Кіріспе
XV ғасырдағы ағылшын жазушысы, сэр Томас Малори – ағылшын жазушысы, француз дереккөздерінен жинақталған және көбінесе аударылған, Артур жырларының классикалық ағылшын тіліндегі шежіресі – "Артурдың өлімі" атты еңбектің авторы. "Артурдың өлімі" атты шығарманың ең танымал нұсқасы 1485 жылы Лондондағы белгілі баспагер Уильям Кэкстон тарапынан жарық көрді. Малоридің өмірбаянының көп бөлігі құпия, бірақ ол өзін "түрмедегі рыцарь" деп атады, бұл оның қылмыскер, соғыс тұтқыны немесе басқа түрдегі шектеуде ұсталғанын көрсетеді. Малоридің кім екені әлі анықталған жоқ. Қазіргі ғалымдар оның кім екенін зерттей бастағаннан бері, ең көп қабылданған нұсқа – Уорвикширдегі Ньюболд Ревельден шыққан сэр Томас Малори, ол Розалар соғысы кезінде түрлі уақытта қылмыстық істері үшін және мүмкін саяси себептермен түрмеге қамалған. Дегенмен, Сесилия Лэмп Линтонның жаңа зерттеулері Йоркширдегі Хаттон Конирс қаласынан шыққан Томас Малориді қолдайтын жаңа деректер ұсынады.
Sir Thomas Malory was an English writer, the author of Le Morte d'Arthur, the classic English language chronicle of the Arthurian legend, compiled and in most cases translated from French sources. The most popular version of Le Morte d'Arthur was published by the famed London printer William Caxton in 1485. Much of Malory's life history is obscure, but he identified himself as a "knight prisoner", apparently reflecting that he was either a criminal, a prisoner of war, or suffering some other type of confinement. Malory's identity has never been confirmed. Since modern scholars began researching his identity the most widely accepted candidate has been Sir Thomas Malory of Newbold Revel in Warwickshire, who was imprisoned at various times for criminal acts and possibly also for political reasons during the Wars of the Roses. Recent work by Cecelia Lampp Linton, however, presents new evidence in support of Thomas Malory of Hutton Conyers, Yorkshire.
Папворт Сент-Агнестегі Томас Малори
Киттредждің Малори Ньюболд Ревел туралы алғашқы мақаласынан кейін көп ұзамай, 1897 жылы «Афинеум» журналында А.Т. Мартин екінші үміткерді ұсынды. Ол авторды Хантингдоншир мен Кембриджшир шекарасындағы Папворт Сент-Агнестік Томас Малори деп атады. Мартиннің дәлелі 16 қыркүйек 1469 жылы Папвортта жасалған және сол жылдың 27 қазанында Ламбет сарайында расталған өсиетнамаға негізделген. Бұл идентификацияны Малориді зерттеушілер, соның ішінде белгілі библиограф Альфред В. Поллард, біраз уақыт бойы қабылдады және ол 1903 жылы жарық көрген Малори басылымына қосты. Бұл Томас Малори 6 желтоқсан 1425 жылы Шропширдегі Мортон Корбет қамалында, Кембриджширден парламентке депутат болған сэр Уильям Малоридің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Мортон Корбеттің жесірі Маргаретқа үйленген. Томас 1425 жылы әкесінің иелігіндегі жерлерді мұраға алды және бастапқыда кәмелетке толмағандықтан, кейіннен (себебі белгісіз) 1469 жылы қайтыс болғанға дейін төрт айға дейін патшаның қамқорлығында қалды. Ричард Р. Гриффин бұл үміткерді «Авторлық мәселе қайта қарастырылды» деген еңбегінде одан әрі қолдады. Мэтьюстің Хаттон Кониерс үміткерін жақтаған кітабынан кейін жарияланған Гриффин бірнеше аргумент келтірді; ең маңыздысы, Папворт үміткерінің диалектісі «Ле Морт» диалектісіне басқа үміткерлерге қарағанда жақын болды. Төменде егжей-тегжейлі көрсетілгендей, жетекші диалект сарапшысы «Ле Морт» тілін Линкольнширге тән ең айқын тіл деп анықтады. Гриффит қазіргі үміткер бала кезінде Шропширде, ал ересек күнінде Хантингдоншир мен Кембриджшир шекарасында өмір сүргенімен, оның әкесі мен атасы Линкольнширден шыққандығын, ал қалған екі үміткердің Линкольнширмен байланысы болмағанын атап өтті. Бұл Малори туралы Уильям Мэтьюс тапқан бір ерекше оқиғадан басқа көп нәрсе белгілі емес. Канцелярия іс жүргізуінің жинағында Папворттың пасторы Ричард Кид Малориге қарсы шағымдану артықшылығын білдірді, онда Малори қараша айының бір кешінде оны тосқауылға түсіріп, Папворттан Хантингдонға, содан кейін Бедфордқа және Нортгемптонға алып кеткенін, оның өміріне қауіп төндіріп, шіркеуін Малориге беруін немесе 100 фунт төлеуін талап еткенін айтты. Бұл істің нәтижесі белгісіз, бірақ бұл Малоридің қарапайым ауылдық адам емес екенін көрсетеді.
Хаттон Конерс Томас Малори
Үшінші үміткер 20-ғасырдың ортасында пайда болды: Хаттон Кониерс пен Йоркширдегі Стэдли Рояльдің Томас Малори. Бұл талап 1966 жылы Уильям Мэттьюс, UCLA-да сабақ берген британдық профессор (сонымен қатар, Сэмюэл Пепистің күнделігін көшіріп алған) «Дұрыс емес жасалған рыцарь: сэр Томас Малори кім екеніне қатысты күмәнді зерттеу» еңбегінде алға қойылды. Бұл талапкерді Линтон да қолдайды. Осы талдаудан басқа, ол Макинтоштің кейбір аргументтерін маңызсыз деп санайды, мысалы, қай диалект «солтүстік» ал қайсысы «солтүстікке жатады» деген талас-тартысқа қатысты мәселелерді атап көрсетеді. Макинтоштің диалектілік талдауында былай делінген: «Жай ғана айтқанда, түпнұсқа «Ле Морте Дартур» Ньюболд Ревельдің күнделікті тілі үшін тым «солтүстік» формаларды қамтиды». Макинтош Мэттьюстің Йоркширдің Хаттон Кониерс айманындағы шығу тегі туралы талабын нақты қолдамаса да, ол тілдің Линкольнширде «ең үйлесімді» болар еді, бірақ Честерден Уошке дейінгі сызықтың солтүстігіндегі кез келген жерде де сипаттамалық екенін айтады (ішкі картаны қараңыз). Ол Малоридің «тек қана солтүстік романтика материалдарына қол жеткізіп, оларға терең бойлағанын» болжайды. Филдтің тұжырымдары кеңінен қабылданған болса да, Линтон оны дұрыс емес Малориге жатқызғанын айтады, Невиллдің жақын серігі Хаттон Кониерстің Малориі осы кешірімнен босатылған рыцарь деп санайды. Кешірім 1462 жылдың қысында Шотландия шекарасына жақын Нортумберлендтің солтүстік графтығындағы әскери науқанда Ланкастерліктердің бір тобына қатысты. Мэттьюс Хаттон Кониерстің Томас Малориінің Хамфри Невиллмен тығыз байланысты екенін көрсетеді, ол одан бұрын шығарылғандардың тізімінде көрсетілген. Мэттьюс сонымен қатар бұл Солтүстік науқан Ньюболд Ревелге қарағанда Йоркширдегі Хаттон Кониерске географиялық тұрғыдан әлдеқайда жақын екенін атап өтеді және құжат Хаттон Кониерстің Томас Малориіне қатысты, ал Ньюболд Ревелдің Малориіне емес деген қорытындыға келеді. Ол йоркист болған және 70 жастан асқан болар еді; бұл Солтүстік әскери науқанға қатысу үшін тым қарт. Сондықтан Мэттьюс бұл құжатты Хаттон Кониерстің Малориінің шынымен де рыцарь болғанына және Морттың авторы екеніне айқын дәлел ретінде ұсынады. Линтон Хамфри Невилл мен Хаттон Кониерстің Томас Малориі арасындағы тығыз байланысты көрсету үшін қосымша дәлелдерді ұсынады. Мэттьюстің түсіндірмесі жалпыға бірдей қабылданбады, ең алдымен ол Йоркширдің рыцарь екеніне дәлел таба алмады. Алайда Линтон бұл басты қарсылықты жойды, Йоркширдің Малориі туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді және Йоркширдің Томас шіркеудің рыцары, Хоспитальер екеніне дәлел келтірді. Сонымен қатар ол «Морте» дереккөздерінің қайдан шыққанын зерттейді және осы Малоридің осы құжаттарға қол жетімді екенін көрсетеді. Мэттьюстің Ньюболд Ревел рыцарының жасының үлкендігіне қатысты айқын дәлелдеріне қарамастан, Филд 1468 жылғы кешірімнен шеттету Ньюболд Ревелдің Малориіне қатысты екенін және оның орнына бұл кандидат өмір бойы Йоркшылдарға деген адалдығын Ланкастерліктерге ауыстырды деп көптен бері айтып келеді. Алайда, Ньюболд Ревел рыцары саяси бағытын өзгерткенін ойлаудың орнына, Невиллге жақын болған Хаттон Кониерстің Хоспитальер рыцары кешірімнен шеттетілгенін түсіну де мүмкін. Ол өзінің ата-бабаларының қатарына кірді.
Шығармалары
Малоридің "Артур өлімі" (Le Morte d'Arthur) – Артур мифологиясының қазіргі түрінің бастауы және Джеффри Чосерден шамамен бір ғасыр бұрынғы және Шекспирден шамамен бір ғасыр кейінгі ағылшын әдебиетінің ірі туындыларының бірі. Оны ағылшын тіліндегі алғашқы роман деп есептейді. Малоридің жұмысы үшін негізгі дереккөздері француз тіліндегі прозалық романстар, атап айтқанда Вулгат (Ланселот Граалы) және Пост-Вулгат циклдары, Джеффри Монмуттың "Британия патшаларының тарихы" (Historia Regum Britanniae) және екі анонимді ағылшын еңбегі болды. Бүкіл туынды – 507 тараудан тұратын жиырма бір кітаптан құралған сегіз романс. Оның көлемі үлкен болғанымен, бастапқы француз дереккөздерінен айтарлықтай қысқа екені айтылады. Малори осы алуан түрлі дереккөздерді ұйымдастырып, тұтас бірлікке біріктіруге жауапты болды. Алғашқыда бұл еңбек "Король Артур және оның Дөңгелек үстелдің асыл рыцарьларының толық кітабы" деп аталған, бірақ баспагер Уильям Кэкстон 1485 жылы оны басып шығарғанда "Артур өлімі" (алғашқыда "Артурдың өлімі") деп өзгертті және бірнеше редакциялық өзгерістер енгізді. Бір теория бойынша, сегіз романс бастапқыда жеке-жеке болуы жоспарланған, бірақ Кэкстон оларды біріктіру үшін өзгерткен. Сыншылар арасында Малоридің "Артур өлімі" туындысы негізінен Малоридің өзінің заманының саяси түсініктемесі ретінде қарастырылғаны туралы пікірталастар бар. Малори король Артур мен оның рыцарьларының күшті басшылығымен бастапқыда көркем өткенді бейнелейді, бірақ интригалар мен ішкі тартыстар күшейгенде, утопиялық патшалық құлайды. Бұл Розалар соғысы кезінде болған ішкі тартыстарға параллель және ескерту ретінде қарастырылуы мүмкін. Король Артурдың кейіпкеріндегі көрінетін қайшылықты өзгерістер Артурдың әр түрлі дәуірлерді және билік етуді бейнелейтінін көрсетеді деген теорияны қолдайды. Бұл аргумент сонымен қатар Малоридің күмәнді беделін, оның үнемі жақтан жаққа өтетін адамы ретіндегі беделін, "Артур өлімі" туындысының күтпеген идеализмімен келістіруге тырысу үшін қолданылды. Бұл – әдейі жасалған пікір ме, әлде саяси ахуалдың ықпалымен туған қиял ма, әлі де даулы мәселе. Бұл аргументтердің барлығы автор ретінде Ньюболд Ревел Малориді мойындауға байланысты. "Артур өлімі" романдарының дереккөздері және Малоридің осы дереккөздерді пайдалануы "Сэр Гавейн мен Дам Рагнельдің үйлену тойы" атты поэманың дереккөздерімен белгілі бір дәрежеде сәйкес келеді. Олар да түрмеден босату туралы ұқсас тіркеспен аяқталады. Бұл соңғы жылдары кейбір ғалымдарды Малоридің поэманың авторы болуы мүмкін деген ойға жетеді.
Көркем шығармаларда
Жас Малори Т. Х. Уайттың «Бір кездегі және болашақ патша» (1958) кітабының соңында кейіпкер ретінде көрінеді, ол «Le Morte d'Arthur» туындысына негізделген. Бұл эпизод Бродвей мюзиклі «Камелот» (1960) және оның 1967 жылғы киноадаптациясында да қолданылған, онда оның есімі «Уорвиктің Томасы» деп аталады; бұл 20 ғасырдың көп бөлігінде Ньюболд Ревелдік (Уорвикширде) Малоридің автор ретінде кеңінен танылуын көрсетеді, кандидаттың кейінгі өміріндегі қылмыстық істеріне қарамастан. Уайттың туындысынан басқа, Артур жырларының көптеген заманауи нұсқалары Малориден бастау алады, оның ішінде Джон Бурманның «Эскалибур» (1981) фильмі де бар. Малоридің кітабының табылуы және оны Уильям Кэкстонның сатып алуы Синтия Харнетттің балалар романы «Бір мүйіздің жүгі» (1959) кітабының маңызды бөлігін құрайды.