Австрия архдукессасы Мэри Валеридің өмірі мен тағдыры

Кіріспе

Австрияның архгерцогинясы

оның немересі

Австрияның архгерцогинясы Мари Валери Матильда Амалия (22 сәуір 1868 – 6 қыркүйек 1924) – император Франц Иосиф I мен Австрия императрицасы Елизаветаның ең кіші баласы. Оны көбінесе Валерия деп атады. 1890 жылдың 31 шілдесінде ол Австрияның эрцгерцогы Франц Сальваторға үйленді; бұл оның бауырларымен арадағы қарым-қатынастың уысуына себеп болды, себебі олардың некелері династиялық болуы тиіс еді, ал Мари Валеридің некесі, императрица Елизаветаның рұқсатымен, махаббат пен тілек бойынша жасалған.

Ерте өмір

Архигерцогиня Мария Валери 1868 жылдың 22 сәуірінде Будада, Венгрияда Австрия императоры Франц Иосиф I мен оның әйелі, Бавария герцогинясы Елизаветаның отбасында дүниеге келді. Оның үлкен әпкесі – архигерцогиня Жизела, ал ағасы – мұрагер принц Рудольф болды. Ол туған кезде үлкен інісі, архигерцогиня София, қаназдан өткен еді. Анасы Валериге ерекше қатты сүйісіп, императорлық жұптың үшінші баласынан кейін он жыл өткен соң дүниеге келген оны өз қолымен тәрбиелеуге рұқсат алды. Алғашқы үш баласы бала кезінде анасынан алынып, императордың анасы, архигерцогиня София тәрбиелеген болатын. Софияның өзі Елизаветаның анасы, Бавария герцогинясы Людовикаға: «Сиси осы керемет кішкентай періштеге деген сүйіспеншілігі мен қамқорлығына толыққанды берілген» деп жазған. Валери Елизаветаның ең сүйікті баласы болды, сондықтан кейбір сарай қызметкерлері оны «Die Einzige» («жалғыз») деп атайтын, себебі Елизавета оған бауырларына қарағанда көбірек назар бөлді. Валери анасын жақсы көретін, бірақ күнделіктерінде айтқанынша, ол көбінесе анасының өзіне деген қатты назарына ұялып, мазасызданып, әсіресе ол кішіпейіл және практикалық болғандықтан, қынжылатын. Валеридің тағы бір лақап аты – «венгр баласы» болды, өйткені оның тууы физикалық жақындық пен жүктілікті ұнатпайтын Елизаветаның жеңілдік беруі болды, Франц Иосифтің империяның ең сүйікті бөлігі – Венгриямен келісуі үшін. Бұл процесс 1867 жылдың 8 маусымында Будада Венгрия королі мен королевасы ретінде олардың бірлескен таж кию рәсімімен аяқталды. Валерия осыдан тоғыз айдан кейін дүниеге келді. Елизавета баласының туған жері ретінде Венгрияны әдейі таңдады, өйткені ғасырлар бойы Венгрияда патшалық бала туылмаған еді. Егер Валери ұл болса, оған Венгрияның қасиетті королі және қамқоршысы – Святой Стефанның есімі берілер еді. Тарихшы Бриджит Хаманнның сөзіне сүйенсек, Будапешттегі сарайда Венгрия патшайымынан туған ұл болашақта оның патшасы болуы мүмкін еді, бұл Венгрияны Австрия империясынан бөліп тастауға әкелген болар. Сондықтан Вена сарайында Валеридің қыз болуына зор қуаныш болды. Содан кейін Валеридің шын мәнінде Елизаветаның досы және жанкүйері, венгр премьер-министрі Гюла Андрассидің қызы деген қауесет тарады. Бұл Валеридің балалық шағында да оған ауыр тиді. Алайда, ол физикалық жағынан Франц Иосифке бауырларынан гөрі көбірек ұқсады, тіпті өскен сайын осы қауесеттер тоқтады. Олардың құрған атмосферасының нәтижесінде Валери өмір бойы Венгрияға қатысты кез-келген нәрсеге қарсылық білдірді, бұл Елизаветаның оған тек венгр тілінде сөйлеуін талап етуімен күшейді. Ол әкесімен неміс тілінде сөйлеуге рұқсат алғанда зор қуанышқа бөленді, оны өте құрметтеді. Сонымен қатар, ол ағылшын, француз және итальян тілдерін еркін меңгерген. Ол пьесалар мен өлеңдер жазуды ұнатты, сондай-ақ гүлдерді суреттеуді жақсы көретін талантты суретші болды. Ол Венадағы Бургтеатрдың жақтасы болды және мүмкіндігінше оның қойылымдарына қатысты.

Archduchess Marie Valerie was born on 22 April 1868 in Buda, Hungary to Emperor Franz Joseph I of Austria and his wife, Duchess Elisabeth in Bavaria. She had an older sister, Archduchess Gisela, and an older brother, Crown Prince Rudolf. Her eldest sibling, Archduchess Sophie had already died by the time she was born. Her mother was especially attached to Valerie, who was born ten years after the imperial couple's third child, and whom Elisabeth was allowed to raise herself while her first three children were taken from her in infancy and raised by the Emperor's mother, Archduchess Sophie. Sophie herself wrote to Elisabeth's mother, Duchess Ludovika in Bavaria, "Sisi is completely absorbed by her love and care for this irresistible little angel." She was Elisabeth's favorite child by far, and was acidly referred to by some courtiers as "die Einzige" ("the only one") because Elisabeth paid so much more attention to her than to her siblings. Valerie loved her mother, but according to her diaries, she often felt embarrassed and overwhelmed by Elisabeth's concentration on her, particularly as she was modest and practical. Another of Valerie's nicknames was "the Hungarian child", as her birth had been a concession by Elisabeth, who disliked physical intimacy and pregnancy, in exchange for Franz Joseph's reconciliation with Hungary, her most favored part of the Empire. This process culminated in their joint coronation in Buda on 8 June 1867 as King and Queen of Hungary. Valerie was born a little over nine months later. Elisabeth deliberately chose Hungary as her child's birthplace; no royal child had been born in Hungary for centuries. Had Valerie been a boy, she would have been named Stephen after Hungary's canonized King and patron saint. According to historian Brigitte Hamann, a boy born to the Queen of Hungary in the castle at Budapest would have raised the possibility of his someday becoming its king, separating Hungary from the Austrian empire. Due to this, there was universal relief at the Viennese court that Valerie was a girl. Malicious rumors began to spread that Valerie was in truth the daughter of Elisabeth's friend and admirer Gyula Andrássy, the Hungarian prime minister. These persisted into Valerie's childhood, hurting her deeply. However, she physically resembled Franz Joseph more than any of her siblings, even more so as she grew older, and eventually the hearsay stopped. Due to the atmosphere they created, Valerie developed a lifelong antipathy toward anything to do with Hungary, exacerbated by Elisabeth's insistence on speaking to her only in Hungarian. She was joyful when she was given permission to speak German with her father, whom she worshipped. In addition, she spoke English, French, and Italian fluently. She loved to write plays and poems, and was a talented amateur artist who particularly enjoyed painting flowers. She was a great supporter of the Burgtheater in Vienna, and attended its productions as often as possible.

Неке

1890 жылы 31 шілдеде Валери Бад-Ишльде үшінші туысы, эрцгерцог Франц Сальваторға үйленді. Олар 1886 жылы бір кеште танысқан, бірақ Валери Франц Сальваторға деген сезімі табысты неке үшін жеткілікті күшті екеніне көз жеткізу үшін бірнеше жыл күтті. Сарайдағы көптеген адамдар оның Саксонияның тәж мұрагері, Португалияның ханзадасы немесе Баварияның ханзадасы Альфонс сияқты біреуге үйленеді деп үміттенеді, өйткені ол олармен сөз байласып жүрген. Дегенмен, императрица Елизавета Валериге тіпті көміршімен де үйленуге рұқсат беретінін мәлімдеді (басқа балаларынан өзгеше, олардың екеуі де династиялық неке жасауға міндетті болған). Валери көп байлығы жоқ, Австрия императорлық отбасының Тоскана тармағынан шыққан Франц Сальваторды таңдады, ал Елизавета уәдесін орындап, сүйікті қызын қолдады. Бұл Валери мен оның бауырлары арасында уақытша терең жарылысқа себеп болды, бірақ ақырында Валери мен Франц 1888 жылы Рождествода никелескенде Рудольф олармен қайта табысты. Алайда, Валери мен Рудольфтің әйелі, Бельгияның ханшайымы Стефани арасындағы қарым-қатынас Рудольф қайтыс болғаннан кейін де суық болды. Валеридің Австрия тағына құқығынан ресми түрде бас тартуы, некеге жол беру үшін қажет болған, 1890 жылы 16 шілдеде Гермесвиллада өтті. Жас жұптың тойлы тойы 31 шілдеде Бад-Ишльдің шіркеуінде өтті. Салтанатты рәсімді Линц епископы Франц Мария Доппельбауэр жүргізді. Одан кейін Валери мен Франц Италия, Швейцария және Баварияда бал айына кетті.

Кейінгі өмірі

Басында Валери мен Франц Лихтенегг сарайында тұрды. Бірақ 1895 жылдың 11 маусымында бұл жұбай Дунай өзені жағасындағы Валлзее сарайын сол кездегі иесі, Саксен-Кобург-Гота герцогы Альфредтен сатып алып, толығымен жаңартып жаңа өмірге келтірді. Жөндеу жұмыстары аяқталған соң, 1897 жылдың 4 қыркүйегінде жаңа сарайға көшу салтанаты өтті. Валеридің танымалдығының арқасында Валлзеде бұл оқиға зор қуанышпен қарсы алынды. Әйел күйеуге шыққаннан кейін де қартайған әкесімен тығыз байланыста болды, ол кіші қызының отбасындағы бейресми атмосфераны қатты бағалады. Ол жергілікті қайырымдылық жобаларына белсенді қатысып, жомарттығымен танылды. 1900 жылы ол Қызыл Кресттің басқарушысы болды, оның атынан ауруханалар ашып, көптеген қаражат жинады, сондай-ақ тағы жеті қайырымдылық қорына демеушілік етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол сарайдың ішінде жаралыларға арналған госпиталь ашты және оларға көмектесті. Ол діншіл католик болды және діни қайырымдылық ұйымдарын қолдауға көп уақыт арнады, халық арасында оны «Вальдзе періштесі» деп білді. Ол сонымен қатар Жұлдызды крест орденінің Дамы болды. Валери ағасы Рудольфтың 1889 жылдың 30 қаңтарындағы өзіне-өзі қол жұмсауы мен 1898 жылдың қыркүйегінде анасы Элизабеттің қазасы оған қатты әсер етті. Ол және оның әпкесі Гизела осы қайғылы оқиғалардан кейін әкесіне үлкен қолдау көрсетті. Элизабеттің күтімшілерімен бірге Валери Элизабеттің әдеби мұрасын, хаттары мен хабарламаларын да ретке келтірді. Күнделігінде Валери ата-анасының қарым-қатынасы мен алыстауы анасының өмірінің соңғы жылдарында жақсарғанын жазды. Ол сондай-ақ қартайған әкесі, император Франц Иосифке қамқорлық етуді бір түрлі «сынақ» деп санады. Валери мен Францтың некесі бастапқыда тату болғанымен, уақыт өте келе суытыла бастады. Францтың көптеген махаббаттары болды, оның ішінде биші Стефани Рихтермен болған қарым-қатынасы ерекше көзге түсті, ол кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның кезінде тыңшылық әрекеттері үшін «Гитлердің тыңшы-принцессасы» деп аталды. 1914 жылы ол одан Франц Иосиф есімді ұл тудырды, Франц оны Валери тірі кезінде өзінің ұлы деп мойындады. Валери бұл қиындықтарға қайсарлықпен төзіп, тек күнделігіне сенім артты. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Валери Габсбург монархиясының құлауын ресми түрде мойындады және өзіне және ұрпақтарына қатысты барлық құқықтардан бас тарту туралы құжаттарға қол қойды. Бұл оған үйі мен мүлкін сақтап қалуға мүмкіндік берді.

At first, Valerie and Franz lived at the Schloss Lichtenegg. Though on 11 June 1895, the couple purchased Schloss Wallsee on the Danube River from its then owner, Alfred, Duke of Saxe Coburg Gotha, and completely renovated it. When the renovation was finished, a ceremony marking their moving into the new palace was held on 4 September 1897. There was great celebration of the event in Wallsee due to Valerie's popularity. Even after her marriage, Marie Valerie remained in close contact with her ageing father, who greatly appreciated the informal atmosphere in his youngest daughter's family. She was known and loved for her generous involvement in local charitable endeavors. In 1900, she became a patron of the Red Cross, for which she founded hospitals and raised considerable sums of money; she was also patron of seven other charities. During World War I she created a hospital barracks in the castle itself and helped care for the wounded. She was a devout Catholic who also spent much time supporting religious charities and was known to the people as the "Angel of Waldsee". She was also a Dame of the Star Cross Order. Valerie was greatly affected by the suicide of her brother Rudolf on 30 January 1889, and the assassination of her mother Elisabeth in September 1898. She and her sister Gisela were a great support to their father in the aftermath of these tragedies. Together with Elisabeth's ladies in waiting Valerie also sorted out Elisabeth's literary legacy, her letters and correspondences. In her diary Valerie noted that her parents' relationship and alienation had only improved during the last few years of her mother's life. She also felt that taking care of her aging father, Emperor Franz Joseph, was some sort of "a trial". While the marriage of Valerie and Franz was harmonious at first, it became less so with time. Franz had many affairs, including one with a dancer Stephanie Richter, who was later known as "Hitler's Spy Princess" for her espionage activities before and during World War II. In 1914, she gave birth to a son by him, Franz Joseph, whom he acknowledged as his while Valerie was still alive. Valerie faced these blows stoically, confiding only in her journal. After the end of World War I, Valerie officially recognized the end of the Habsburg monarchy and signed documents renouncing all rights toward the same for herself and her descendants. The renunciation allowed her to keep her home and possessions.

Өлім

Валери 6 қыркүйек 1924 жылы Шлосс Валлзеде лимфомадан қайтыс болды. Өліміне аз уақыт қалғанда, оның әпкесі Жизела хат жазып: "Мен Валеридің толық есін сақтап, жағдайынан толыққанды хабардар екенін көрдім, тіпті өлімін қуана күтіп, оны ризалықпен қабылдады. Менің ойымша, күтпеген жағдайда жазылып кетсе, ол көңілі толар емес" деді. Ол Австрияның Синдельбург қаласындағы шіркеудің басты құрбандық алтарінің артындағы мазарға жерленген. Оның табынына мыңдаған адамдар оқтасты. 1934 жылдың 28 сәуірінде, Валери қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң Франц екінші рет үйленді, оның әйелі – баронша Мелани фон Ризенфельс. Бұл морганаттық неке болды, той Венада өтті. Олар Валери қайтыс болғаннан кейін Меланидің Сейзенэг сарайында танысты, онда ол әпкелері Мария Анна мен Йоханнамен бірге тұрды. Тойдан кейін жұбайлар Сейзенэггте тұрды. Франц Сальватор 1939 жылдың 20 сәуірінде Венада қайтыс болды. 1895 жылы Дунай өзені арқылы Венгрияның Эстергом және Словакияның Штурово қалаларын (бұрынғы Паркани) жалғаған Мариа Валериа көпірі ашылды. Ол Мари Валеридің құрметіне аталған.