен болуы мүмкін, бұл жағдайда олар азаматтығынан айырылған болар еді. Егер олар римдік азаматтығының мәртебесін жоғалтқан болса, олар оны б.з.д. I ғасырдың ортасында Италика Латын құқықтарымен муниципалитетке айналған кезде қайта алған немесе жаңадан иеленген болар еді. Траянның әкесі Ульпий Траянияға үйленді. Олардың ұлы, Траянның әкесі Маркус Ульпий Траян Тиберийдің тұсында Италикада дүниеге келді және көрнекті сенатор және генерал болды, Бірінші еврей-рим соғысында Веспасианның қол астында X Fretensis легионына басшылық етті. Траянның анасы Марция, Марций руының римдік ақсүйек әйелі және екінші Флавий императоры Титтің қарындасы болды. Ол туралы көп мәлімет жоқ. Оның әкесі Квинт Марций Барея Сура деп саналады. Оның анасы Антония Фурнилла, Аул Антоний Руфтың және Фурнияның қызы. Траянның Америкадағы Фиглина Марциана деп аталатын жерлері болды, бұл Тюдер мен Риаттың (Флавий әулетінің мекені) жанында орналасқан және Марция отбасының үйі деп саналатын Умбрияның тағы бір қаласы. Ульпийлер әулеті Траянның қайтыс болғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы өмір сүрді. Оның үлкен әпкесі Ульпия Марциана, ал немересі Салония Матидия болды. Траянның алғашқы жылдары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Римге көшіп кетер алдында алғашқы айларын немесе жылдарын Италикада өткізген болуы мүмкін деп есептеледі. Содан кейін, шамамен сегіз немесе тоғыз жасында, ол Траянның Баетика губернаторы болған кезінде әкесімен бірге уақытша Италикаға оралған болуы мүмкін (шамамен б.з.д. 64–65 ж.). Олардың шыққан қаласының кішілігінен туындаған күшті жергілікті базаның болмауы Ульпийлерге (және олармен одақтасқан Италияның басқа маңызды сенаторлық отбасы - Элийлерге) жергілікті одақтарды құруды қажет етті. Баэтикада (Аннийлермен, Укубилермен және мүмкін Кордубадан Дасумилермен), Тарраконенсе және Нарбоненседе, мұнда ең алдымен Траянның әйелі Помпея Плотина арқылы. Бұл одақтардың көп бөлігі Испанияда емес, Римде жасалды. және Римнің Ним қаласындағы қоныстанған асыл әйел Помпея Плотинаға үйленді; неке баласыз аяқталды. Кейінірек тарихшы Кассиус Дио Траянның жас жігіттерге құштар болғанын айтты, ал сол кездегі римдік жоғары сыныптарының арасында кең таралған екі жынысты қатынастан өзгеше. Император Юлиан да оның алдыңғысының жыныстық қалауына қатысты сарказмды айтып, егер оның Ганимеді Траянның жанына келсе, Зевс өзі сақ болуы керек еді деді. Бұл наразылық Северан әулетімен басталған әдет-ғұрыптардың өзгеруін көрсетеді. Траянның сүйіктілері болашақ император Адриан, император үйінің парақтары, актер Пилад, Аполаст атты биші, Луций Лициний Сура және Траянның алдыңғы адамы Нерва болды. Кассиус Дио сондай-ақ Траянның Абгар VII-ге оның сұлу ұлы Арбандес үшін одақтас болғанын айтады, ол Траянның кешкі ас кезінде би билеген. Траянның ертедегі әскери мансабының егжей-тегжейі белгісіз, бірақ 89 жылы Испания Тарраконенсис аймағындағы VII Гемина легионының легаты ретінде ол Германия Верхняясының губернаторы Луций Антоний Сатурниннің жасаған төңкеріске қарсы Домицианды қолдады. Сатурниннің бүліксіз басылғаннан кейін Траян аймақта қалған болуы мүмкін, Сатурниннің жағына шыққан хаттилермен айналысып, содан кейін VII Гемина легионын Испания Тарраконенсис аймалына қайтарды. 91 жылы ол Ацилий Глабриомен бірге консулдыққа ие болды, бұл ерекшелік, өйткені екі консулдың екеуі де билеуші әулеттің мүшелері емес еді. Ол Паннония немесе Германия Верхняясының, немесе мүмкін екеуінің де губернаторы ретінде белгіленбеген консулдық тапсырманы атқарды. Плиний, Траян мен "тирания" Домициан арасындағы жеке қарым-қатынасты көрсетуге тырыспайтын сияқты, оған сол кездегі (белгілі емес) қару-жарақтарды жатқызады.

Marcus Ulpius Traianus was born on 18 September AD53 in the Roman province of Hispania Baetica (in what is now Andalusia in modern Spain), in the municipium of Italica (now in the municipal area of Santiponce, in the outskirts of Seville), a Roman colony established in 206BC by Scipio Africanus. At the time of Trajan's birth it was a small town, without baths, theatre and amphitheatre, and with a very narrow territory under its direct administration. The epitome of Cassius Dio's Roman history describes Trajan as "an Iberian and neither an Italian nor even an Italiote", but this claim is contradicted by other ancient sources and rejected by modern scholars, who have reconstructed Trajan's Italic lineage. Appian states that Trajan's hometown of Italica was settled by and named after Italic veterans who fought in Spain under Scipio, and new settlers arrived there from Italy in the following centuries. Among the Italic settlers were the Ulpii and the Traii, who were either part of the original colonists or arrived as late as the end of the 1st century BC. Their original home, according to the description of Trajan as "Ulpius Traianus ex urbe Tudertina" in the Epitome de Caesaribus, was the town of Tuder (Todi) in the Umbria region of central Italy. This is confirmed by archeology, with epigraphic evidence placing both the Ulpii and the Traii in Umbria generally and Tuder specifically, and by linguistic studies of the family names Ulpius and Traius which show that both are of Osco Umbrian origin. It is unknown whether Trajan's ancestors were Roman citizens or not at their arrival in Spain. They would have certainly possessed Roman citizenship in case they arrived after the Social War (91–87 BC), when Tuder became a municipium of Roman citizens. In Spain they may well have intermarried with native Iberians, in which case they would have lost their citizenship. Had they lacked or lost the status of Roman citizens, they would have achieved it or recovered it when Italica became a municipium with Latin rights in the mid 1st century BC. Trajan's paternal grandfather Ulpius married a Traia. Their son, Trajan's namesake father Marcus Ulpius Traianus, was born at Italica during the reign of Tiberius and became a prominent senator and general, commanding the Legio X Fretensis under Vespasian in the First Jewish Roman War. Trajan's mother was Marcia, a Roman noblewoman of the gens Marcia and a sister in law of the second Flavian Emperor Titus. Little is known of her. Her father is believed to be Quintus Marcius Barea Sura. Her mother was Antonia Furnilla, daughter of Aulus Antonius Rufus and Furnia. Trajan owned some lands called Figlinae Marcianae in Ameria, another Umbrian town, located near both Tuder and Reate (the home of the Flavian dynasty) and believed to be the home of Marcia's family. The line of the Ulpii continued long after Trajan's death. His elder sister was Ulpia Marciana, and his niece was Salonia Matidia. Very little is known about Trajan's early formative years, but it is thought likely that he spent his first months or years in Italica before moving to Rome and then, perhaps at around eight or nine years of age, he almost certainly would have returned temporarily to Italica with his father during Trajanus' governorship of Baetica (ca. 64–65). The lack of a strong local power base, caused by the size of the town from which they came, made it necessary for the Ulpii (and for the Aelii, the other important senatorial family of Italica with whom they were allied) to weave local alliances, in the Baetica (with the Annii, the Ucubi and perhaps the Dasumii from Corduba), the Tarraconense and the Narbonense, here above all through Pompeia Plotina, Trajan's wife. Many of these alliances were made not in Spain, but in Rome. and married Pompeia Plotina, a noblewoman from the Roman settlement at Nîmes; the marriage ultimately remained childless. The historian Cassius Dio later noted that Trajan was a lover of young men, in contrast to the usual bisexual activity that was common among upper class Roman men of the period. The emperor Julian also made a sardonic reference to his predecessor's sexual preference, stating that Zeus himself would have had to be on guard had his Ganymede come within Trajan's vicinity. This distaste reflected a change of mores that began with the Severan dynasty, Trajan's putative lovers included the future emperor, Hadrian, pages of the imperial household, the actor Pylades, a dancer called Apolaustus, Lucius Licinius Sura, and Trajan's predecessor Nerva. Cassius Dio also relates that Trajan made an ally out of Abgar VII on account of the latter's beautiful son, Arbandes, who would then dance for Trajan at a banquet. The details of Trajan's early military career are obscure, save for the fact that in 89, as legate of Legio VII Gemina in Hispania Tarraconensis, he supported Domitian against an attempted coup by Lucius Antonius Saturninus, the governor of Germania Superior. Trajan probably remained in the region after the revolt was quashed, to engage with the Chatti who had sided with Saturninus, before returning the VII Gemina legion to Legio in Hispania Tarraconensis. In 91 he held a consulate with Acilius Glabrio, a rarity in that neither consul was a member of the ruling dynasty. He held an unspecified consular commission as governor of either Pannonia or Germania Superior, or possibly both. Plinywho seems to deliberately avoid offering details that would stress personal attachment between Trajan and the "tyrant" Domitianattributes to him, at the time, various (and unspecified) feats of arms.

Билікке көтерілу

Домицианның ізбасары Нерва әскер арасында танымал болмады, және оны преториан префекті Каспериус Элиан Домицианның өлтірушілерін жазалауға мәжбүр етті. Нерва биліктен қуылмау үшін әскердің қолдауына мұқтаж болды. Ол 97 жылғы жазда Траянды асырап алған ұлы және мұрагері етіп тағайындау арқылы мұны іске асырды, бұл Траянның көрнекті әскери еңбегінің нәтижесі екенін мәлімдеді. Алайда, замандас әдеби дереккөздерде Траянның асырап алуы Нерваға таңылған деген қыңыр ойлар бар. Плиний императорды ешбір іске мәжбүрлеуге болмайтынын айтқанда, егер Траян осылай билікке көтерілген болса, онда бұл құнды болар еді деп қосқан. Алиса Кёниг Нерва мен Траянның биліктері арасындағы табиғи байланыс туралы ұғым – бұл Тацит пен Плиний сияқты Траян тұсында жазған авторлар жасаған кейіннен құрастырылған ойдан туған нәрсе деп санайды. "Тарихтар жинағы" бойынша, болашақ император Адриан Траянға өзінің асырап алынғаны туралы хабар жеткізді. Кейбір сенаторлар Сураның патша жасаушы және жасырын әсерлі тұлға ретіндегі іс-қимылдарына наразы болған болуы мүмкін, соның ішінде тарихшы Тацит, ол Сураның әскери және шешендік қабілеттерін мойындағанмен, оның ашкөздігі мен алдаушылық әдістерін Веспасианның жасырын әсерлі тұлғасы Лициний Муцианмен салыстырды. Сура 108 жылы Адрианға Траянның императорлық мұрагері ретінде таңдалғанын айтқан көрінеді. Нерва билігінде Жоғарғы Германияның (Germania Superior) губернаторы болған Траян өзінің құпиялы империялық провинциясын шебер басқарғаны үшін «Германский» деген құрметті атаққа ие болды. 98 жылғы 28 қаңтарда Нерва қайтыс болғаннан кейін Траян ешқандай көзге түспейтін жағдайсыз императорлық лауазымға ие болды. Римге асықпай, Рейн мен Дунай шекараларындағы тексеру сапарына шыққандығы, оның Римде де, майдан шебіндегі әскерлер арасындағы өзінің беделіне сенімсіздікпен қарағанын көрсетеді. Керісінше, Траянның әскери білімі империяның шекараларын нығайтудың маңыздылығын түсінді. Оның болашақ жаулауларға қатысты көзқарасы Дунай бойындағы бақылау желілерін, қорғаныс және көлікті үздіксіз жақсартуды қажет етті. Шекаралық сапарларына дейін Траян өз префекті Элианға Германияға барып, оған көмектесуге бұйрық берді, ол дереу ("жолдан шығарылды") өлтірілді, ал оның орнына Аттий Субуран келді. Осылайша, Траянның билікке келуі тәртіпті мирасқорлық емес, сәтті төңкеріс ретінде қарастырылуы мүмкін.

Domitian's successor, Nerva, was unpopular with the army, and had been forced by his Praetorian Prefect Casperius Aelianus to execute Domitian's killers. Nerva needed the army's support to avoid being ousted. He accomplished this in the summer of 97 by naming Trajan as his adoptive son and successor, claiming that this was entirely due to Trajan's outstanding military merits. There are hints, however, in contemporary literary sources that Trajan's adoption was imposed on Nerva. Pliny implied as much when he wrote that, although an emperor could not be coerced into doing something, if this was the way in which Trajan was raised to power, then it was worth it. Alice König argues that the notion of a natural continuity between Nerva's and Trajan's reigns was an ex post facto fiction developed by authors writing under Trajan, including Tacitus and Pliny. According to the Historia Augusta, the future Emperor Hadrian brought word to Trajan of his adoption. Some senators may have resented Sura's activities as a kingmaker and éminence grise, among them the historian Tacitus, who acknowledged Sura's military and oratorical talents, but compared his rapacity and devious ways to those of Vespasian's éminence grise Licinius Mucianus. Sura is said to have informed Hadrian in 108 that he had been chosen as Trajan's imperial heir. As governor of Upper Germany (Germania Superior) during Nerva's reign, Trajan received the impressive title of Germanicus for his skilful management and rule of the volatile Imperial province. When Nerva died on 28 January 98, Trajan succeeded to the role of emperor without any outward adverse incident. The fact that he chose not to hasten towards Rome, but made a lengthy tour of inspection on the Rhine and Danube frontiers, may suggest that he was unsure of his position, both in Rome and with the armies at the front. Alternatively, Trajan's keen military mind understood the importance of strengthening the empire's frontiers. His vision for future conquests required the diligent improvement of surveillance networks, defences and transport along the Danube. Prior to his frontier tours, Trajan ordered his Prefect Aelianus to attend him in Germany, where he was apparently executed forthwith ("put out of the way"), and his now vacant post taken by Attius Suburanus. Trajan's accession, therefore, could qualify more as a successful coup than an orderly succession.

Рим императоры

Римге кірген кезде Траян қарапайым халыққа тікелей ақшалай сыйлық берді. Бірақ әскерге дәстүрлі берілетін сыйлықтың көлемі екі есеге қысқартылды. Император мен Сенат арасындағы шиеленісті қарым-қатынас мәселесі де шешілмеді, әсіресе Домицианның билігі мен Куриямен болған қарым-қатынасындағы қанды оқиғалардан кейін. Траян билікке құштарлық танытпағандай болып, Сенатта өзінің айналасында қолдаушылар жинауға тырысты. 99 жылы Римге жасаған салтанатты кіруі ерекше тартымды болды, бұл туралы Плиний Кіші егжей-тегжейлі баяндады. Домицианның атты әскерлерге деген әуестігін ашық қолдамауы арқылы Траян, императордың заңдылығы дәстүрлі иерархия мен сенаторлық моральды сақтауынан туындайды деген Плинийдің ойынша, осы идеяға сәйкес келеді. Осылайша, ол өзінің билігінің республикалық сипаттамасы бар екенін көрсетуге мүмкіндік алды. 100 жылы 1 қаңтарда үшінші консулдығының ашылуында сөйлеген сөзінде Траян Сенатты империяны басқаруда өзімен бірге жауапкершілікті бөлісуге шақырды, бұл оқиға кейін бір монетада бейнеленді. Шындығында, Траян билікті Сенатпен мағыналы түрде бөліспеді, бұл туралы Плиний ашық мойындайды: "[Б]әрі бір адамның қалауына байланысты, ол жалпы халықтың игілігі үшін барлық функцияларды және міндеттерді өз мойнына алды". Оның билігінің ең маңызды тенденцияларының бірі – Сенаттың құзыретіне араласуы болды, мысалы, Ахая және Вифиния провинцияларын сенаторлықтан императорлыққа айналдыру туралы шешімі. Бұл шешім жергілікті байлардың қоғамдық жұмыстарға салған артық шығындары мен Сенат тағайындаған түрлі проконсулдардың провинциялық істерді тиімсіз басқаруына байланысты қабылданды.

Optimus princeps (қанатқақты көктерек)

Плинийдің пікірі бойынша, Траян «жақсы» император болған, себебі ол Сенат мақұлдаған немесе айыптаған нәрселерді өзі де мақұлдаған немесе айыптаған. Егер Траян шын мәнінде автократ болса, онда ол өзінің теңдестеріне көрсеткен құрметі оны ізгі монарх ретінде қарастыруға негіз болды. Бұл идея Траянның автократиялық билікті модерация арқылы жүзеге асырғанын көрсетеді, яғни намыстан емес, салмақтылықтан. Қысқасы, Рим империясының көптеген саяси жазушылары қалыптастырған автократия этикасына сәйкес, Траян жақсы билеуші болды, өйткені ол қорқыту арқылы емес, үлгі болып әрекет ету арқылы билік жүргізді, себебі Плинийдің айтуынша, «адамдар мысалдардан жақсы үйренеді». Траянның замандастары арасындағы танымалдылығы соншалықты жоғары болды, Рим Сенаты оған «ең жақсы» деген мағына беретін «оптимус» құрметті атағын берді, бұл атақ 105 жылдан бастап монеталарда пайда болды. Бұл атақ көбінесе Траянның игілікші ретіндегі рөлімен байланысты болды, мысалы, тәркіленген мүлікті қайтару сияқты жағдайларда. Плиний Траянның идеалдық рөлі консервативті екенін айтады, бұл Дио Хризостомның сөздерімен де дәлелденеді (оның ішінде Траян билігінің басында жазылған төрт «Патшалық туралы» сөйлеуі). Дион, жоғары лауазымды достары бар грек атақты ғалымы және императордың ресми досы (amicus caesaris) ретінде, Траянды статус-квоны қорғаушы ретінде қарастырды. Үшінші «Патшалық туралы» сөйлеуінде Дион идеалды патшаның «достық» арқылы билік ететінін айтады, яғни меценаттық және билеуші мен басқарылатын арасында делдалдық қызмет атқаратын жергілікті беделділер желісі арқылы. Алайда Дионның Траянға (немесе кез келген рим императорына) «дос» болуының түсінігі ресми емес, бұл «достардың» рим әкімшілігіне ресми түрде кіруін қажет етпейтін. Траян грек зиялы элитасының құрметіне ие болды, өйткені Домицианның қуғынынан кейін көптеген адамдарды (оның ішінде Дионды) Римге шақырды және Нерва бастаған процесте Домициан тәркілеген көптеген жеке мүлікті қайтарды. Ол сондай-ақ Плутархпен жақсы қарым-қатынаста болды, ол Дельфидің белгілі адамы ретінде, Траянның легаттарының бірі Дельфи мен оның көршілес қалалары арасындағы шекаралық дауды шешкені үшін оның туған жеріне жасаған шешімдеріне риза болған сияқты. Алайда Траянға грек зиялылары мен беделділерін жергілікті басқару құралы ретінде қарастыру және оларға ерекше мәртебе беруге рұқсат етілмеуі анық болды. Плиний сол кездегі хатының бірінде грек азаматтық элитасына олардың мәртебесіне сәйкес қарастырылуы керек екенін, бірақ римдік билеушілермен теңестірілмеуі керектігін айтты. Апамея қаласы Плинийдің есептерін тексеруіне наразылық білдіріп, римдік колония ретінде «еркін» екенін мәлімдеді, ал Траян бұл тексерулерді өзінің қалауы бойынша тапсырғанын жазып жауап берді. Траянның Никомидияға өрт сөндірушілер корпусын құруға тыйым салғаны ( «Егер адамдар ортақ мақсатпен жиналса, олар оны саяси қоғамға айналдырады», - деп жазды Траян Плинийге) және жергілікті беделділердің ақша немесе сыйлықтарды тарату сияқты шамадан тыс азаматтық жомарттығына қатысты Плинийдің алаңдаушылығы да осыны көрсетеді. Плинийдің хаттары Траян мен оның кеңесшілерінің Дион мен басқа грек беделділерінің өздерінің римдік билеушілерімен «ерекше байланысы» бар деп санайтын саяси ықпалға деген талаптарынан қатты алаңдағанын көрсетеді. Плиний Прусиялық Дионның Траянның мүсінін Дионның әйелі мен ұлы жерленген ғимарат кешеніне орналастырғанын айтады, бұл императордың мүсінін қабірге жақын орналастырғаны үшін мемлекетке опасыздық жасауға әкелді. Алайда Траян бұл айыптауды тоқтатты. Дегенмен, корректор лауазымы грек қалаларындағы жергілікті беделділердің тәуелсіз саяси белсенділігін шектеу құралы ретінде қарастырылса, корректорлардың өздері ерекше тапсырмамен сеніп тапсырылған жоғары әлеуметтік мәртебелі адамдар болды. Бұл лауазым императордың атынан ғана мансап жасағысы келген сенаторларға сыйлық ретінде берілген. Сондықтан бұл лауазымның мақсаты грек беделділерін де, римдік сенаторларды да «бағындыру» болды. Траян грек қалаларындағы азаматтық олигархиялардан сақ болса да, Домициан билігінде жоғарылауға дайын болған бірқатар шығыс беделділерін сенатқа қабылдады, жыл сайынғы жиырма шағын магистраттық лауазымның біріне оларға орын берді (vigintiviri). Бұл Галатиялық белгілі және «грек қауымының жетекші мүшесі» (бір жазуға сәйкес) Гай Юлий Северийдің жағдайы болуы мүмкін, ол бірнеше эллиндік династиялар мен клиенттік патшалардың ұрпағы болған. Северий 105 жылы консул болған көрнекті генерал Гай Юлий Квадрат Бассстың әдесі болды. Басқа көрнекті шығыс сенаторларының арасында 116 жылы суффект консулы болған Герод Ұлының ұрпағы Гай Юлий Александр Береникиан да бар еді. Траян империяның грек тілінде сөйлейтін жартысынан кемінде он төрт жаңа сенатор жасады, бұл оның билігінің «дәстүрлі римдік» сипаты және оның ізбасары Адрианның «эллинизм» мәселесін қайта қарауға мүмкіндік берді. Бірақ Траянның жаңа шығыс сенаторлары көбінесе жергілікті ғана емес, үлкен ықпалы бар және неке арқылы байланысқан өте қуатты және бай адамдар болды, сондықтан олардың көпшілігі Сенатқа толығымен «жаңа» емес еді. Жергілікті деңгейде, шығыстың бай адамдарының төменгі бөлігінде грек беделділері мен зиялыларының рим үкіметіне деген наразылығы және көптеген грек беделділерінің римдіктерді «шеттен келгендер» ретінде қарауы Траян билігінен кейін де жалғасты. Траянның шығыстан жасаған сенаторлық құрамының бірі, Афиналық Гай Юлий Антиох Эпифан Филопапп, Коммаген патшалық үйінің мүшесі, кейінірек Паусаний «сириялық адамға салынған ескерткіш» деп сынай бұрылған Маусейон төбесіндегі жерлеу ескерткішін қалдырды.

In the formula developed by Pliny, however, Trajan was a "good" emperor in that, by himself, he approved or blamed the same things that the Senate would have approved or blamed. If in reality Trajan was an autocrat, his deferential behavior towards his peers qualified him to be viewed as a virtuous monarch. The idea is that Trajan wielded autocratic power through moderatio instead of contumaciamoderation instead of insolence. In short, according to the ethics for autocracy developed by most political writers of the Imperial Roman Age, Trajan was a good ruler in that he ruled less by fear, and more by acting as a role model, for, according to Pliny, "men learn better from examples". Eventually, Trajan's popularity among his peers was such that the Roman Senate bestowed upon him the honorific of optimus, meaning "the best", which appears on coins from 105 on. This title had mostly to do with Trajan's role as benefactor, such as in the case of his returning confiscated property. Pliny states that Trajan's ideal role was a conservative one, argued as well by the orations of Dio Chrysostom—in particular his four Orations on Kingship, composed early during Trajan's reign. Dio, as a Greek notable and intellectual with friends in high places, and possibly an official friend to the emperor (amicus caesaris), saw Trajan as a defender of the status quo. In his third kingship oration, Dio describes an ideal king ruling by means of "friendship"that is, through patronage and a network of local notables who act as mediators between the ruled and the ruler. Dio's notion of being "friend" to Trajan (or any other Roman emperor), however, was that of an informal arrangement, that involved no formal entry of such "friends" into the Roman administration. Trajan ingratiated himself with the Greek intellectual elite by recalling to Rome many (including Dio) who had been exiled by Domitian, and by returning (in a process begun by Nerva) a great deal of private property that Domitian had confiscated. He also had good dealings with Plutarch, who, as a notable of Delphi, seems to have been favoured by the decisions taken on behalf of his home place by one of Trajan's legates, who had arbitrated a boundary dispute between Delphi and its neighbouring cities. However, it was clear to Trajan that Greek intellectuals and notables were to be regarded as tools for local administration, and not be allowed to fancy themselves in a privileged position. As Pliny said in one of his letters at the time, it was official policy that Greek civic elites be treated according to their status as notionally free but not put on an equal footing with their Roman rulers. When the city of Apamea complained of an audit of its accounts by Pliny, alleging its "free" status as a Roman colony, Trajan replied by writing that it was by his own wish that such inspections had been ordered. Concern about independent local political activity is seen in Trajan's decision to forbid Nicomedia from having a corps of firemen ("If people assemble for a common purpose they soon turn it into a political society", Trajan wrote to Pliny) as well as in his and Pliny's fears about excessive civic generosities by local notables such as distribution of money or gifts. Pliny's letters suggest that Trajan and his aides were as much bored as they were alarmed by the claims of Dio and other Greek notables to political influence based on what they saw as their "special connection" to their Roman overlords. Pliny tells of Dio of Prusa placing a statue of Trajan in a building complex where Dio's wife and son were buried – therefore incurring a charge of treason for placing the emperor's statue near a grave. Trajan, however, dropped the charge. Nevertheless, while the office of corrector was intended as a tool to curb any hint of independent political activity among local notables in the Greek cities, the correctores themselves were all men of the highest social standing entrusted with an exceptional commission. The post seems to have been conceived partly as a reward for senators who had chosen to make a career solely on the emperor's behalf. Therefore, in reality the post was conceived as a means for "taming" both Greek notables and Roman senators. It must be added that, although Trajan was wary of the civic oligarchies in the Greek cities, he also admitted into the senate a number of prominent Eastern notables already slated for promotion during Domitian's reign by reserving for them one of the twenty posts open each year for minor magistrates (the vigintiviri). Such must be the case of the Galatian notable and "leading member of the Greek community" (according to one inscription) Gaius Julius Severus, who was a descendant of several Hellenistic dynasts and client kings. Severus was the grandfather of the prominent general Gaius Julius Quadratus Bassus, consul in 105. Other prominent Eastern senators included Gaius Julius Alexander Berenicianus, a descendant of Herod the Great, suffect consul in 116. Trajan created at least fourteen new senators from the Greek speaking half of the empire, an unprecedented recruitment number that opens to question the issue of the "traditionally Roman" character of his reign, as well as the "Hellenism" of his successor Hadrian. But then Trajan's new Eastern senators were mostly very powerful and very wealthy men with more than local influence and much interconnected by marriage, so that many of them were not altogether "new" to the Senate. On the local level, among the lower section of the Eastern propertied, the alienation of most Greek notables and intellectuals towards Roman rule, and the fact that the Romans were seen by most such Greek notables as aliens, persisted well after Trajan's reign. One of Trajan's senatorial creations from the East, the Athenian Gaius Julius Antiochus Epiphanes Philopappos, a member of the Royal House of Commagene, left behind him a funeral monument on the Mouseion Hill that was later disparagingly described by Pausanias as "a monument built to a Syrian man".

Грек-римдік қатынастар

Сенат императоры ретінде Траян өзінің жергілікті саяси қолдау базасын билеуші қалалық олигархия мүшелерінің арасынан таңдауға бейімділік танытты. Батыста бұл оның өзінің отбасысы сияқты жергілікті сенаторлық отбасыларды білдірді. Шығыста бұл грек сардарларының отбасыларын білдірді. Дегенмен, гректерде тәуелсіздік туралы естеліктері мен мәдени артықшылықтың ортақ сезімі болды. Олар өздерін римдіктер деп санамай, рим үстемдігінен жиренді. Грек олигархтары Римнен бәрінен бұрын тыныштықта қалдыруды, өздерін басқару құқығын жүзеге асыруға рұқсат беруді (яғни, Италия сияқты провинциялық басқарудан тыс қалуды) және жергілікті мүдделеріне назар аударуды қалады. Римдіктер мұндайға бейім емес еді, өйткені олардың пікірінше грек сардарлары империялық істерді басқарудағы жауапкершіліктерінен қашып, ең алдымен қарапайым халықты бақылауға алмау арқылы рим губернаторының араласу қажеттігін тудырды. Гректердің мұндай жаттығының жарқын мысалы – Прусиялық Дионың Траянмен қарым-қатынасындағы жеке рөлі. Филострат Дионы Траянның жақын досы деп сипаттайды, ал Траян Диомен ашық түрде сөйлескенін айтады. Дегенмен, қымбат құрылыс жобаларына құмарлық танытқан және Рим үшін маңызды саяси агент болуға ниеттенген грек жергілікті сардары ретінде Прусиялық Дио Траянның авторитарлық жаңалықтарының біріне – императорлық корректорларды техникалық жағынан еркін грек қалаларының қаржысын тексеруге тағайындауға айналды. Басты мақсат – көршілес қалалар арасындағы ежелгі бәсекелестікті қоздыратын қоғамдық жұмыстарға жұмсалатын шығындарды шектеу еді. Плиний Траянға жазғандай, мұның ең айқын салдары аяқталмаған немесе нашар күтілген коммуналдық қызметтердің тізімі болды. Грек қалалары мен олигархиялары арасындағы бәсекелестік негізінен Рим императорының берген атақтары үшін, әсіресе жоғары мәртебе белгілері үшін болды. Бұл атақтар қалаларға Римнің қалай қарауы керектігін анықтайтын реттік жүйе бойынша орналастырылды. Мұндай бәсекелестік көбінесе қалаларға "көрнекілік үшін арналған, қажетсіз құрылыстар" үшін бір-бірімен бәсекелесуге мүмкіндік беретін, әсем құрылыс жоспарларын жасаумен байланысты болды. Мұндай ысырапшылдықтың бір салдары – жергілікті олигархияның кіші және осының салдарынан бай емес мүшелері жергілікті билер лауазымдарына ұсынуға құлшынбады, себебі бұл лауазымдар жеке шығындарды үнемі арттыратын. Рим билігі грек қалаларын бір-біріне қарсы ойнатуды ұнатты, бұл Прусиялық Дионың жақсы білетін нәрсесі еді: осы рим билігі қалалардың төлем қабілеттілігін қамтамасыз етуге және осылайша императорлық салықтарды жылдам жинауға мүдделі болды. Ақырында, азаматтық ғимараттарға шамадан тыс шығындар жергілікті үстемдікке жетудің құралы ғана емес, сонымен қатар жергілікті грек элитасының бөлек мәдени өзіндігін сақтау құралы болды, бұл Екінші Софистиканың қазіргі кездегі өрлеуінде көрініс тапты; бұл "мәдени патриотизм" саяси тәуелсіздіктің жоғалуына орнықты және Рим билігі одан жиренді. Траян Плинийге былай деп жазды: "Бұл кедей гректердің бәрі гимназияны жақсы көреді, олар өздерінің нақты қажеттіліктеріне сай келетін гимназиямен қанағаттанғандары жөн". Бірінші корректорға "еркін қалалардың жағдайын қарау" жөніндегі тапсырма берілді, өйткені императордың және/немесе проконсулдардың арнайы араласуының ескі әдісі грек сардарларының талап-тілектерін шектеуге жеткіліксіз деп саналды. Дионың Пруза қаласынан келген елшілігі Траян тарапынан жақсы қабылданбады және бұл Дионың басты мақсатымен байланысты болды, ол Прузаны еркін қала мәртебесіне көтеру, Римге салық төлеуден босатылған "тәуелсіз" қала-мемлекет ету еді. Ақырында Дио Прузаға соғыс округінің басшысы болу құқығын алды (бұл Пруздықтардың рим губернаторының сотына түсу үшін сапарға шығу қажеттілігін жойды), бірақ толық саяси автономия (eleutheria) құр қол қалды. Ақырында, 110 жылы Битинияның императорлық губернаторы ретінде Плиний Дио мен оның азаматтық қызметкерлері жасаған қаржылық бұзылыстың салдарын жоюға міндеттелді. Плиний Траянға былай деп жазды: "[қалалардың] қаржысы бұзылғаны анық, жергілікті мердігерлермен сөз байласып жасалған қажетсіз жұмыстардың жоспарлары – басты проблемалардың бірі". Плиний ұсынған өтемақы шараларының бірі Римнің өте консервативті ұстанымын білдірді: қалалардың қаржылық төлем қабілеттілігі қалалық кеңесшілердің қалтасына байланысты болғандықтан, жергілікті қалалық кеңестерде кеңесшілердің саны көбейтілуі қажет еді. Плинийдің пікірінше, мұның ең жақсы жолы – кеңеске қатысуға жарамды ең төменгі жас шегін төмендету, осылайша белгілі олигархиялық отбасылардың ұлдарының көбірек қатысуына және осылайша қалалық шығындарға үлес қосуына мүмкіндік беру еді, бұл беделді емес жаңадан келген байлардың қатысуына қарағанда артықшылықты деп есептелді. Мұндай кеңесшілер санының артуы Дионың Пруза қаласына берілді, бұл олардың мәртебесі төмендеді деп сезінген қазіргі кеңесшілердің наразылығын тудырды. Ұқсас жағдай Клавдиопольде де болды, онда "қосымша" кеңесшілердің қатысу ақысынан түскен қаражатқа қоғамдық монша салынды, бұл Траянның рұқсатымен тіркелді. Digest бойынша Траян қалалық билеуші қоғамдық құрылысты салуға уәде берсе, оның мұрагерлері оны аяқтау жауапкершілігін мұраға алатынын жарлық етті.

As a senatorial Emperor, Trajan was inclined to choose his local base of political support from among the members of the ruling urban oligarchies. In the West, that meant local senatorial families like his own. In the East, that meant the families of Greek notables. The Greeks, though, had their own memories of independenceand a commonly acknowledged sense of cultural superiorityand, instead of seeing themselves as Roman, disdained Roman rule. What the Greek oligarchies wanted from Rome was, above all, to be left in peace, to be allowed to exert their right to self government (i. e., to be excluded from the provincial government, as was Italy) and to concentrate on their local interests. This was something the Romans were not disposed to do as from their perspective the Greek notables were shunning their responsibilities in regard to the management of Imperial affairsprimarily in failing to keep the common people under control, thus creating the need for the Roman governor to intervene. An excellent example of this Greek alienation was the personal role played by Dio of Prusa in his relationship with Trajan. Dio is described by Philostratus as Trajan's close friend, and Trajan as supposedly engaging publicly in conversations with Dio. Nevertheless, as a Greek local magnate with a taste for costly building projects and pretensions of being an important political agent for Rome, Dio of Prusa was actually a target for one of Trajan's authoritarian innovations: the appointing of imperial correctores to audit the civic finances of the technically free Greek cities. The main goal was to curb the overenthusiastic spending on public works that served to channel ancient rivalries between neighbouring cities. As Pliny wrote to Trajan, this had as its most visible consequence a trail of unfinished or ill kept public utilities. Competition among Greek cities and their ruling oligarchies was mainly for marks of pre eminence, especially for titles bestowed by the Roman emperor. Such titles were ordered in a ranking system that determined how the cities were to be outwardly treated by Rome. The usual form that such rivalries took was that of grandiose building plans, giving the cities the opportunity to vie with each other over "extravagant, needless structures that would make a show". A side effect of such extravagant spending was that junior and thus less wealthy members of the local oligarchies felt disinclined to present themselves to fill posts as local magistrates, positions that involved ever increasing personal expense. Roman authorities liked to play the Greek cities against one anothersomething of which Dio of Prusa was fully aware:
These same Roman authorities had also an interest in assuring the cities' solvency and therefore ready collection of Imperial taxes. Last but not least, inordinate spending on civic buildings was not only a means to achieve local superiority, but also a means for the local Greek elites to maintain a separate cultural identitysomething expressed in the contemporary rise of the Second Sophistic; this "cultural patriotism" acted as a kind of substitute for the loss of political independence, and as such was shunned by Roman authorities. As Trajan himself wrote to Pliny: "These poor Greeks all love a gymnasium they will have to content with one that suits their real needs". The first known corrector was charged with a commission "to deal with the situation of the free cities", as it was felt that the old method of ad hoc intervention by the Emperor and/or the proconsuls had not been enough to curb the pretensions of the Greek notables. It is noteworthy that an embassy from Dio's city of Prusa was not favourably received by Trajan, and that this had to do with Dio's chief objective, which was to elevate Prusa to the status of a free city, an "independent" city state exempt from paying taxes to Rome. Eventually, Dio gained for Prusa the right to become the head of the assize district, conventus (meaning that Prusans did not have to travel to be judged by the Roman governor), but eleutheria (freedom, in the sense of full political autonomy) was denied. Eventually, it fell to Pliny, as imperial governor of Bithynia in 110AD, to deal with the consequences of the financial mess wrought by Dio and his fellow civic officials. "It's well established that [the cities' finances] are in a state of disorder", Pliny once wrote to Trajan, plans for unnecessary works made in collusion with local contractors being identified as one of the main problems. One of the compensatory measures proposed by Pliny expressed a thoroughly Roman conservative position: as the cities' financial solvency depended on the councilmen's purses, it was necessary to have more councilmen on the local city councils. According to Pliny, the best way to achieve this was to lower the minimum age for holding a seat on the council, making it possible for more sons of the established oligarchical families to join and thus contribute to civic spending; this was seen as preferable to enrolling non noble wealthy upstarts. Such an increase in the number of council members was granted to Dio's city of Prusa, to the dismay of existing councilmen who felt their status lowered. A similar situation existed in Claudiopolis, where a public bath was built with the proceeds from the entrance fees paid by "supernumerary" members of the council, enrolled with Trajan's permission. According to the Digest, Trajan decreed that when a city magistrate promised to achieve a particular public building, his heirs inherited responsibility for its completion.

Құрылыс жобалары

Траян көп құрылыс жасаған. Оның көптеген ғимараттарын Дамаск қаласының дарынды сәулетшісі Аполлодор жобалап, тұрғызды, соның ішінде Дунай өзеніндегі үлкен көпір, оны Рим армиясы мен оның күшейткіштері ауа райына қарамастан пайдалануға болатын; Дунай кейде қыста тоңазып қалады, бірақ сарбаздар тобының өтуіне жеткілікті сирек тоңатын. Траянның Дунайдағы Темір қақпалар аймағындағы жұмыстары Темір қақпаның шатқалы бойындағы жартастан кесілген жағажай жолын құрды немесе кеңейтті. Дунайдың Касажна саласы мен Дуцис Пратум арасында канал салынды, ол тасылдар мен шаршыларды айналып өтуге мүмкіндік берді. Траян форумы – Римдегі ең үлкен форум болды. Ол Дакиядағы жеңістерін еске алу үшін салынды және негізінен сол науқанның олжасынан қаржыландырылды. Оны салу үшін Капитолий және Квириналь төбелерінің бөліктері алынып тасталды, соңғысы Домициан алғаш құрған ашық аумақты кеңейтті. Дамасктық Аполлодордың "керемет" дизайнына Триумф аркасы кіреберісі, шамамен 120 м ұзындығы және 90 м ені бар форум алаңы, перистильдермен қоршалған: монументалды базилика: және кейін Траян бағанасы мен кітапханалар кірді. Ол 107 жылы басталды, 112 жылдың 1 қаңтарында ашылды және кем дегенде 500 жыл бойы қолданыста болды. Төртінші ғасырда Римге келген император Констанций II оған әлі де таң қалды. Траян жеңіс аркаларын да көп салған, олардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Ол Via Traiana, яғни Апиа жолының Беневентумнан Брундзийге дейінгі жалғасы, сондай-ақ Дамаск пен Айла арасындағы, көбінесе әскери мақсатта қолданылған Via Traiana Nova сияқты жолдарды салды. Кейбір тарихшылар Ескі Каирдегі Рим бекінісін (сонымен қатар "Бабыл бекінісі" деп те аталады) және Нил өзені мен Қызыл теңіз арасындағы каналды салуды Траянға жатқызады. Мысырда Траян ғимараттарды салу және безендіруде "өте белсенді" болды. Ол Домицианмен бірге Дендерадағы Хатор храмының пропилонында бейнеленген. Оның картушы Еснадағы Хнум храмының бағана шахталарында да кездеседі. Ол Римнің сыртында Арчинаццо, Центумцелла және Таламонеде сарайлық виллалар салдырды.

Trajan was a prolific builder. Many of his buildings were designed and erected by the gifted architect Apollodorus of Damascus, including a massive bridge over the Danube, which the Roman army and its reinforcements could use regardless of weather; the Danube sometimes froze over in winter, but seldom enough to bear the passage of a party of soldiers. Trajan's works at the Iron Gates region of the Danube created or enlarged the boardwalk road cut into the cliff face along the Iron Gate's gorge. A canal was built between the Danube's Kasajna tributary and Ducis Pratum, circumventing rapids and cataracts. Trajan's Forum Traiani was Rome's largest forum. It was built to commemorate his victories in Dacia, and was largely financed from that campaign's loot. To accommodate it, parts of the Capitoline and Quirinal Hills had to be removed, the latter enlarging a clear area first established by Domitian. Apollodorus of Damascus' "magnificent" design incorporated a Triumphal arch entrance, a forum space approximately 120 m long and 90m wide, surrounded by peristyles: a monumentally sized basilica: and later, Trajan's Column and libraries. It was started in 107 AD, dedicated on 1 January 112, and remained in use for at least 500 years. It still drew admiration when Emperor Constantius II visited Rome in the fourth century. Trajan was also a prolific builder of triumphal arches, many of which survive. He built roads, such as the Via Traiana, an extension of the Via Appia from Beneventum to Brundisium and the Via Traiana Nova, a mostly military road between Damascus and Aila, which Rome employed in its annexation of Nabataea and founding of Arabia Province. Some historians attribute the construction or reconstruction of Old Cairo's Roman fortress (also known as "Babylon Fort") to Trajan, and the building of a canal between the River Nile and the Red Sea. In Egypt, Trajan was "quite active" in constructing and embellishing buildings. He is portrayed, together with Domitian, on the propylon of the Temple of Hathor at Dendera. His cartouche also appears in the column shafts of the Temple of Khnum at Esna. He built palatial villas outside Rome at Arcinazzo, at Centumcellae and at Talamone.

Ойындар

Траян халық көңіл көтеруге көп қаржы жұмсады. Ол империяның ең үлкен және ең жақсы жабдықталған циркінің, яғни арба жарыстарының өте танымал спорт түрінің "үлкен қайта құруын" жүзеге асырды. Сондай-ақ, циркте діни театрлық қойылымдар мен ойындар, сондай-ақ үлкен масштабта қоғамдық шерулер өткізілді. Траянның 103 жылы аяқталған қайта құруын Траян өзі римдіктер үшін "жеткілікті" деп қарапайым сипаттады. Ол өрт қаупі бар ағаш орындықтарды таспен ауыстырды және цирктің бұрыннан бар үлкен сыйымдылығын шамамен 5000 орынға арттырды. Оның биік, жоғары орналасқан императорлық қарауы орындықтардың арасында қайта жарақталды, сонда көрермендер императорын отбасымен және құдайлардың бейнелерімен бірге жарыстардан ләззат алатынын көре алды.

108 немесе 109 жылдары Траян дакиялық жеңісін тойлау үшін 123 күндік ойындар ұйымдастырды. Онда "толық он мың" гладиатор және мыңдаған, тіпті "он мыңдаған" жабайы және үй жануарлары қатысып, қырғынға ұшырады. Траянның қоғамдық ойын-сауықтарды ұқыпты басқаруы оратор Фронтоны оны қоғамдық көңіл көтеруге де, маңызды мәселелерге де бірдей назар бөлгені үшін құттықтауға итермеледі, сонымен қатар "маңызды мәселелерге немқұрайлы қарау үлкен зиян келтіруі мүмкін, бірақ көңіл көтеруге немқұрайлы қарау үлкен наразылық тудыруы мүмкін" екенін мойындады. Мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ойын-сауықтар халық арасындағы қанағаттылықты сақтауға көмектесті; ал азық-түлік бөлісі сияқты "маңызды мәселе" жеке адамдарды қанағаттандыруға бағытталған.

Мәсіхшілер

Дакия соғысынан кейінгі бейбіт кезеңде Траян Плиний Кішімен Понт өңіріндегі христиандармен қалай күресу керектігі туралы хат алмасып тұрды. Траян Плинийге, егер христиандар оған лайық болса, оларды қудалауды жалғастыруды, бірақ анонимді немесе жала жабу айыптауларын қабылдамауды бұйырды. Ол мұны әділдік қағидаларына сәйкес және "заман рухын" көрсететіндей деп есептеді. Өздерін христиан деп мойындап, сенімінен бас тартпаған шетелдіктер "мойынтықтары үшін" өлім жазасына кесілді. Ал азаматтар сотталу үшін Римге жіберілді. Плиний Кіші, Вифиния және Понт провинциясының әкімі, мен император Траян арасындағы хаттарда Понттағы христиандарға тағы қандай сынақтар келгені айтылады. Шамамен 112 жылы Понттан жазған Плиний, христиан дінінің "жұқпасының" әрбір адамға – жынысына, жасына, лауазымына қарамастан қауіп төндіргенін хабарлады. Плиний айыпталушыларға христиан екенін жоққа шығаруға мүмкіндік берді, ал мойындамағандарды өлімге кесті. Христиандықты қарғысқа тапқан, құдайларға немесе Траянның мүсініне дұға оқығандар босатылды. Плиний мұндай нәрсені "шын мәнінде христиандардың" істеуі мүмкін емес екенін мойындады.

Валюта және әл-ауқат

107 жылы Траян рим валютасының құнын төмендетіп, динарийдегі күміс мөлшерін 93,5%-дан 89,0%-ға дейін азайтты, нәтижесінде күміс салмағы 3,04 грамнан 2,88 грамға дейін түсті. Бұл құнсыздану, сондай-ақ оның дакиялық соғыстарынан алынған көптеген алтын мен күміс Траянға бұрынғы императорлардан гөрі көбірек динарий соғуға мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар Неронның құнсыздануына дейін соғылған күміс динарийлерді айналымнан шығарды. Траянның валюта құнын төмендетуі саяси мақсатта болған болуы мүмкін, бұл азаматтық және әскери шығыстарды жоспарлы түрде арттыруға септі. Траян Италиядағы жетім және кедей балаларға ақшалай көмек, тағам және жеңілдікпен білім беру арқылы көмектесетін "alimenta" атты әлеуметтік бағдарламаны заңдастырды. Бұл бағдарлама дакиялық соғыстардан түскен олжа, мүлік салығы және қайырымдылық есебінен қаржыландырылды. "Alimenta" итальяндық фермаларға (fundi) берілген ипотекаларға да тікелей байланысты болды. Тіркелген жер иелері императорлық қазынадан біржолғы төлем алып, оның орнына азық-түлік қорын қолдау үшін жыл сайын белгілі бір сома төлеуге міндетті болды.

Дакияны жаулап алу

Траян Рим империясын ең үлкен аумаққа жеткізді. Римнің алғашқы жаулаулары – Дакияға қарсы екі соғыс, бұл аймақ он жылдан астам уақыт бойы Рим саясатын күйретуге айналдырған еді. Децебалдың Риммен бұрын Домициан тұсында жасасқан келісімінің шарттарына сәйкес, Децебал *rex amicus*, яғни клиент патша ретінде мойындалды; клиенттік мәртебеге келіскені үшін ол Римнен жомарт сыйлық пен тұрақты түрде техникалық сарапшыларды алды. Келісім Рим әскерлеріне маркомандықтарға, квадтарға және сарматтарға шабуыл жасау үшін Дакия жері арқылы өту құқығын берген сияқты. Алайда, сенаттың пікірінше, Домициан варвар патшасына салық ретінде қарастырылған төлемді кешірмеген. Герман тайпаларынан өзгеше, Дакия патшалығы өзінің одақтарын құруға қабілетті ұйымдасқан мемлекет болды, осылайша стратегиялық қауіпке айналды және Траянға оған шабуыл жасауға себеп берді. 101 жылдың мамырында Траян Дакияға алғашқы жорығын бастады, Дунайдың солтүстік жағалауына өтіп, Трансильванияның Темір қақпасына жақын Тапея шайқасында Дакия әскерін жеңді (Тапея шайқасының екіншісін қараңыз). Бірақ бұл шешуші жеңіс болған жоқ. Траян әскері шайқаста ауыр шығынға ұшырады, сондықтан ол әскерін қайта жинап, нығайту үшін жыл бойы басқа жорықтарды тоқтатты. Дегенмен, шайқас римдіктердің жеңісі деп есептелді және Траян өзінің беделін нығайтуға тырысты, оның ішінде басқа да маңызды шайқастар, сондай-ақ Траян бағанасында бейнеленген Децебалдың қарындасының тұтқындалуы да болды. Келесі қыста Децебал Дунайдан төмен ағыс бойы сармат атты әскерлерінің қолдауымен қарсы шабуыл жасады, Траянды артқы күздегі әскерге көмектесуге мәжбүр етті. Дакиялықтар мен олардың одақтастары Моэзиядағы екі шайқастан кейін, Никополис ад Иструм және Адамклизидегі шайқастардан кейін кері шегінді. Траян әскері Дакия жеріне одан әрі ілгеріледі, бір жылдан кейін Децебалды бағынуға мәжбүр етті. Ол өзінің мемлекетінің бір бөлігіне деген талаптарынан бас тартуға, Римнен қашқандарды (көптегені техникалық сарапшылар) өзінің қорғауына қайтаруға және барлық соғыс машиналарын тапсыруға міндетті болды. Траян жеңіспен Римге оралды және *Dacicus* атағын алды. 102 жылғы бейбіт келісім Децебалды шамалы зиянсыз клиент патшаның мәртебесіне қайтарды; алайда, ол көп ұзамай қайта қарулануды бастады, римдік қашқындарды қайтадан баспанаға алды және батыс көршілеріне, Язиг сарматтарына, оған одақтасуға қысым жасады. Децебалдың Римге қарсы блок құруға тырысуы Траянға Дакияны толық жаулап алудың орнына протекторат ретінде қарауға мүмкіндік бермеді. 104 жылы Децебал Траянды өлтіруге әрекет жасады, ол үшін Римнен дезертирлерді пайдаланды, бірақ жоспар сәтсіз аяқталды. Децебал Траянның легаты Лонгинды да тұтқынға алды, ол тұтқында тұрып өзін улады. Соңында, 105 жылы Децебал Дунайдың солтүстігіндегі римдіктер басып алған жерге шабуыл жасады. Бұл жорықтан бұрын Траян екі жаңа легион құрды: II Traiana, бірақ ол, мүмкін, Сирия порты Лаодикеяда орналасқан, және XXX Ulpia Victrix, ол Паннониядағы Бригетиоға орналастырылды. 105 жылы Дунайдың орта және төменгі ағысында жиналған римдік әскерлердің саны он төрт легионға жетті (101 жылы тоғыздан), бұл бүкіл римдік армияның жартысына жуығы. Дакия соғыстарынан кейін де Дунай шекарасы Рейннен римдік империяның басты әскери бағыты ретінде тұрақты түрде орын алды. Қосалқы әскерлерді қоса алғанда, екі жорықта да римдік әскерлердің саны 150 000 мен 175 000 арасында болды, ал Децебалдың әскері 200 000-ға дейін жете алды. Траянның екінші Дакия соғысына қатысқан римдік әскерлері туралы басқа бағалаулар жақын маңдағы провинцияларда сақталған үлкен резервтермен белсенді науқанға 86 000-ға жуық, ал Децебалдың әскері мен одақтастары үшін 50 000-ға жуық сандарды келтіреді. Көбінесе статикалық соғыстан тұратын шайқаста, маневр жасауға мүмкіндігі жоқ дакиялықтар өздерінің қамалдар желісінде қалды, ал римдіктер оларды жүйелі түрде бұзуға тырысты (Екінші Дакия соғысын да қараңыз). Римдіктер Децебалдың Сармизегета Региядағы бекінісін біртіндеп қоршап, ақырында басып алып, жойды. Траян бағанасындағы Сармизегета Регия құлағанға дейін болған даулы көрініс Децебалдың қоршауда тұрған астанасынан қашуға тырысқанда, қашып кету немесе өлім үшін балама ретінде қалған әскерлеріне у ұсынған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол кейіннен Римде Капитолийге апаратын баспалдақтарда көрсетілді және Гемония баспалдақтарынан лақтырылды. Басып алынған астанада дакиялық қазыналар табылған жоқ және олардың орналасқан жері тек Бикилис есімді дакиялық ақсүйек тұтқынға алынғанда ғана белгілі болды. Децебалдың қазыналары уақытша бұрылған өзеннің астына көмілген, ал құпияны сақтау үшін жұмыс істегендер өлімге кесілді. Көптеген алтын мен күміс табылғаннан кейін Рим қазынасын толтыру үшін жіберілді. Бір атаумен белгіленгенімен, Сармизегета. Бұл астана қаласы әкімшілік орталық ретінде құрылды және әдеттегі римдік әкімшілік құрылымымен (декуриондар, эдилдер және т.б.) қамтамасыз етілді. Римдік Дакиядағы қалалық өмір көбінесе әскери қызметтен шыққан римдік отаршылармен шектелген сияқты; провинцияда шетелдік қалалардың бар екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Дакиялықтар өздерінің салтына сәйкес шашыраңқы ауылдық елді мекендерде өмірді жалғастырды. Римдік провинцияның ешқайсысында теңдесі жоқ тағы бір келісім бойынша, римдік жаулаудан кейін Дакияның қалалық елді мекендері жойылды. Дакияның ішкі аумағындағы әскери лагерьлердің маңында бірнеше ұйымдаспаған қалалық елді мекендер (викус) пайда болды – ең маңыздысы Апулум, бірақ Траянның билігінен кейін ғана қала ретінде мойындалды. Траянның негізгі аймақтық қала құрылысы күшін артқы күзетте, Моэзияда шоғырландырды, онда ол Никополис ад Иструм және Марцианополис жаңа қалаларын құрды. Траянның Тропаеум Траянусының маңында да викус құрылды. Эск қаласы Оескус, оның легиондық гарнизоны қайта орналастырылғаннан кейін римдік отар ретінде мәртебе алды. Бұл бұрынғы Дунай бекіністері енді шекаралық базалар болмай, артқы жақта орналасқандықтан, олардың қала құрылысына және дамуына ықпал етті. Дакияның барлық жері тұрақты түрде оккупацияланбады. Траян билігінен кейін Дунайдың төменгі ағысынан жерлерді эвакуациялаудан кейін, Дунайдан Карпат тауларының ішкі доғасына дейінгі, Трансильвания, Металифери таулары мен Олтенияны қамтитын жер римдік провинцияға қосылды, ол соңында шекарасы анықталмаған "өскінді" түріне айналды, солтүстікке қарай Карпатқа дейін созылды. Бұл, мүмкін, Шығыс Еуропада одан әрі кеңеюдің негізі ретінде қарастырылған, өйткені римдіктер бұл аймақтың географиялық жағынан "жазық" екеніне және осылайша оны кесіп өту оңайырақ екеніне сендірді; олар сондай-ақ осы анықталмаған шекаралардан мұхитқа дейінгі қашықтықты бағалады. Провинцияның қорғауын XIII Gemina легионына тапсырды, ол Апулумда орналасқан және қажет болған жағдайда сарматтарға қарсы батысқа немесе шығысқа шабуылдай алатын алдыңғы күзет ретінде жұмыс істеді. Сондықтан провинцияның қорғауға келмейтін сипаты Траян үшін мәселе болған жоқ, өйткені провинция одан әрі шабуылдар үшін база ретінде қарастырылды. Римнің одан әрі кеңеюі болмаған жағдайда да, провинцияның құндылығы римдік күшіне байланысты болды: Рим күшті болғанда, Дакияның шығыңқы бөлігі Дунай жерлерін әскери және дипломатиялық бақылау құралы болды; Рим әлсіз болғанда, Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде провинция жауапкершілікке айналды және ақырында тасталды. Траян Дакияны римдіктермен қоныстандырды және...

Trajan took the Roman empire to its greatest expanse. The earliest conquests were Rome's two wars against Dacia, an area that had troubled Roman politics for over a decade in regard to the unstable peace negotiated by Domitian's ministers with the powerful Dacian king Decebalus. According to the provisions of Decebalus's earlier treaty with Rome, made in the time of Domitian, Decebalus was acknowledged as rex amicus, that is, client king; in exchange for accepting client status, he received from Rome both a generous stipend and a steady supply of technical experts. The treaty seems to have allowed Roman troops the right of passage through the Dacian kingdom in order to attack the Marcomanni, Quadi and Sarmatians. However, senatorial opinion never forgave Domitian for paying what was seen as tribute to a barbarian king. Unlike the Germanic tribes, the Dacian kingdom was an organized state capable of developing alliances of its own, thus making it a strategic threat and giving Trajan a strong motive to attack it. In May of 101, Trajan launched his first campaign into the Dacian kingdom, crossing to the northern bank of the Danube and defeating the Dacian army at Tapae (see Second Battle of Tapae), near the Iron Gates of Transylvania. It was not a decisive victory, however. Trajan's troops took heavy losses in the encounter, and he put off further campaigning for the year in order to regroup and reinforce his army. Nevertheless, the battle was considered a Roman victory and Trajan strived to ultimately consolidate his position, including other major engagements, as well as the capture of Decebalus' sister as depicted on Trajan's Column. The following winter, Decebalus took the initiative by launching a counter attack across the Danube further downstream, supported by Sarmatian cavalry, forcing Trajan to come to the aid of the troops in his rearguard. The Dacians and their allies were repulsed after two battles in Moesia, at Nicopolis ad Istrum and Adamclisi. Trajan's army then advanced further into Dacian territory, and, a year later, forced Decebalus to submit. He had to renounce claim to some regions of his kingdom, return runaways from Rome then under his protection (most of them technical experts), and surrender all his war machines. Trajan returned to Rome in triumph and was granted the title Dacicus. The peace of 102 had returned Decebalus to the condition of more or less harmless client king; however, he soon began to rearm, to again harbour Roman runaways, and to pressure his Western neighbours, the Iazyges Sarmatians, into allying themselves with him. Through his efforts to develop an anti Roman bloc, Decebalus prevented Trajan from treating Dacia as a protectorate instead of an outright conquest. In 104, Decebalus devised an attempt on Trajan's life by means of some Roman deserters, a plan that failed. Decebalus also took prisoner Trajan's legate Longinus, who eventually poisoned himself while in custody. Finally, in 105, Decebalus undertook an invasion of Roman occupied territory north of the Danube. Prior to the campaign, Trajan had raised two entirely new legions: II Traianawhich, however, may have been posted in the East, at the Syrian port of Laodiceaand XXX Ulpia Victrix, which was posted to Brigetio, in Pannonia. By 105, the concentration of Roman troops assembled in the middle and lower Danube amounted to fourteen legions (up from nine in 101)about half of the entire Roman army. Even after the Dacian wars, the Danube frontier would permanently replace the Rhine as the main military axis of the Roman Empire. Including auxiliaries, the number of Roman troops engaged on both campaigns was between 150,000 and 175,000, while Decebalus could dispose of up to 200,000. Other estimates for the Roman forces involved in Trajan's second Dacian War cite around 86,000 for active campaigning with large reserves retained in the proximal provinces, and potentially much lower numbers around 50,000 for Decebalus' depleted forces and absent allies. In a fierce campaign that seems to have consisted mostly of static warfare, the Dacians, devoid of manoeuvring room, kept to their network of fortresses, which the Romans sought systematically to storm (see also Second Dacian War). The Romans gradually tightened their grip around Decebalus' stronghold in Sarmizegetusa Regia, which they finally took and destroyed. A controversial scene on Trajan's column just before the fall of Sarmizegetusa Regia suggests that Decebalus may have offered poison to his remaining men as an alternative option to capture or death while trying to flee the besieged capital with him. was later exhibited in Rome on the steps leading up to the Capitol and thrown on the Gemonian stairs. The famous Dacian treasures were not found in the captured capital and their whereabouts were only revealed when a Dacian nobleman called Bikilis was captured. Decebalus’ treasures had been buried under a temporarily diverted river and the captive workers executed to retain the secret. Staggering amounts of gold and silver were found and packed off to fill Rome's coffers. although bearing the same full name, Sarmizegetusa. This capital city was conceived as a purely civilian administrative centre and was provided the usual Romanized administrative apparatus (decurions, aediles, etc.). Urban life in Roman Dacia seems to have been restricted to Roman colonists, mostly military veterans; there is no extant evidence for the existence in the province of peregrine cities. Native Dacians continued to live in scattered rural settlements, according to their own ways. In another arrangement with no parallels in any other Roman province, the existing quasi urban Dacian settlements disappeared after the Roman conquest. A number of unorganized urban settlements (vici) developed around military encampments in Dacia proper – the most important being Apulum – but were only acknowledged as cities proper well after Trajan's reign. The main regional effort of urbanization was concentrated by Trajan at the rearguard, in Moesia, where he created the new cities of Nicopolis ad Istrum and Marcianopolis. A vicus was also created around the Tropaeum Traianum. The garrison city of Oescus received the status of Roman colony after its legionary garrison was redeployed. The fact that these former Danubian outposts had ceased to be frontier bases and were now in the deep rear acted as an inducement to their urbanization and development. Not all of Dacia was permanently occupied. After the post Trajanic evacuation of lands across the lower Danube, land extending from the Danube to the inner arch of the Carpathian Mountains, including Transylvania, the Metaliferi Mountains and Oltenia was absorbed into the Roman province, which eventually took the form of an "excrescence" with ill defined limits, stretching from the Danube northwards to the Carpathians. This may have been intended as a basis for further expansion within Eastern Europe, as the Romans believed the region to be much more geographically "flattened", and thus easier to traverse, than it actually was; they also underestimated the distance from those vaguely defined borders to the ocean. Defence of the province was entrusted to a single legion, the XIII Gemina, stationed at Apulum, which functioned as an advance guard that could, in case of need, strike either west or east at the Sarmatians living at the borders. Therefore, the indefensible character of the province did not appear to be a problem for Trajan, as the province was conceived more as a sally base for further attacks. Even in the absence of further Roman expansion, the value of the province depended on Roman overall strength: while Rome was strong, the Dacian salient was an instrument of military and diplomatic control over the Danubian lands; when Rome was weak, as during the Crisis of the Third Century, the province became a liability and was eventually abandoned. Trajan resettled Dacia with Romans and annexed it as a province of the Roman Empire. Aside from their enormous booty (over half a million slaves, according to John Lydus), Trajan's Dacian campaigns benefited the Empire's finances through the acquisition of Dacia's gold mines, managed by an imperial procurator of equestrian rank (procurator aurariarum). On the other hand, commercial agricultural exploitation on the villa model, based on the centralized management of a huge landed estate by a single owner (fundus) was poorly developed. Therefore, use of slave labor in the province itself seems to have been relatively undeveloped, and epigraphic evidence points to work in the gold mines being conducted by means of labor contracts (locatio conductio rei) and seasonal wage earning. The victory was commemorated by the construction both of the 102 cenotaph generally known as the Tropaeum Traiani in Moesia, as well of the much later (113) Trajan's Column in Rome, the latter depicting in stone carved bas reliefs the Dacian Wars' most important moments.

Набатейлердің аннексиясы

106 жылы Римнің клиент патшаларының бірі Раббель II Сотер қайтыс болды. Бұл оқиға Набатей патшалығын қоса алуға себеп болуы мүмкін, бірақ қоса алудың нақты себептері мен жолдары белгісіз. Кейбір жазба деректер Сирия мен Египеттен келген әскерлермен әскери операция жүргізілгенін көрсетеді. 107 жылы Египеттен табылған папирусқа сәйкес, рим легиондары Петра мен Босра аймағында орналасқандығы белгілі. Римдіктердің ең оңтүстікке жеткен жері (немесе, дұрысырақ айтқанда, маңызды шөл нүктелерінде гарнизон орналастыру саясатын ұстанғандықтан, гарнизон құрған жері) Петраның оңтүстік-батысындағы Хегра болды. Империя Арабия Петрея провинциясын (қазіргі Оңтүстік Иордания және Солтүстік-Батыс Сауд Арабиясы) алды. Осы кезде Лимес Арабикустағы Аиладан (қазіргі Акаба) Босраға дейін Via Traiana Nova деп аталатын римдік жол салынды. Набатея Эвфраттан батысқа қарай Азиядағы соңғы клиенттік патшалық болғандықтан, қоса алу бүкіл Рим шығысының провинциялық құрылымға көшуін білдірді, бұл Флавийлер кезінде басталған тікелей басқаруға қарай бет бұру үрдісін аяқтады.

Парфяндық жорық

113 жылы Траян өзінің соңғы жорығын бастады, себебі Парфия Армения тағына қабылдамауға болатын патшаны отырғызуға шешім қабылдады. Бұл патшалыққа екі алып империя Нерон заманынан бері, шамамен елу жыл бойы бірлесіп үстемдік етіп келген еді. Траян, 113 жылдың басында Сирияда болған күйі, Армения мәселесін бейбіт жолмен шешуге бағытталған парфтардың дипломатиялық ұсыныстарын үнемі қабылдаудан бас тартты. Траянның Парфия соғысы туралы қолға түскен әдеби деректер сынып-сыныпқа бөлінген және шашыраңқы болғандықтан, оларға тиісті контекст беру қиын, соның салдарынан оның нақты оқиғалары мен соңғы мақсаттары туралы ұзаққа созылған пікір талас туды.

Соғыстың себебі

Қазіргі заманғы тарихшылар Траянның Парфияға қарсы соғыс жүргізу шешімінің экономикалық себептермен байланысты болуы мүмкін деген пікірді айтады: Траян Арабияны аннексиялағаннан кейін, Бострадан Қызыл теңіздегі Айлаға дейін жаңа жол – Via Traiana Nova-ны салды. Бұл Парсы шығанағындағы Харакс қаласының Римнің тікелей бақылауынан тыс, Үндістан сауда жолының батыс аялдамасы болып қалатындығын білдірді, ал мұндай бақылау импорт бағасын төмендету және Римнің Шығысқа жасаған саудасының дефицитінен туындаған қымбат металдардың ағылып кетуін шектеу үшін маңызды болды. Харакс Рим империясымен сауда жасағанына күмән жоқ, өйткені сол кезеңдегі Пальмиралық саудагерлермен оның байланыстары заманауи Пальмира эпиграфында жақсы құжатталған, онда Харакста қызмет атқарғаны үшін құрметке ие болған Пальмира азаматтары туралы айтылады. Сондай-ақ, сол кездегі Харакстың билеушілерінің иелігінде Бахрейн аралдары да болған болуы мүмкін, бұл Римге Парсы шығанағына үстемдік ету мүмкіндігін ұсынды. (Траян қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Пальмиралық азамат аралдардың сатрапы болып тағайындалды, бірақ бұл тағайындаманы Харакстың Партия патшасы жасады.) Осы жағдайда Траянның науқанының түпкі себебі Парфияның бақылауындағы шағын семит ("араб") қалалары арқылы Шығыс сауда жүйесін бұзу және оны Римнің бақылауына алу болды. Траян Дакияны жаулап алу кезінде сириялық қосымша әскерлерге жүгінген, олардың ветерандары, сириялық саудагерлермен бірге, Дакияның отарлауында маңызды рөл атқарды. Ол әскеріне Пальмиралық бөлімдерді, тіпті түйелік бөлімдерді де қосты, осылайша Хараксты аннексиялауға қолдау көрсетуді қамтамасыз етті. Траян Арменияны аннексиялаған кезде, парфтар Парсы шығанағынан сауда ағынын тоқтатуы және/немесе Дунайдағы Рим шекарасында проблема тудырмауы үшін бүкіл Месопотамияны аннексиялауға міндетті болды деген болжамдар да бар. Дегенмен, басқа тарихшылар бұл себептерді жоққа шығарады, өйткені Парфияның теңіз арқылы Шығыс сауда жолына деген "бақылауы" ең жақсы жағдайда болжамдық және таңдаулы қытай деректеріне негізделген. Парфия арқылы құрлық жолымен жүзеге асатын сауда парфтар тарапынан кедергісіз және жеке кәсіпкерлікке қалдырылған сияқты. Екінші ғасырдағы Месопотамиядағы коммерциялық белсенділік Рим империясының ішінде де, сыртында да көптеген халықтардың арасындағы жалпы құбылыс болған сияқты, бұл салада императорлық келісілген саясаттың белгісі жоқ. Аlimenta жағдайындағыдай, Мозес Финли және Пол Вейне сияқты ғалымдар Траянның соғысының негізінде сыртқы сауда саясаты тұр деген ойды анахронистік деп санайды; осы ғалымдардың пікірінше, Рим басшыларының алыс Шығыстағы сән-салтанатқа деген қызығушылығы, алым-салық пен кеденді жинаудан басқа, моральдық сипатта болды, өйткені қазіргі заманғы Рим әдет-ғұрыптары сән-салтанаттың "әлсіздігіне" қарсы болды. Нақты дәлелдердің болмауына байланысты, Рим мен Үндістан арасындағы сауда алмасқан қымбат металдардың мөлшері жағынан теңгерімді болуы мүмкін: Рим алтынының ағылуы туралы түсінікке қатысты маңызды дерек көзі – Плиний Кішінің ағасы Плиний Үлкені бұрын Ганг жазығын Рим империясының алтын көздерінің бірі ретінде сипаттаған. Осыған сәйкес, Рим экономикасы туралы даулы кітабында Финли Траянның "жақсы есептелмеген және қымбат Парфияға жасаған шабуылын" қазіргі заманғы тарихшылардың кітаптарында ғана кездесетін көптеген римдік "сауда соғыстарының" мысалы деп санайды. Басқа пікір бойынша, науқан аумақтық аннексия мен беделге деген құмарлықпен басталды, бұл себептің жалғыз мотиві Кассиус Дио есебінде көрсетілген. Аумақтық жаулап алу салық жинауды, әсіресе Рим империясына кіретін барлық тауарларға салынатын 25% салықты – тетарте – қамтамасыз еткендіктен, Траянның Парфян соғысының "экономикалық" себебі болды деп айтуға болады. Сонымен қатар, Шығыстағы жаулап алудың пропагандалық құндылығы болды, ол римдік үлгіде, Ұлы Александрдың жаулап алуларына еліктеуге мүмкіндік берді. Дакия соғысының еске алу салтанатына Кушан империясының елшілері қатысқан болуы мүмкін, бұл кейбір грек-рим зиялыларына, соның ішінде Плутархқа әсер еткен болуы мүмкін, ол Үндістанды жаулап алу үшін тек 70 000 римдік сарбаздың қажет екенін жазды, сондай-ақ Траянның жақын серіктері Македонияның Шығыс жаулап алуларын қайта жасау арқылы алынатын олжа туралы болжамды армандарға толы болды. Траянның идеясы, мысалы, Геркулеске монеталар мен ескерткіштерде, оның дамыған қауымдастығымен, құдайлық мәртебесін атап өтудің жолы ретінде пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар, Траянның экспансионистік саясатқа деген құштарлығы Испаниядан шыққан консервативті сенаторлар тобымен қолдауға ие болған болуы мүмкін, олардың арасында ең ықпалдысы Лициний Сура болды. Басқаша айтқанда, науқанды Римдіктердің империясының қағидат бойынша шексіз екендігімен түсіндіруге болады, және Траян идея мен шындықты сәйкес ету мүмкіндігін пайдаланды. Соңында, кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Траянның бастапқы мақсаттарының әскери және стратегиялық болғанын жазады: Рим империясы үшін қорғанысы жақсырақ Шығыс шекарасын қамтамасыз ету, Парсы шығанағынан сауда ағынын тоқтату және/немесе Дунайдағы Рим шекарасында проблема тудырмау үшін Хобур өзені бойымен Солтүстік Месопотамияны кесіп өту және Рим Армениясын қорғау. Бұл түсіндірмеге Римнің Парфияға қарсы барлық келесі соғыстары Парфияның тереңіне Римдік үстемдік орнатуға бағытталғандығы фактісі қолдау көрсетеді. Траянның жас трибун ретіндегі әскери тәжірибесінің басында Парфтармен қақтығысқа куә болған болуы мүмкін, сондықтан кез келген стратегиялық көзқарас Парфияны жеңу үшін не қажеттігі туралы тактикалық білімге негізделген. Науқан мұқият жоспарланған: шығыс театрына он легион шоғырландырылды; 111 жылдан бері Плиний Кішінің хаттары Вифиниядағы провинциялық билік өкілдері өтіп бара жатқан әскерлерге жабдықтауды ұйымдастыруға тиіс болғандығын көрсетеді, ал жергілікті қалалық кеңестер мен олардың жеке мүшелері әскерлерді жабдықтау арқылы шығындардың бір бөлігін көтеруге міндетті болды. Осылайша, жоспарланған науқан басынан бастап өте қымбат болды. Траян бірінші Арменияға жорық жасады, Парфтар тағайындаған патшаны, Парфамасирді (кейіннен Рим әскерлерінің күзетіндегі жағдайда өлтірілді, бұл Фронтонның Римнің адалдығын бұзуы ретінде сипаттаған) қызметтен шеттету және оны Рим империясының провинциясы ретінде аннексиялады, сонымен қатар Кавказ және Қара теңіздің шығыс жағалауындағы түрлі тайпалардың Рим үстемдігін мойындауын алды – бұл процесс 114 жылдың соңына дейін оны айналыстырып тұрды. Сонымен қатар, Рим колоннасы, легат Лусий Квиетус басшылығында, Дакия соғысында өз туған жері Мавретаниядан бөлімшеге қолбасшылық еткен көрнекті кавалерия генералы, Армениядан Атропатен және Мардиандар еліне (қазіргі Гиллан) Аракстың өзенінен өтті. Квиетус науқанының мақсаты Римнің жаңа, қорғанысы жақсырақ шекарасын Каспий теңізіне қарай шығысқа және Кавказдың етегіне қарай кеңейту болған болуы мүмкін. Бұл жаңа, "ұтымды" шекара Эфратыдан шығысқа қарай Римнің үнемі болуына тәуелді болды. Келесі оқиғалардың хронологиясы белгісіз, бірақ 115 жылдың басында Траян Месопотамия науқанына шығып, Тигр мен Эфрат өзендері арасындағы аумақты консолидациялау үшін Тавр тауларына қарай жорық жасады деп есептеледі. Ол аумақты қамтамасыз ету үшін жол бойында тұрақты гарнизондарды орналастырды. Траян батыстан шығысқа қарай жылжығанда, Лусий Квиетус армиясымен Каспий теңізінен батысқа қарай жылжыды, екі әскер сәтті қысқыштарды жасады, нәтижесінде Рим Партия империясының ішкі аумағына енді, Траян Солтүстік Месопотамия қалаларын Нисибис пен Батнаны басып алды және ұйымдастырды...

Modern historians advance the possibility that Trajan's decision to wage war against Parthia had economic motives: after Trajan's annexation of Arabia, he built a new road, Via Traiana Nova, that went from Bostra to Aila on the Red Sea. That meant that Charax on the Persian Gulf was the sole remaining western terminus of the Indian trade route outside direct Roman control, and such control was important in order to lower import prices and to limit the supposed drain of precious metals created by the deficit in Roman trade with the Far East. That Charax traded with the Roman Empire, there can be no doubt, as its actual connections with merchants from Palmyra during the period are well documented in a contemporary Palmyrene epigraph, which tells of various Palmyrene citizens honoured for holding office in Charax. Also, Charax's rulers domains at the time possibly included the Bahrain islands, which offered the possibility of extending Roman hegemony into the Persian Gulf itself. (A Palmyrene citizen held office as satrap over the islands shortly after Trajan's death, though the appointment was made by a Parthian king of Charax.) The rationale behind Trajan's campaign, in this case, was one of breaking down a system of Far Eastern trade through small Semitic ("Arab") cities under Parthia's control and to put it under Roman control instead. In his Dacian conquests, Trajan had already resorted to Syrian auxiliary units, whose veterans, along with Syrian traders, had an important role in the subsequent colonization of Dacia. He had recruited Palmyrene units into his army, including a camel unit, therefore apparently procuring Palmyrene support to his ultimate goal of annexing Charax. It has even been ventured that, when earlier in his campaign Trajan annexed Armenia, he was bound to annex the whole of Mesopotamia lest the Parthians interrupt the flux of trade from the Persian Gulf and/or foment trouble at the Roman frontier on the Danube. Other historians reject these motives, as the supposed Parthian "control" over the maritime Far Eastern trade route was, at best, conjectural and based on a selective reading of Chinese sourcestrade by land through Parthia seems to have been unhampered by Parthian authorities and left solely to the devices of private enterprise. Commercial activity in second century Mesopotamia seems to have been a general phenomenon, shared by many peoples within and without the Roman Empire, with no sign of a concerted Imperial policy towards it. As in the case of the alimenta, scholars like Moses Finley and Paul Veyne have considered the idea that a foreign trade policy underlay Trajan's war to be anachronistic; according to these scholars, the concern of Roman leaders with the trade in far eastern luxuriesbesides collecting toll taxes and customswas moral in nature, because contemporary Roman mores frowned upon the "softness" of luxuries. In the absence of conclusive evidence, trade between Rome and India might have been far more balanced, in terms of quantities of precious metals exchanged: one of our sources for the notion of the Roman gold drainPliny's the Younger's uncle Pliny the Elderhad earlier described the Gangetic Plains as one of the gold sources for the Roman Empire. Accordingly – in a controversial book on the Roman economy – Finley considers Trajan's "badly miscalculated and expensive assault on Parthia" to be an example of the many Roman "commercial wars" that had in common the fact of existing only in the books of modern historians. The alternative view is to see the campaign as triggered by the lure of territorial annexation and prestige, the sole motive ascribed by Cassius Dio. As far as territorial conquest involved tax collecting, especially of the 25% tax levied on all goods entering the Roman Empire, the tetarte, one can say that Trajan's Parthian War had an "economic" motive. Also, there was the propaganda value of an Eastern conquest that would emulate, in Roman fashion, those of Alexander the Great. The fact that emissaries from the Kushan Empire might have attended to the commemorative ceremonies for the Dacian War may have kindled in some Greco Roman intellectuals like Plutarchwho wrote about only 70,000 Roman soldiers being necessary to a conquest of India as well as in Trajan's closer associates, speculative dreams about the booty to be obtained by reproducing Macedonian Eastern conquests. There could also be Trajan's idea to use an ambitious blueprint of conquests as a way to emphasize quasi divine status, such as with his cultivated association, in coins and monuments, to Hercules. Also, it is possible that the attachment of Trajan to an expansionist policy was supported by a powerful circle of conservative senators from Hispania committed to a policy of imperial expansion, first among them being the all powerful Licinius Sura. Alternatively, one can explain the campaign by the fact that, for the Romans, their empire was in principle unlimited, and that Trajan only took advantage of an opportunity to make idea and reality coincide. Finally, there are other modern historians who think that Trajan's original aims were purely military and strategic: to assure a more defensible Eastern frontier for the Roman Empire, crossing Northern Mesopotamia along the course of the Khabur River in order to offer cover to a Roman Armenia. This interpretation is backed by the fact that all subsequent Roman wars against Parthia would aim at establishing a Roman presence deep into Parthia itself. It is possible that during the onset of Trajan's military experience, as a young tribune, he had witnessed engagement with the Parthians; so any strategic vision was grounded in a tactical awareness of what was needed to tackle Parthia.]] The campaign was carefully planned in advance: ten legions were concentrated in the Eastern theatre; since 111, the correspondence of Pliny the Younger witnesses to the fact that provincial authorities in Bithynia had to organize supplies for passing troops, and local city councils and their individual members had to shoulder part of the increased expenses by supplying troops themselves. The intended campaign, therefore, was immensely costly from its very beginning. Trajan marched first on Armenia, deposed the Parthian appointed king, Parthamasiris (who was afterwards murdered while kept in the custody of Roman troops in an unclear incident, later described by Fronto as a breach of Roman good faith), and annexed it to the Roman Empire as a province, receiving in passing the acknowledgement of Roman hegemony by various tribes in the Caucasus and on the Eastern coast of the Black Seaa process that kept him busy until the end of 114. At the same time, a Roman column under the legate Lusius Quietusan outstanding cavalry general who had signalled himself during the Dacian Wars by commanding a unit from his native Mauretaniacrossed the Araxes river from Armenia into Media Atropatene and the land of the Mardians (present day Ghilan). It is possible that Quietus' campaign had as its goal the extending of the newer, more defensible Roman border eastwards towards the Caspian Sea and northwards to the foothills of the Caucasus. This newer, more "rational" frontier, depended, however, on an increased, permanent Roman presence east of the Euphrates. The chronology of subsequent events is uncertain, but it is generally believed that early in 115 Trajan launched a Mesopotamian campaign, marching down towards the Taurus mountains in order to consolidate territory between the Tigris and Euphrates rivers. He placed permanent garrisons along the way to secure the territory. While Trajan moved from west to east, Lusius Quietus moved with his army from the Caspian Sea towards the west, both armies performing a successful pincer movement, whose apparent result was to establish a Roman presence into the Parthian Empire proper, with Trajan taking the northern Mesopotamian cities of Nisibis and Batnae and organizing a province of Mesopotamia, including the Kingdom of Osrhoenewhere King Abgar VII submitted to Trajan publiclyas a Roman protectorate. This process seems to have been completed at the beginning of 116, when coins were issued announcing that Armenia and Mesopotamia had been put under the authority of the Roman people. The area between the Khabur River and the mountains around Singara seems to have been considered as the new frontier, and as such received a road surrounded by fortresses. After wintering in Antioch during 115/116 and, according to literary sources, barely escaping from a violent earthquake that claimed the life of one of the consuls, Marcus Pedo VirgilianusTrajan again took to the field in 116, with a view to the conquest of the whole of Mesopotamia, an overambitious goal that eventually backfired on the results of his entire campaign. According to some modern historians, the aim of the campaign of 116 was to achieve a "pre emptive demonstration" aiming not toward the conquest of Parthia, but for tighter Roman control over the Eastern trade route. However, the overall scarcity of manpower for the Roman military establishment meant that the campaign was doomed from the start. It is noteworthy that no new legions were raised by Trajan before the Parthian campaign, maybe because the sources of new citizen recruits were already over exploited. As far as the sources allow a description of this campaign, it seems that one Roman division crossed the Tigris into Adiabene, sweeping south and capturing Adenystrae; a second followed the river south, capturing Babylon; Trajan himself sailed down the Euphrates from Dura Europoswhere a triumphal arch was erected in his honourthrough Ozogardana, where he erected a "tribunal" still to be seen at the time of Julian the Apostate's campaigns in the same area. Having come to the narrow strip of land between the Euphrates and the Tigris, he then dragged his fleet overland into the Tigris, capturing Seleucia and finally the Parthian capital of Ctesiphon. He continued southward to the Persian Gulf, when, after escaping with his fleet a tidal bore on the Tigris, he received the submission of Athambelus, the ruler of Charax. He declared Babylon a new province of the Empire and had his statue erected on the shore of the Persian Gulf, after which he sent the Senate a laurelled letter declaring the war to be at a close and bemoaning that he was too old to go on any further and repeat the conquests of Alexander the Great. Since Charax was a de facto independent kingdom whose connections to Palmyra were described above, Trajan's bid for the Persian Gulf may have coincided with Palmyrene interests in the region. Another hypothesis is that the rulers of Charax had expansionist designs on Parthian Babylon, giving them a rationale for alliance with Trajan. The Parthian city of Susa was apparently also occupied by the Romans. According to late literary sources (not backed by numismatic or inscriptional evidence) a province of Assyria was also proclaimed, apparently covering the territory of Adiabene. Some measures seem to have been considered regarding the fiscal administration of Indian tradeor simply about the payment of customs (portoria) on goods traded on the Euphrates and Tigris. It is possible that it was this "streamlining" of the administration of the newly conquered lands according to the standard pattern of Roman provincial administration in tax collecting, requisitions and the handling of local potentates' prerogatives, that triggered later resistance against Trajan. According to some modern historians, Trajan might have busied himself during his stay on the Persian Gulf with ordering raids on the Parthian coasts, as well as probing into extending Roman suzerainty over the mountaineer tribes holding the passes across the Zagros Mountains into the Iranian plateau eastward, as well as establishing some sort of direct contact between Rome and the Kushan Empire. No attempt was made to expand into the Iranian Plateau itself, where the Roman army, with its relative weakness in cavalry, would have been at a disadvantage. Trajan left the Persian Gulf for Babylonwhere he intended to offer sacrifice to Alexander in the house where he had died in 323BC But a revolt led by Sanatruces, a nephew of the Parthian king Osroes I who had retained a cavalry force, possibly strengthened by the addition of Saka archers, imperilled Roman positions in Mesopotamia and Armenia. Trajan sought to deal with this by forsaking direct Roman rule in Parthia proper, at least partially. Trajan sent two armies towards Northern Mesopotamia: the first, under Lusius Quietus, recovered Nisibis and Edessa from the rebels, probably having King Abgarus deposed and killed in the process, with Quietus probably earning the right to receive the honors of a senator of praetorian rank (adlectus inter praetorios). The second army, however, under Appius Maximus Santra (probably a governor of Macedonia) was defeated and Santra killed. Later in 116, Trajan, with the assistance of Quietus and two other legates, Marcus Erucius Clarus and Tiberius Julius Alexander Julianus, After re taking and burning Seleucia, Trajan then formally deposed Osroes, putting Parthamaspates on the throne as client ruler. This event was commemorated in a coin as the reduction of Parthia to client kingdom status: REX PARTHIS DATUS, "a king is given to the Parthians". That done, Trajan retreated north in order to retain what he could of the new provinces of Armeniawhere he had already accepted an armistice in exchange for surrendering part of the territory to Sanatruces' son Vologesesand Mesopotamia. It was at this point that Trajan's health started to fail him. The fortress city of Hatra, on the Tigris in his rear, continued to hold out against repeated Roman assaults. He was personally present at the siege, and it is possible that he suffered a heat stroke while in the blazing heat.

Китос соғысы

Көп ұзамай, Шығыс Рим империясының ішінде, Мысырда, Кипрде және Киринетте яһудилер көтеріліс жасады. Бұл соңғы провинция, әлдебір бастапқы дау ошағы болғандықтан, жергілікті бұтқа табынушыларға қарсы діни бүлік шығарды. Бұл кең таралған бүлік кейін Китос соғысы деп аталды. Бұл, римдік үстемдікке қарсы жалпы халықтың наразылығының бір бөлігі болған болуы мүмкін. Траян көтерілісті басу үшін әскерін кері қайтаруға мәжбүр болды. Ол бұл шегінуді уақытша сәтсіздік деп есептеді, бірақ енді ешқашан әскерге жетекшілік ете алмады, шығыс әскерлерін сол кезде (117 жылдың басында) Яһудеяның губернаторы болып тағайындалған Люций Киетке тапсырды. Ол провинцияда яһудилердің наразылығын басуға дайын болған болуы керек. Киет өз міндеттерін сәтті орындады, сондықтан соғыс кейіннен оның атымен атала бастады – «Китус» атауы «Киет» сөзінің бұрмалануы. Китос соғысының ареалына Яһудеяның өзі кіргені ме, әлде тек яһудилердің шығыс диаспорасы ғана басталды ма, әлі де нақты эпиграфикалық және археологиялық дәлелдердің жетіспеуіне байланысты күмәнді болып қала береді. Бірақ сол кезде Римнің Яһудеяға әскери күшін арттырғаны белгілі. Киет келесі жылы (118) жеңістері үшін консул атағын алуға лайық деп есептелді, бірақ Адрианның билікке келген кезде болған қанды тазалау кезінде одан бұрын қаза тапты. Ол және тағы үш бұрынғы консул, конспирация жасады деген күдікпен сотталып, өлім жазасына кесілді. Киет пен оның әріптестері Адрианның тікелей бұйрығымен, әскердегі беделінен және Траянмен жақын байланысынан қорқып, өлімге жіберілді деген болжам бар. Ал яһуди көтерілісін басумен айналысқан римдік тағы бір маңызды тұлға, Киринеден шыққан бүлікші Лукуаспен күрескен атты әскер командирі Квинт Марций Турбо, Адрианның сенімін сақтап, ақырында оның преториан префектіне айналды. Төрт консулдың барлығы да жоғары мәртебелі сенаторлар болғандықтан және императорлық билікке (capaces imperii) ие болуға қабілетті деп есептелгендіктен, Адриан осы болашақ бәсекелестерінің алдын алуға тырысқан секілді.

Shortly afterwards, the Jews inside the Eastern Roman Empire, in Egypt, Cyprus, and Cyrenethis last province being probably the original trouble hotspotrose up in what probably was an outburst of religious rebellion against the local pagans, this widespread rebellion being afterwards named the Kitos War. Another rebellion flared up among the Jewish communities of Northern Mesopotamia, probably part of a general reaction against Roman occupation. Trajan was forced to withdraw his army in order to put down the revolts. He saw this withdrawal as simply a temporary setback, but he was destined never to command an army in the field again, turning his Eastern armies over to Lusius Quietus, who meanwhile (early 117) had been made governor of Judaea and might have had to deal earlier with some kind of Jewish unrest in the province. Quietus discharged his commissions successfully, so much that the war was afterward named after himKitus being a corruption of Quietus. Whether or not the Kitos War theatre included Judea proper, or only the Jewish Eastern diaspora, remains doubtful in the absence of clear epigraphic and archaeological evidence. What is certain is that there was an increased Roman military presence in Judea at the time. Quietus was promised a consulate in the following year (118) for his victories, but he was killed before this could occur, during the bloody purge that opened Hadrian's reign, in which Quietus and three other former consuls were sentenced to death after being tried on a vague charge of conspiracy by the (secret) court of the Praetorian Prefect Attianus. It has been thought that Quietus and his colleagues were executed on Hadrian's direct orders, for fear of their popular standing with the army and their close connections to Trajan. In contrast, the next prominent Roman figure in charge of the repression of the Jewish revolt, the equestrian Quintus Marcius Turbo, who had dealt with the rebel leader from Cyrene, Loukuas, retained Hadrian's trust, eventually becoming his Praetorian Prefect. As all four consulars were senators of the highest standing and as such generally regarded as able to take imperial power (capaces imperii), Hadrian seems to have decided to forestall these prospective rivals.

Өлім және мұрагерлік

117 жылдың басында Траян ауырып, Италияға аттанды. 117 жылғы көктем мен жаз айларында денсаулығы нашарлады, мүмкін, Анкирадағы қоғамдық моншаларда көрсетілген, қартайған және әлсізденген бейнесі арқылы бұл жағдай жұртқа белгілі болды, бірақ бұл бейне Траянға тиесілігі даулы. Ол Селину қаласына жетті, онда 11 тамызға дейін немесе сол күні қайтыс болды. Траянның өзі Адрианды мұрагер етіп тағайындауға құқылы болған, бірақ Дио былай демекші, Траянның әйелі Помпея Плотина Адрианның мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін Траянның өлімін құпия ұстады, соның арқасында Адрианды ұлы және мұрагер ретінде мойындаған құжатты жасап, қол қоюға үлкерді. Бұл оқиғаны баяндаған Дио, өзінің әкесі, Киликияның губернаторы Апронианды дереккөз ретінде көрсетеді, сондықтан оның айтқаны сол кездегі қауесеттерге негізделген болуы мүмкін. Бұл, сондай-ақ, римдіктердің наразылығын білдіруі мүмкін, себебі императордың әйелі, тіпті әйелдің Римнің саяси істеріне араласуына батылы бар екеніне олар наразы болды. Адриан Траянның билігінде бейтарапты сақтады. Дакия соғыстары кезінде I Минервия легионына қолбасшылық еткеннен кейін, ол Екінші Дакия соғысының шешуші кезеңінде майданнан алынып, жаңа құрылған Паннония Инфериор провинциясын басқаруға жіберілді. Ол сенаторлық мансабын ерекше көзге түспей жүргізді, Траяннан ордендер мен басқа да құрметтер алғанмен, ресми түрде мұрагерлікке ие болған жоқ. 108 жылғы консулдықтан кейін ол басқа қызметке тағайындалмады, 111/112 жылдары Афинаның Архонты Эпонимы болғаннан басқа ешқандай құрметке ие болмады. Ол Парфян соғысына қатыспаған болуы мүмкін. Әдеби деректерде Траянның өзінен кейін басқа да адамдарды, мысалы, құқықтанушы Луций Нератий Прискты мұрагер ретінде қарастырғаны айтылады. Траянның өлімі кезінде Сирияның губернаторы болып тағайындалған Адриан Траянның туысы болды және Траянның шөбересімен үйленген, бұл оны мұрагерлікке лайықты етті. Адриан Плотина мен префект Аттианмен байланысы арқылы Траян сарайындағы испан сенаторларының күшті және ықпалды тобымен жақсы қарым-қатынаста болды. Оның өзінің билігінде Траянның сенаторлық және экспансионистік саясатын қолдамауы, әдеби көздерде көрсетілген "ашық жаулықтың" себебі болуы мүмкін. Адриан император болғаннан кейін жасаған алғашқы маңызды қадамы – Месопотамияны қорғауға тым қымбат және алыс деп танып, Армения мен Осроениді Римнің бағыныштылығымен Парфияның билігіне қайтару болды. Тарихи дәстүрге сәйкес, Траянның күлі Траян бағанасының түбіндегі кішкентай камераға қойылған. Кейбір зерттеулерде оның күлі, көбінесе, оның бағанасына жақын жерде, римдік мемлекеттің құдайы ретінде оның табынуына арналған мавзолейде, ғибадатханада немесе қабірде жерленген болуы мүмкін.

Early in 117, Trajan grew ill and set sail for Italy. His health declined throughout the spring and summer of 117, possibly acknowledged to the public by the display of a bronze portrait bust at the public baths of Ancyra, showing an aged and emaciated man, though the identification with Trajan is disputed. He reached Selinus, where he suddenly died, on or shortly before 11 August. Trajan in person could have lawfully nominated Hadrian as his successor, but Dio claims that Trajan's wife, Pompeia Plotina, assured Hadrian's succession by keeping Trajan's death a secret, long enough for her to produce and sign a document attesting to Hadrian's adoption as son and successor. Dio, who tells this narrative, offers his fatherthe governor of Cilicia Apronianusas a source, so his narrative may be based on contemporary rumour. It may also reflect male Roman displeasure that an empresslet alone any woman could presume to meddle in Rome's political affairs. Hadrian held an ambiguous position during Trajan's reign. After commanding Legio I Minervia during the Dacian Wars, he had been relieved from front line duties at the decisive stage of the Second Dacian War, being sent to govern the newly created province of Pannonia Inferior. He had pursued a senatorial career without particular distinction and had not been officially adopted by Trajan although he received from him decorations and other marks of distinction that made him hope for the succession. He received no post after his 108 consulate and no further honours other than being made Archon eponymos for Athens in 111/112. He probably did not take part in the Parthian War. Literary sources relate that Trajan had considered others, such as the jurist Lucius Neratius Priscus, as heir. Hadrian, who was eventually entrusted with the governorship of Syria at the time of Trajan's death, was Trajan's cousin and was married to Trajan's grandniece, which all made him as good as heir designate. Hadrian seems to have been well connected to the powerful and influential coterie of Spanish senators at Trajan's court, through his ties to Plotina and the Prefect Attianus. His refusal to sustain Trajan's senatorial and expansionist policy during his own reign may account for the "crass hostility" shown him by literary sources. Hadrian's first major act as emperor was to abandon Mesopotamia as too costly and distant to defend, and to restore Armenia and Osrhoene to Parthian hegemony, under Rome's suzerainty. According to a well established historical tradition, Trajan's ashes were placed within the small cella that still survives at the base of Trajan's column. In some modern scholarship, his ashes were more likely interred near his column, in a mausoleum, temple or tomb built for his cult as a divus of the Roman state.

Мұра

Траянның мінезі мен еңбектері туралы ежелгі дереккөздер бірауыздан жағымды баға береді. Мысалы, Плиний Кіші Траянды өз мадақтауында (панегиригінде) дана және әділ император, сондай-ақ ізгі адам ретінде жұмылды. Кассий Дио оның әрқашан қадір-қасиетті және әділ болғанын қосты. Үшінші ғасыр императоры Деций тіпті Сенаттан Траян есімін құрмет ретінде алған. Үшінші ғасырдағы кері кетулерден кейін Траян, Августпен бірге, Кейінгі Рим империясында императорлық биліктің ең жақсы қасиеттерінің үлгісіне айналды. Траяннан кейінгі көптеген императорлар қызметке кіріскен кезде, оларға «Felicior Augusto, Melior Traiano» («Августтан да бақытты, Траяннан да жақсы бол!») деп тілек айтылған. Төртінші ғасыр императоры Константин I оны көптеген ғимараттарда оның есімімен жазылғандықтан, «әр қабырғадағы өсімдік» деп атағандығы айтылады.

Иконография

Траянға дейінгі барлық рим императорлары, Неронды қоспағанда – ол кейде бакендер таққан, Сципион Африкан (б.з.д. 236-183 ж.) римдіктер арасында таныстырған мода бойынша сақалсыз бейнеленген. Бұл императорлық моданы Траянның ізбасары Адриан өзгертті, ол императорлар үшін сақалды сәнге айналдырды.

Румын мәдениетінде

Румынияда Траян (румынша: Traian) румын ұлтының негізін қалаушылардың бірі және румын халқы мен мәдениеті үшін зор маңызға ие тарихи тұлға ретінде есептеледі. Бұл оның Дакия соғыстарын басқарғандығынан туындайды, осы соғыстар Дакия-римдік мәдениетінің және латын тіліне негізделген румын тілінің пайда болуына әкелді. Сондықтан, Рим Дакиясының құрылуы елде румын ұлтының этногенезі ретінде қарастырылады.

Яһуди аңыздарында

Яһуди уағыздық еңбектерінде, мысалы, "Естер Рабба" кітабында Траян "сүйектері ұсатылсын" (שְׁחִיק עֲצָמוֹת) деген епитафиямен суреттеледі. Осы епитафия Адрианға да қолданылады.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Ансел, Р. Мэннинг. "Әскерлер". Әскери мұра. 2001 жылдың желтоқсаны. 3-том, № 3: 12, 14, 16, 20 (Рим императоры Траян). Боверсок, Г. В. Римдік Арабия, Гарвард университетінің баспасы, 1983.
Чижек, Эуген. Траян дәуірі: саяси жағдайлар және идеологиялық мәселелер. Бухарест, Editura Științifică și Enciclopedică, 1983.
Фуллер, Дж. Ф. К. Батыс әлемінің әскери тарихы. Үш томдық. Нью-Йорк: Da Capo Press, Inc., 1987 және 1988. 1-том. Кейінгі кезден Лепанто шайқасына дейін; 255, 266, 269, 270, 273 (Траян, Рим императоры). Исаак, Б. Империяның шектері, Шығыс Рим армиясы, қайта қараған басылым, Оксфорд университетінің баспасы, 1990.
Джексон, Н. Траян: Римнің соңғы жаулаушысы, 1-басылым, GreenHill Books, 2022. ISBN 9781784387075.
Кеннеди, Д. Иорданиядағы Рим армиясы, қайта қараған басылым, Леванттағы Британдық зерттеулер кеңесі, 2004.
Леппер, Ф. А. Траянның парфян соғысы. Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1948. Сондай-ақ онлайн қолжетімді.
Мино, Жерар, Рим императорының 12 әйелінің өмірі. Devoirs, Intrigues & Voluptés, Париж, L'Harmattan, 2012, 6-тарау, Плотиннің өмірі, Траянның әйелі, 147–168-беттер.
Wildfeuer, C. R. H. Trajan, Римнің арысы: Римнің ең ұлы императорының айтылмаған тарихы, Aquifer Publishing, 2009. Тарихи ойдан туған шығарма.