Кіріспе
Артур патшасының әкесі (Артур аңызы) Утер Пендрагон (бриттоника) ('/j//uː//θ//ər// //p//ɛ//n/'/d//r//æ//ɡ//ən//, /'/uː//θ//ər/; Ythyr Ben Dragwn, Uthyr Pendragon, Uthyr Bendragon), сондай-ақ Король Утер ретінде белгілі, – британдардың аңыз патшасы және король Артурдың әкесі. Утер туралы бірнеше шағын сілтемелер көне уэльс өлеңдерінде кездеседі, бірақ оның өмірбаяны алғаш рет 12 ғасырда Монмуттан Джеффри өз шығармасы «Historia Regum Britanniae» (Британия патшаларының тарихы) арқылы жазылған. Джеффридің кейіпкерге берген сипаттамасы кейінгі нұсқалардың көпшілігінде қолданылды. Ол әдебиетте көбінесе түсініксіз бейнеленеді, бірақ күшті патша және халқының қорғаушысы ретінде суреттеледі. Артурий аңызына сәйкес, Мерлин Утерді оның жауы Горлойсқа ұқсатып, сиқырлы түрде өзгертеді, бұл Утерге Горлойстың әйелі, леди Игрейнмен қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік береді. Осылайша, «бір кездегі және болашақ патша» Артур заңды емес бала болады (бірақ кейінірек аңызда, Малориде айтылғандай, Горлойстың өлімінен кейін осы тұжырымдама пайда болған және Утердің Игрейнге үйленуі арқылы Артур заңды бала ретінде танылған). Бұл оқиға Утердің әскерлері Горлойсты жойған түні болады. Заңды емес бала тууы тақырыбы Артурдың 13 ғасыр француз прозалық циклдерінде ойлап табылып, оның жарты қарындасы Моргуздан Мордредті дүниеге әкелуімен қайталанады. Камлан шайқасында король Артурды жаралы етіп, өлімге жеткізген – Мордред.
Uther Pendragon (Brittonic) ('/j//uː//θ//ər// //p//ɛ//n/'/d//r//æ//ɡ//ən//, /'/uː//θ//ər/; Ythyr Ben Dragwn, Uthyr Pendragon, Uthyr Bendragon), also known as King Uther, was a legendary King of the Britons and father of King Arthur. A few minor references to Uther appear in Old Welsh poems, but his biography was first written down in the 12th century by Geoffrey of Monmouth in his Historia Regum Britanniae (History of the Kings of Britain), and Geoffrey's account of the character was used in most later versions. He is a fairly ambiguous individual throughout the literature, but is described as a strong king and a defender of his people. According to Arthurian legend, Merlin magically disguises Uther to look like his enemy Gorlois, enabling Uther to sleep with Gorlois' wife Lady Igraine. Thus Arthur, "the once and future king", is an illegitimate child (though later legend, as found in Malory, emphasises that the conception occurred after Gorlois's death and that he was legitimated by Uther's subsequent marriage to Igraine). This act of conception occurs the very night that Uther's troops dispatch Gorlois. The theme of illegitimate conception is repeated in Arthur's siring of Mordred by his own half sister Morgause in the 13th century French prose cycles, which was invented by them; it is Mordred who mortally wounds King Arthur in the Battle of Camlann.
Эпитет
Утердің «Пендрагон» деген лақабы түпнұсқа бритон тілінде «бас айдаһар» дегенді білдіреді, бірақ бұл бейнелі түрде «жоғарғы қолбасшы; бас көшбасшы; басшылық тізбегінің ең жоғарғы буыны» мағынасында қолданылған. Джеффри Монмутскийдің «Historia Regum Britanniae» еңбегінде Робер де Борон мен оның жұмысына негізделген аңыздарда айтылуынша, құйрықжұлдызды көрген және «Пендрагон» атауын алған Утердің үлкен ағасы (кей жерлерде Аурелий Амброзий деп аталған, және Амброзий Аурелианның негізінде болуы мүмкін) болды. Утер оның қайтысынан кейін бұл лақапты алған. Басқа бір мүмкіндік – бұл рим атты әскерінің «драко» әскери туын қабылдауынан туындаған болуы мүмкін, бірақ бұл, көбінесе, тарихи болжам ғана. Бұл атау әлі де Уэльс және Корнуолл аймақтарындағы жер-су аттарында қолданылады (мысалы, танымал Корнуолл қаласы Пензанс, яғни «қасиетті мүйіс») және ежелгі ағылшын тіліндегі «драгун» («аждаһар») сөзімен байланысты, ол ескі француз тілінен («dragon» – латын тіліндегі «draconem» сөзінен, яғни «үлкен жылан немесе теңіз жаратылысы», ол өз кезегінде ежелгі грек мифологиясындағы аждаһарларға негізделген) алынған.
Ерте Уэльс поэзиясы
Артурий аңызының уэльстік дәстүрі фрагментті болғанымен, уэльстік триадалар мен түрлі өлеңдер арқылы белгілі бір материалдар сақталған. Осы фрагменттерде Утер кездеседі, ол Артурмен байланысты және кейбір жағдайларда тіпті оның әкесі ретінде суреттеледі. Ол шамамен 10 ғасырдағы «Па гур йв и портхаур?» («Қақпашы кім?») атты артурий поэмасында еске алынады, онда оның туралы тек Модрон ұлы Мабон оның қызметшісі екені айтылады. Сондай-ақ, ол Талиэсин кітабындағы «Утер Пеннің өлім әнінен» есте қалдырылған. Бұл өлеңде Артурға сілтеме бар, сондықтан Утер есіміне «дракон» деген қосымшаның қосылуы мүмкін. «Артур мен бүркіттің әңгімесі» атты, 16 ғасырдағы қолжазба, бірақ 13 ғасырға дейін жететін түбірге ие деп саналады, Артурдың жүрегі елжіреген туысы Элиулоттың әкесі Мадок есімді Утердің тағы бір ұлын атайды. Кулхвич пен Ольвенде айтылғандай, Мену пішін өзгертетін болғандықтан, Утер де сондай қабілетке ие болуы мүмкін. Егер осылай болса, онда Джеффри Монмуттың Мерлиннің көмегімен Игернаны жүкті еткен Утер туралы айтуы (төменде қараңыз) уэльстік аңыздан алынған болуы мүмкін, онда Утир өзінің пішінін өзгертіп, ал Мерлин Джеффри осы оқиғаға қосқан болуы мүмкін. Утир туралы тағы бір мағлұмат, 51-ші триада, Монмуттың «Тарихынан» әсер алған. Ол Джеффридің Утерді Аврелий Амброзийдің («Эмрис Вледиг») және Констанс II («Жас Кюстеннин») ағасы ретінде сипаттауына сәйкес келеді. Дегенмен, Утердің тегі туралы айтылатын мәліметтер әртүрлі: 51-ші триада Утердің әкесін Константин III («Бақытты Кюстеннин»), Еленнің ұлы деп көрсетеді, ал Монмут Утердің әкесі Константин, Арморика королі Альдронның інісі дейді.
Historia Regum Britanniae (Британия тарихы)
Утер Геффридің Historia Regum Britanniae (1136) еңбегінен танымал, ол Британия королі Константиннің кіші ұлы. Оның үлкен інісі Констанс әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырады, бірақ оның кеңесшісі Вортигерннің қудалауымен өлтіріледі, ол тақты басып алады. Утер мен оның екінші інісі Аврелий Амброзий, әлі де балалар, Бретаньға қашады. Вортигерн Хенгист басшылығымен сакстармен одақтасады, бірақ бұл оқиға апатқа ұшырайды. Аурелий мен Утер оралды, енді олар ересектер. Аурелий Вортигернді өзінің қамалында өртеп, патша болады. Аурелий таққа отырғанда, Утер өзінің ағайындысын Ирландияға алып кетеді, ол Мерлинге Стоунхендж тастарын сол жерден Британияға әкелуге көмектеседі. Кейін Аурелий ауырып жатқанда, Утер өзінің әскерін Вортигерннің ұлы Пашентке және оның саксондық одақтастарына қарсы жетелейді. Соғыс жолында ол айдаһар пішіндес кометаны көреді, Мерлин оны Аурелийдің өлімі мен Утердің жарқын болашағы туралы алдын ала хабарлайтын белгі деп түсіндіреді. Утер шайқаста жеңіске жетіп, "Пендрагон" атағын алады және Аурелийді улап өлтіргенін білуге оралады. Ол патша болып, екі алтын айдаһар жасатып, оның бірін өзінің туы ретінде пайдаланады. Ол Британияның шекараларын қорғайды және сакстардың көтерілістерін өзінің адалдарының көмегімен басады, олардың бірі - Корнуолл герцогы Горлой. Жеңіс тойлау банкеті кезінде Утер Горлойдың әйелі Игернаға (Игрейн) қатты ғашық болады, ал Утер мен оның вассалы арасында соғыс басталады. Горлой Игернаны қорғаныш үшін Тинтагельдің қол жетімсіз қамалына жібереді, ал өзін басқа қалада Утер қоршап алады. Утер Мерлинмен кеңеседі, ол патшаны Горлойға ұқсатып, Тинтагельдегі Игернаға қол жеткізу үшін өзінің сиқырын қолданады. Ол түнді онымен бірге өткізеді және олар Артурды көтеріп алады, бірақ келесі күні таңертең Горлой өлтірілгені анықталады. Утер Игернаға үйленеді және олардың Анна есімді қызы бар (кейінгі романстарда ол Моргауз деп аталады және әдетте Игернаның бұрынғы некедегі қызы). Кейін Моргуза Лот патшаға үйленеді және Гауэн мен Мордредтің анасы болады. Кейін Утер ауырып, сакстарға қарсы соғыстар нашарлай бастайды. Ол әскерін ат үстінде жетектеп жүруге бел буды. Ол Хенгист ұлы Октаны Веруламиумда (Сент-Олбанс) жеңеді, алайда сакстар оны "жартылай өлі патша" деп атайды. Алайда сакстар оның өлімін улап, Веруламиум маңындағы қайнар көзінен су ішкізеді. Утердің отбасы кейбір тарихи тұлғаларға негізделген; Аврелий Амброзий - Гилдас айтқан Амброзий Аврелиан, бірақ оның Константин мен Констансқа байланысы тіркелмеген. Утердің өзі, кем дегенде, жартылай, алтыншы ғасырда Гливисингтің тарихи патшасы Тевдригке негізделген болуы мүмкін, өйткені олардың өлім оқиғалары арасындағы ұқсастықтар бар. Қай дереккөзге байланысты болса да, Утер III Константиннің ұлы болуы мүмкін, бұл туралы Уэльстік Триада 51-де айтылған. Бір Мазадан Феимурган еліне Терделасшоя деген жұлдызбен бірге барды. (Бұл Мазаданның Фей Морганмен Терре де ла Джойедегі "Шаттық елі" туралы айтқан кейбір деректердің бұрмаланғаны сияқты.) Мазадан екі ұлының әкесі болады, Лазалез және Брикус. Брикус Артурдың әкесі Утепандрагонның әкесі болады, ал үлкен ұлы Лазалез Анжудағы Гандиннің әкесі, Гахмуреттің әкесі, Парзивалдың (Персивалдың) әкесі болады. Утер Пендрагон мен Артур мұнда Анжудың куәліксіз үйінің кіші бөлімшесінің ұрпақтары ретінде көрінеді. Ертедегі неміс әдебиетінің Утердің феялардан шыққандығы туралы мотиві, қазір жоғалған кельттік материалға сүйенген деп есептеледі, Артурдың Авалонмен байланысын түсіндіруге арналған болуы мүмкін. Себебі, Монмуттан шыққан Джеффридің айтуынша, Калибурн Авалонның сыйы болған, Артурды Авалонға емделу үшін алып кеткен. Лайамон өзінің "Брут" кітабында Артурға жұлдыздар түрлі баталар бергенін айтады. Ричард Карюдың Корнуолл туралы зерттеуі (1602) ертеректегі француз жазушысы Николас Гиллге негізделген, ол Мойнді, Утер мен Аврелийдің бауырын, Корнуолл герцогы және император Гонорийдің тұсында "Реалм губернаторы" деп атаған. Кейрудың Артурдың тууы туралы қысқаша баяндауында, сондай-ақ, Әми есімді әпкесі, ол да Утер мен Игрейннен туған.
There is an alternative account of Uther Pendragon's background in Wolfram von Eschenbach's Parzival. A certain Mazadân went with a fairy named Terdelaschoye to the land of Feimurgân. (This looks like a garbling of some source that told of Mazadân's alliance with the Fay Morgan in Terre de la Joye; the "Land of Joy".) Mazadân becomes father of two sons, Lazaliez and Brickus. Brickus becomes father of Utepandragûn, father of Arthur, while the elder son, Lazaliez, becomes father of Gandin of Anjou, father of Gahmuret, father of Parzival (Percival). Uther Pendragon and Arthur here appear as the scions of the junior branch of an unattested House of Anjou. Early German literature's motif of Uther's descent from fairies, believed to have relied on some now lost Celtic material, may have been meant to explain Arthur's connection with Avalon. Since, according to Geoffrey of Monmouth, Caliburn was a gift from Avalon, and Arthur was taken to Avalon to be healed. Layamon in his Brut also said that Arthur was given various blessings by fairies. Richard Carew's Survey of Cornwall (1602) drew on an earlier French writer, Nicholas Gille, who mentions Moigne, brother of Uther and Aurelius, who was duke of Cornwall, and "governor of the Realme" under Emperor Honorius. Carew's brief account of Arthur's birth also mentions a sister, Amy, also born to Uther and Igraine.
Қазіргі заманғы шығармалар
Утер Пендрагон – қазіргі заманғы Артур әдебиетінде және басқа да көркем әдебиеттерде жиі қолданылатын кейіпкер. Т. Х. Уайттың «Бір кездегі және болашақ патша» романында Жеңімпаз Утер Англияның норман патшасы. Мэри Стюарттың Артурий сагасындағы алғашқы екі кітабында, «Кристалл үңгірі» мен «Бос төбелерде», Утер Пендрагон Мерлиннің ағасы ретінде бейнеленген, Мерлин оның ағасы Амброзийдің заңсыз ұлы. Утер көбінесе адал, бірақ тым сезімтал кейіпкер ретінде суреттелген, өмірінің соңына қарай жамбас жарақатынан импотентке шалдығады, ол Фишер патшасының символы. Бернард Корнуэллдің «Соғыс әміршілерінің жылнамаларында» Утер Дюмонияның патшасы және Британияның Жоғарғы патшасы. Бұл романдарда Артур оның заңсыз ұлы, ал Морган – заңсыз қызы. Трилогияның алғашқы романы «Қыс патшасы» басталғанда, Утер қартайған және денсаулығы нашарлаған. Оның ұлы Мордред саксондармен шайқаста қаза табады, жүкті әйелін қалдырып кетеді. Утер ұлының өліміне шайқаста болған Артурды кінәлайды және оны Арморикаға қуады. Оның келіні, принцесса Норвенна, ұл табады, оны Утер әкесінің құрметіне Мордред деп атайды және оны өзінің мұрагері деп жариялайды. Алайда, бұл шешім даулы, себебі бала Утердің өліміне дейін ересек болып үлгермейді және оның аяғы бұғалы, бұл ырымшыл британдықтар үшін жаман белгі. Утер бұл алаңдаушылықты жоққа шығарып, Мордредтің өзінен кейін патша болатынын жариялайды және оны қолдау үшін Британияның басқа патшаларының қолдауын алады. Бірақ, одақтастарының уайымы мен өз халқының талабына жауап ретінде ол Артурды Мордред ересек болғанға дейін оның қамқоршысы етіп тағайындайды. Утер көп ұзамай қайтыс болады және ол тек бірінші романдардың басында пайда болса да, оның соңғы шешімі трилогияның көптеген қақтығыстарының себебіне айналады. Джек Уайттың «Камулдос хроникаларында» Утер – Пендрагонның патшасы, Оңтүстік Камбрияның кельт халқы, Каиус Мерлин Британник пен Амбрози Амброзиан Британниктің туысы. Уайттың 2000 жылы жазылған «Утер» романы Утердің өмірінің қияли нұсқасына арналған. Дәстүрлі нұсқалардан айырмашылығы, Стивен Р. Лоухедтің «Пендрагон циклінде» Утердің ағасы Аурелий, оның жесірі (Игерна) Артурдың нағыз әкесі болып саналады. Марион Циммер Брэдлидің «Авалонның тұманы» романында Утер ағасының орнына Аурелианның немере інісі, ал Аурелиан – рим императорының ұлы, ал Утерде римдық қан жоқ. Валерио Массимо Манфредидің «Соңғы легионда» Утер – римнің соңғы императоры, Ромул Август. Ромул Августты готтар құлатып, тарихтан жоғалтып алғанмен, романда ол Британияға қашып, Пендрагон есімін қабылдап, кейін Артурды дүниеге әкеледі. Д. Дж. МакХейлдің «Пендрагон» сериясында басты кейіпкер Бобби Пендрагон Утердің немесе оның ұлы Артурдың реинкарнациясы. Джон Бурманның «Эскалибур» фильмінде Габриэль Бёрн амбициялық, бірақ біршама ойсыз Утер Пендрагон рөлін ойнайды, оның Игрейнге деген бақыланбайтын құштарлығы Артурдың тууы үшін қажет болса да, сонымен бірге оның өзінің құлауына себеп болады. BBC телехикаясында Энтони Хед ойнаған Утер Камелотта сиқырды тыйым салып, осы өнерді ашық түрде қолданғандарды өлтіреді. Оның әйелі Играйн жүкті бола алмағаны белгілі болды, сондықтан сиқыршы және досы Нимуэ Артурдың жүктілігіне көмектеседі. Алайда, әлемде тепе-теңдік сақтау үшін, бір адамның өміріне нұқсан келтіру қажет еді. Осылайша, Игрен Артур дүниеге келген кезде қайтыс болады, ал Утердің кінәсі оны Камелоттан барлық сиқырды тазартуға итермелейді. Оның қаталдығы ақырында сиқырлы қабілеті бар Морганаға қарсы шығады. Кейінірек ол оның заңсыз қызы екені анықталады, содан кейін ол Камелотты бағындыруға тырысады. 4-серияда Утер Артурға жасалған қастандық кезінде жараланады. Мерлин оны емдеуге тырысады, бірақ Моргананың араласуы салдарынан, сиқыр оны өлтіреді. «Камелот» телесериалында Утерді оның қызы Моргана бірінші эпизодта улайды. Гай Ричидің 2017 жылғы «Король Артур: Қилыстың аңызы» фильмінде Эрик Бана Камелотты бағындыру үшін ағасы Вортигерн сатқан және өлтірген Утер Пендрагон рөлін ойнайды. Себастьян Арместо 2020 жылы «Cursed» интернет-телесериалында Утер Пендрагон рөлін ойнайды.