Кіріспе
Архиегершеге Елизавета Мария Генриетта Стефания Жизела Австриялық (Erzsébet Mária Henrietta Stefánia Gizella; 2 қыркүйек 1883 – 16 наурыз 1963) – Австрияның тәждік ханзадасы Рудольф пен Бельгияның принцессасы Стефанияның жалғыз баласы. Оның әкесі Австрия императоры Франц Иосиф I-нің ұлы және тақ мұрагері, ал анасы Бельгия королі Леопольд II-нің қызы еді. Отбасында оны "Эрцзи" деп шақыратын, бұл оның венгр тіліндегі есімінің кішіргізілген түрі. Кейін "Қызыл Архиегерцогиня" деген лақап атпен белгілі болған ол социалист және Австрияның Социал-демократиялық партиясының мүшесі болғандығымен танымал.
Ерте өмір
Архигерцогиня Елизавета, лақап аты "Эрцси", 1883 жылғы 2 қыркүйекте Лаксенбург сарайында Бельгия королі Леопольд II-нің қызы, мұрагерлік принц Рудольф пен Стефания отбасында дүниеге келді. Ол әжелері, Австрия императрицасы Елизавета және Бельгия королевасы Мари Генриеттаның құрметіне аталған. Эрцси – Франц Иосифтің ұлынан туған жалғыз немересі. 1889 жылы, Эрцси бес жастан ассан кезде, оның әкесі және баронша Мэри фон Ветцера, оның сүйіктісі, Майерлингтегі императорлық аң аулау үйінде кісі өлтіру және өзін-өзі өлтіру келісімі салдарынан қаза тапқан күйде табылды. Әкесінің өлімі Австрия императорлық отбасындағы династиялық мұрагерлікті үзіп, ата-анасының бұрыннан шатқақ болған некесін қиратты және Австрия-Мажарстанның біртіндеп тұрақсыздануына ықпал етті, бұл Бірінші дүниежүзілік соғысқа және Габсбургтер империясының күйреуіне әкелді. Рудольф қайтыс болғаннан кейін Франц Иосиф Эрцсиді қамқорлыққа алды; оның бұйрығымен оған анасымен бірге Австриядан кетуге тыйым салынды. Жастығынан-ақ ол күшті мінезді және Вена сарайына қарсы көзқарас білдірді. Оның әжесі, құштар және имиджге мән беретін императрица Елизавета, әже ретінде танылуды ұнатпады, сондықтан немерелерімен жақын қарым-қатынас орнатпады. Бірақ 1898 жылы қаза тапқаннан кейін, оның өсиеті зергерлік бұйымдарын сатудан түскен қаражатты қайырымдылық қоры мен діни ұйымдарға беруден басқа, барлық жеке мүлкін оның құрметіне аталған және Рудольфтің жалғыз баласы Эрцсиге қалдырды. Императрица скандалдан бұрын келінін ұнатпағанын жасырмады, ал Майерлинг оқиғасынан кейін Стефанияның қызғаныш сезімін ұлының депрессиясына және өзін-өзі өлтіруіне себеп деп айыптады. Тақ мұрагері толығымен императордың қайырымдылығына тәуелді болды, сондықтан күйеуінің өлімінен кейін Стефанияға императорлық қолдау көрсетілмеуі оның қызымен қарым-қатынасына кері әсер етті; ана мен бала ешқашан жақын болған жоқ. 1900 жылы Стефания тақ мұрагері титулынан бас тартып, протестант мажар графы Элемер Лоньяй фон Нагг Лонья унд Васарос Наменьге үйленді (кейін 1917 жылы император Карл I оны князь етіп тағайындады). Император Франц Иосиф келініне қалыңдық берді және Лоньяй ақырында Рим католиктігіне көшті, бірақ Елизавета некеге қарсы болғандықтан анасымен барлық байланысын үзіп, оны әкесінің естелігіне сатқындық деп санады. Кейін, үйленгеннен кейін Стефания 1934 жылы Елизаветаны мұрагерлік құқығынан айырып, кек алды.
"Қызыл Архигерцогиня"
Некеде болған кезінде Елизавета мен Оттоның екеуі де ашық қарым-қатынаста болды, әсіресе біріншісінің жас австриялық теңіз офицері Эгон Лерхпен болған құпия байланысы ерекше көзге түсті. Эгон Лерх кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде U 12 су асты кемесіне командир болды. Тек 1916 жылы Франц Иосиф қайтыс болғаннан кейін және 1918 жылы монархия құлағаннан соң ғана олар ресми түрде ажырасты. 1921 жылы Елизавета Социал-демократиялық партияға қосылды, сол партияның бір сайлау жиынында Брук-ан-дер-Лейтадан Леопольд Петззкпен танысты. Петззк – соғыстан кейін Төменгі Австрия Ландтагының (мемлекеттік парламент) президенті болған, білімді және адал социал-демократ саясаткер. Ол қарапайым отбасыдан шыққан, бірақ жоғары мәдениетті адам еді. Ол бұрын да үйленген; оның әйелі, олардың бір ұлы болған, 1935 жылдың 9 маусымында Мауэр-Олингтегі психиатриялық ауруханада қайтыс болды. Бұл сот процесі ұзаққа созылды, және 1924 жылдың наурыз айында ғана Елизавета сот арқылы ажырасуға қол жеткізді. Содан кейін төрт баланың қамқорлығы үшін күрес басталды. Бастапқыда сот Елизаветаға екі үлкен ұлын тәрбиелеу құқығын берді, ал кіші ұлы мен қызы Оттомен бірге тұруға тиіс болды. Дегенмен, ол Отто балаларды алып кетпеу үшін үйін қарулы социалистермен толтырып, немесе оларды берсе өзін-өзі өлтіретінімен қорқытқан деген қаңқу бар. Қай жағдайда болса да, Елизавета төрт баланың да қамқорлығын өз қолына алды. Балалары кішкентай кезінде Елизавета оларды жақсы көріп күтім жасаған, бірақ олар өскен сайын аралары суытыла бастады. Рудольфті социалистік көзқарастарына сәйкес мектептен алып, фабрикада жұмыс істеуге жіберді. Элизавета мен оның қызы Стефанидің арақатынасы жақсы болған жоқ; ол өзінің бірінші күйеуіне анасы ұнатпағандықтан үйленгенін айтқан. Элизавета Венаның Хюттельдорф ауданына көшіп, 1929 жылы вилла сатып алып, онда Петззкпен келесі жиырма жыл бойы бірге тұрды. Ол социал-демократтардың шерулері мен жиындарына қатысып, онда оны құрметпен қабылдады. Алайда Леопольдтың "мақтаншыл" мінезінен аристократиялық ортада оны жақсы қабылдамады. 1934 жылы күйеуі мен ұлы оны консервацияға алу туралы заңдық шара қолданды, себебі ол социал-демократтарға қосылу үшін ерлі-зайыптылардың мүлкін сатудан түскен табысын көптеген қайырымдылықтарға жұмсаған. Бірақ бұл шара кейіннен тоқтатылды. 1938 жылы Австрия Германияның құрамына кіргеннен кейін және Аншлюс салдарынан неміс заңдары қабылданғаннан кейін ажырасу заңды болғанымен, Елизавета соғыс аяқталғаннан кейін ғана күйеуінен ажыраса алды.
Екінші неке
1933 жылдың соңында Петззек австриялық үкімет тарапынан тұтқындалып, 1934 жылдың шілдесіне дейін түрмеде ұсталды. 1944 жылы нацистер оны тұтқындап, 1945 жылдың наурыз айында американдықтар лагерьті азат еткенге дейін Дахау концлагеріне жіберді. Соғыстан кейін ол Австрия Федералды есептік палатасының алғашқы президенті болды. Елизавета алғашқы некесі кезінде Габсбургтер үйіне қатысты Архигерцогиня лауазымынан бас тартқандықтан, жаңа Габсбург заңдары оған қолданылмады; оған Австрияда қалуға және жеке мүліктерін сақтауға рұқсат берілді. 1948 жылдың басында ол ханзада Оттодан ресми түрде ажырасып, 1948 жылдың 4 мамырында Леопольдке Венадағы тіркеу кеңсесінде үйленді. Вена Қызыл Армия тарапынан басып алынған кезде Елизаветаның вилласы тәркіленіп, кейін совет әскерлері тарапынан тоналды. Хюттельдорф француз оккупациялық аймағының құрамына кірген кезде вилла генерал Бетуар тарапынан басып алынды; Элизабет пен Леопольдке одақтастар оккупациясы аяқталған 1955 жылға дейін қайта оралуға рұқсат берілмеді. Оған дейін екеуінің де денсаулығы нашарлаған: Петззек 1956 жылдың шілдесінде жүрек талмасынан қайтыс болды, ал Елизавета – подагра салдарынан дөңгелек креслоға отырып, неміс овчаркаларын өсірді, бірақ 1963 жылы қайтыс болғанға дейін усақ-түйекке көшті.
Салдары
Өлім төсегінде ол қызметкерлеріне екі баласына вилланың есіктерін жабыстыруды және Білім министрлігі оларды алып кеткенше мүлкін күзету үшін полиция шақыруды бұйырды. Қызметшілерінің куәлігінде, оған тек қызы ғана қысқа ғана уақытқа көрінуге рұқсат берілді. Ол Габсбургтер императорлық отбасына тиесілі 500-ге жуық мұраны Австрия Республикасына өсиет етті. Бірінші күйеуінің олар балаларына тиесілі болуы керек деген қарсылығына қарамастан, ол барлық өнер туындылары мен кітаптардың "бұрынғы орнына қайтарылуын" қалады, себебі императорлық мүлік аукционда сатылуына немесе шетелдіктердің қолына өтуіне келіспеді; бұл заттар бүгінде Венадағы мұражайларда сақталуда. Ол 79 жасында Венада дүниеден өтті. Өсиеті бойынша, ол екінші күйеуімен бірге Венадағы Хюттельдорфер бейіштегі белгісіз қабірге жерленді, ол соңғы жылдарын өткізген үйге жақын жерде. 1995 жылдан бері вилла халықаралық (буддистік) Soka Gakkai International қауымдастығының меншігінде.
Тақырыбы
Франц Жозеф (туған 1904 – қайтыс 1981), 1934 жылы Гислен д’Аршот Шонховен графинясына (туған 1912 – қайтыс 1997) үйленді және төмендегі балалары болды:
Стефани Мария Ева (туған 1939 – қайтыс 2019)
Гийом Франц Йозеф (туған 1950)
Эрнст (туған 1905 – қайтыс 1952), 1927 жылы Хелена Скиннерге (туған 1906 – қайтыс 1982) және 1947 жылы Ева фон Исбари баронессасына (туған 1921) үйленді және төмендегі балалары болды:
Отто Эрнст Вильгельм (туған 1928)
Стефани Мария Магдалена (туған 1933)
Элеонора Алоисия Елизавета Мария (туған 1947)
Елизавета Мария Ева Маргарита (туған 1951)
Рудольф (туған 1907 – қайтыс 1930), үйленбеген және балалары болмаған;
Стефани (туған 1909 – қайтыс 2005), 1934 жылы Пьер д’Алькантара де Кверьеуге (туған 1907 – қайтыс 1944) және 1945 жылы Карл Аксель Бьёрклундқа (туған 1906 – қайтыс 1986) үйленді және төмендегі балалары болды:
Альвар Этьен д’Алькантара де Кверьеу (туған 1935 – қайтыс 2019)
Бьорн Аксель Бьёрклунд (туған 1944 – қайтыс 1995)
Stephanie Maria Eva (b. 1939 – d. 2019)
Guillaume Franz Josef (b. 1950)
Ernst (b. 1905 – d. 1952), m. in 1927 Helena Skinner (b. 1906 – d. 1982) and in 1947 Baroness Eva von Isbary (b. 1921) and had:
Otto Ernst Wilhelm (b. 1928)
Stephanie Maria Magdalena (b. 1933)
Eleonore Aloysia Elisabeth Maria (b. 1947)
Elisabeth Maria Eva Margarita (b. 1951)
Rudolf (b. 1907 – d. 1930), never married and had no issue;
Stephanie (b. 1909 – d. 2005), m. in 1934 Pierre d'Alcantara de Querrieu (b. 1907 – d. 1944) and in 1945 Karl Axel Björklund (b. 1906 – d. 1986) and had:
Alvar Etienne d'Alcantara de Querrieu (b. 1935 – d. 2019)
Bjorn Axel Björklund (b. 1944 – d. 1995)