Кіріспе

1806 жылы Төртінші коалиция соғысы барысындағы екі шайқас – Ена және Ауэрштедт (; ескіше жазылуы: Ауэрштедт) шайқастары 1806 жылдың 14 қазанында қазіргі Германиядағы Саале өзенінің батысындағы үстіртте Францияның Наполеон I және Пруссияның Фридрих Вильгельм III әскерлері арасында өтті. Пруссия армиясының талқан жеңілісі Пруссия Корольдігін 1813 жылы Алтыншы коалиция құрылғанға дейін Франция империясына бағындырды. Бұл шайқаста, кейіннен Пруссия армиясын реформалауға үлкен үлес қосқан Гебхард фон Блюхер, Карл фон Клаузевиц, Август Нейхардт фон Гнайзенау, Герхард фон Шарнхорст және Герман фон Бойен сияқты тұлғалар да қатысты.

Өмірбаян

Пруссия соғыс жариялағаннан кейін Наполеон төртінші коалицияға қарсы жорығын 180 000 сарбаздық күшпен Франкония орманы арқылы бастады. Ал Пруссия армиясы Наполеонның шабуылын 130 000-ға жуық пруссиялық және 20 000 саксондықтан құралған күшпен күтіп отырды. Пруссиялықтар жеткілікті түрде ұйымдастырылмағандықтан, француз армиясының жылдамдығы мен тиімді ақпарат алмасуына жете алмады.

Шолу

Соғыс Наполеонның бас әскерлері Йена маңында Хоэнлоэ әскерлерімен кездескенде басталды. Бастапқыда 48 000 сарбазды құраған император, мұқият жоспарланған және икемді орналасу арқасында жергілікті басымдыққа жылдам қол жеткізді, әскер саны 96 000-ға жетті. Бірақ пруссиялықтармен шайқасқандардың саны одан кем болды, себебі тек 40 000 сарбаз жіберілді және шайқасқа қатысты. Пруссиялықтар осы кезде жағдайды ұғуға және оған ден қоюға кешікті. Рухельдің 15 000 сарбазы Веймардан келгенше Хоэнлоэ әскері жеңіліске ұшырады, 10 000 адам қаза тапты немесе жараланды, ал 15 000 тұтқынға алынды. Рухель ақыры әскерін майданға жеткізді. Ол шайқасқа жіберілгеннен кейін және Хоэнлоэ корпустың жеке басқаруын алу үшін келгенде, олар қоршауға алынып, Рюхель жараланғаннан кейін, қайта құтуға болмайтын жағдайда артқа қашты. Дегенмен, Йенада 5 000 француз қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды; ал Наполеон прус армиясының бас күштерімен кездескенін жаңылыс түсінді. Солтүстіктегі Ауэрштедтте Даву мен Бернадот Наполеонға көмекке келуге бұйрық алды. Даву Экартсберга арқылы, ал Бернадот Дорнбург арқылы өтуге тырысты. Бірақ Давудың оңтүстікке қарайғы жолы 64 000 сарбазды құрайтын пруссиялық бас күштермен, соның ішінде пруссия королі, Брансвик герцогы және фельдмаршалдар фон Мёллендорф пен фон Калькреутпен тосылды. Одан кейін қатыгез шайқас басталды. Давудың тамаша жаттығудан өткен және тәртіпті ІІІ корпусы екі еседен астам күшпен шабуылға ұшырағанына қарамастан, ақырында пруссиялықтарды жеңіп, қашқындыққа ұшты. Екі шайқастың да дыбысын естіген маршал Бернадот Давуға көмектесу үшін ешқандай қадам жасаған жоқ, бастама көтеріп, Наполеонның соңғы жазбаша бұйрықтарын орындады.

Жоспар

Пруссия әскері Пруссияның әр түрлі аймақтарынан шақырылған үш әскерге бөлінді. Пруссияның 1806 жылғы басты кемшілігі – жоғары командалық құрылымы болды, онда бірнеше офицерлер бір командалық лауазымды иеленді. Мәселен, штаб бастығы лауазымын үш офицер атқарды: генерал Фулл, полковник Герхард фон Шарнхорст және полковник Рудольф Массенбах. Шатасқан жүйе ұрысқа дайындық тізімін дайындауға бір айдан астам уақыт кетіріп, кешігулер мен қиындықтарға әкелді. Пруссиялықтардың алдындағы тағы бір кедергі – біртұтас шайқас жоспарын жасау болды. Талқылауға бес негізгі жоспар ұсынылды; алайда, ұзақ жоспарлау мен ойластыру француздерге бастаманы беруге себеп болды. Осылайша, пруссиялық жоспарлар Наполеонның қимылдарына жауап ретінде ғана пайда болды. Пруссия Франциядан шамамен бір ай бұрын жұмылдыруды бастағанмен, Наполеон үшінші коалиция соғысынан кейін Ресей жеңіліске мойын бұрудан бас тартқаннан кейін жоғары деңгейдегі дайындық күйін сақтап тұрды. Наполеон Пруссияны Аустерлицке ұқсас шешуші шайқасқа мәжбүрлеу және пруссиялық шабуылды болдырмау жоспарын жасады. Наполеон өзінің Grande Armée-нің көп бөлігін қазіргі Германияның оңтүстік-батысындағы Баден-Вюртемберг аймағында орналастырды және солтүстік-шығысқа қарай Саксонияға, содан кейін Берлинге жылжуға шешім берді.

Йена шайқасы

Бұл шайқас 1806 жылғы 14 қазанда Иенаның жанындағы шөптес далада басталды. Француз армиясының алғашқы әрекеттері пруссиялықтардың екі жағына да шабуыл жасау болды. Бұл қолдау көрсеткен әскерлерге (орталық шабуылға) орналасуға уақыт берді. Шайқастардың шешуші табысы шамалы болды, бірақ француз генералы Сент-Илаэр пруссиялықтардың сол жақ флангына шабуыл жасап, оқшаулап, үлкен жетістікке жетті. Сол кезде маршал Мишель Ней маневрлерін аяқтап, Наполеонның бұйрығымен орналасты. Бірақ орналасқаннан кейін, Нейге ешқандай бұйрық болмаса да, пруссиялықтарға шабуыл жасауға шешім қабылдады, бұл қадам дерлік апатқа ұшырады. Нейдің бастапқы шабуылы сәтті болды, бірақ ол тым әлсіреп, пруссиялық артиллериясының күшті атысына түсті. Қиын жағдайды сезген пруссиялық генерал қарсы шабуылға бұйрық берді және Нейдің әскерін қоршап алды; Ней оларды барлық жақтан қорғау үшін шаршы құрылымға келтірді. Наполеон Нейдің жағдайын түсініп, маршал Жан Ланнеске Нейге көмектесу үшін орталықтан ауысуға бұйрық берді. Бұл француз орталығын әлсіз қылды. Алайда, Наполеон Нейді құтқаруға дейін француз орталығын қорғау үшін Императорлық гвардияны орналастырды. Осындай бейімделу қабілеті Наполеонның ең үлкен қасиеттерінің бірі болды. Ол Императорлық гвардияны тікелей басқарып, шайқас жағдайына қарай олардың орналасуын өзгерте алатын. Құтқару сәтті аяқталды және Нейдің бөлімдері шайқастан шыға алды. Француздар қиын жағдайда болғанымен, пруссиялық командирлер француздың әлсіз жерлерін пайдалануға тырыспады. Кейін бұл олардың жеңіліске ұшырауына себеп болды деп есептелді. Пруссиялық жаяу әскерінің әрекетсіздігі оларды артиллерия мен жеңіл жаяу әскердің атысына ұшыратты. Кейіннен бір пруссиялық генерал: «Ауылдың кіреберісі маңындағы аймақ ең қорқынышты қан төгіліс пен қырғын орынға айналды» деп жазды. Осы кезде, шамамен сағат 13:00-де Наполеон шешуші қадам жасады. Ол флангаларын күшпен итеруге және пруссиялық флангаларды бұзып, негізгі әскерді қоршауға, ал француз орталығы пруссиялық орталықты жоюға тырысуға бұйрық берді. Флангалардағы шабуылдар сәтті аяқталды. Флангалары бұзылған пруссиялық армия кері шегінуге мәжбүр болды, ал Наполеон тағы да жеңіске жетті. Барлығында пруссиялық армия 10 000 адамды қаза қылды немесе жараланды, 15 000 әскери тұтқынға алынды және 150 зеңбіректер жаулап алынды.

Ауэрштедт шайқасы

Генерал Этьен Гудиннің дивизиясы Наумбургтен таңғы сағат 6:30-да жолға шықты. Таңғы сағат 7-де 1-ші Шәкілер Поппельдің сыртында пруссиялық атты әскер мен артиллериядан тоқтатылды. Олар ауылға жақындағанда тұман мүлдем тарады. Давут пруссиялық күштердің бар екенін білген соң Гудинге күштерін Хассенхаузенге жаюға бұйрық берді. Пруссиялықтардың майдандағы бас қолбасшысы Фридрих Вильгельм Карл фон Шметау болды. Оның дивизиясына Дәвуттың өзі жүрген жолмен түсуге және оның Кесен өткеліндегі ілгерілеуін тоқтатуға бұйрық берілген еді. Шметаудың әскері Хассенхаузенге шабуылға дайындалып жатқанда, Блюхер атты әскерімен келді және сол жағына орналасты. Екеуі бірігіп Гудиннің әскеріне шабуыл жасап, оларды ауылға дейін кері ығыстырды. Вартенслебен таңғы сағат 8:30-да Брансвик герцогымен бірге келді, ол өзінің жаяу әскерін сол қанатқа, ал атты әскерін оң қанатқа бұйырды. Француз атты әскерінің қалғаны таңғы сағат 9-да келді және Гудиннің сол жағына орналасты. Генерал Луи Фрианттың дивизиясы мен 12 фунттық артиллерия сағат 9:30-да келді және Гудиннің оң жағына қарай жылжыды. Француздық квадраттардың шабуылы Блюхердің атты әскерін кері шегіндірді. Басқа амал қалмағандықтан, ол өз атты әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Соның ішінде Вартенслебеннің екі полкі Хассенхаузенге шабуыл жасады. Барлық әрекет сәтсіз аяқталды: үш пруссиялық атты әскер полкі жеңіліске ұшырады және жаяу әскер кері шегінді. Осы қиын жағдайда герцог шешуші шаралар қолдануға мәжбүр болды. Сағат 10-ға дейін ол Хассенхаузенге толық шабуыл жасауға бұйрық берді. Сағат 10-да Брансвик герцогы және Шметау, екеуі де қаза болды. Екі қолбасшының қазасы пруссиялық басқаруды күйретіп жіберді. Пруссия армиясы құлаудың қаупіне тап болды. Освальдтың жаяу әскері мен Оранж ханзадасы, кейін Нидерландының Вильгельм I, сағат 10:30 шамасында келді, ал король күнінің жалғыз шешімін қабылдады: Оранж әскерін екіге бөліп, әр қанатқа жартысын жіберді. Француз жағынан Моранның дивизиясы келді және Гудиннің сол жағын қорғауға жіберілді. Давут пруссиялықтардың әлсіздігін байқап, сағат 11-де жаяу әскеріне қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Түске дейін Шметаудың орталық бөлігі бұзылып, Лиссбах өзенінен арғы жаққа шегінді, Блюхердің атты әскері шашырап кетті, ал Вартенслебен әскерін қайта орналастыруға тырысты. Пруссиялықтар барлық нәрсенің жоғалғанын түсінді және король кері шегінуге бұйрық берді. Давуттың корпусы 7 052 офицер мен сарбазды өлтіріп немесе жаралап жоғалтты, ал пруссиялықтардың жоғалғандары 13 000 адамды құрады.

Ықпал

Бұл шайқас Пруссияның феодалдық мемлекеті мен әскерінде реформалар қажеттілігін көрсетуде ең әсерлі болды. Бұл шайқаста Шарнхорст, Гнайзенау және Клаузевиц сияқты маңызды прус реформаторлары қызмет етті. Олардың реформалары, келесі жылдары жүзеге асырылған азаматтық реформалармен бірге, Пруссияның қазіргі заманғы мемлекетке айналуына бастама берді, ол Францияны Германиядан ығыстырып, соңында континентте жетекші рөлге ие болды. Пруссияның француз вассалына дейін түсуі және ұлттық мәртебені қайта қалпына келтірген одан кейінгі көтеріліс, неміс ұлтшылдығының маңызды құрамдас бөлігі болды. Наполеон Парижде шайқас аталымын берген көпір салдырды. Ол жеңілген кезде, одақтас күштердің прус контингенті оның атына деген наразылығынан көпірді бұзуға ниеттенді. Таллеран көпірдің атын уақытша француз Ұлы армиясының атымен өзгертті, бұл оларды осы әрекеттен бас тартуға көндірді. Көпірдегі Париж метросы станциясы да осылай аталады. Йена маңындағы бірнеше жаяу жолдары Наполеон мен оның кейбір маршалдарының есімдерімен аталады. Коспеда ауылында шайқасқа арналған музей бар. 200 жылдығын мерекелеу үшін 2006 жылдың 14 қазанында Коспеда ауылының жанындағы 600 метрлік 800 метрлік жабық аумақта 1800 қатысушымен шайқас қайта жандандырылды. Жыл сайын қазан айында тарихи датаға жақын "Jena 1806 e. V." қауымдастығы еске алу шараларын ұйымдастырады. Бұл шаралар бес жыл сайын кең ауқымда өткізіледі. Дэвид Себулланың "Into the Battle" атты жүлделі қысқаметражды фильмі шайқастың 210-шы қайта жандандырылуы кезінде түсірілді.