Кіріспе
Фирманың ішкі тиімсіздігі
Х-тиімсіздік – экономикада фирмалардың ішкі тиімсіздікке ұшырау жағдайларын сипаттау үшін қолданылатын ұғым. Бұл жағдайда, белгілі бір өнім үшін қажеттіден артық өндіріс шығындары туындайды. Бұл тиімсіздік ескірген технология, тиімсіз өндіріс процестері, нашар басқару және бәсекелестіктің жетіспеуі сияқты түрлі факторлардың салдарынан пайда болады, нәтижесінде пайда төмендеп, тұтынушылар үшін бағалар өседі. Х-тиімсіздік ұғымын Харви Лейбенштейн енгізді. Потенциалды және нақты шығын арасындағы айырмашылық Х-тиімсіздік деп аталады. Әдетте, фирманың орташа шығын қисығы потенциалдық AC деңгейінде болуы мүмкін, бірақ тиімсіздікке байланысты оның нақты орташа шығындары жоғары болады. 1966 жылы Гарвард университетінің профессоры Харви Лейбенштейн "Американдық экономикалық шолу" журналында жарияланған "Бөлу тиімділігі мен Х-тиімділігі" атты мақаласында Х-тиімсіздік ұғымын алғаш рет енгізді. Х-тиімсіздік – фирманың өзінің ресурстарын толыққанды пайдалана алмауы, нәтижесінде қолда бар ресурстар мен орта ескерілгенде, жетуге болатын ең жоғары потенциалдан төмен өнім деңгейіне ие болуы. Сонымен қатар, Х-тиімсіздік бәсекелестік пен инновацияның тиімділікті арттыру және фирмалар үшін шығындарды төмендетудегі маңыздылығына назар аударады, содан кейін пайданың өсуіне және тұтынушылар үшін өнім мен бағаның жақсаруына әкеледі. Х-тиімсіздік – нарықтағы фирмалардың иррационалды әрекеттерін көрсетеді.
X inefficiency is a concept used in economics to describe instances where firms go through internal inefficiency resulting in higher production costs than required for a given output. This inefficiency is a result of various factors such as outdated technology, Inefficient production processes, poor management and lack of competition resulting in lower profits and higher prices for consumers. The concept of X inefficiency was introduced by Harvey Leibenstein. The difference between the potential and actual cost is known as X Inefficiency. In normal instances, a firm could have an average cost curve at potential AC, however due to inefficiency, its actual average costs are higher. in 1966, Harvard University Professor Harvey Leibenstein first introduced the concept of X inefficiency in his paper "Allocative Efficiency vs. X Efficiency", which was published in American Economic Review. X Inefficiency refers to a firm's inability to fully utilize its resources, resulting in an output level that falls short of the maximum potential achievable given the resources and environment which is referred to as the efficiency frontier. More so, X inefficiency focuses on the importance of competition and innovation in promoting efficiency and reducing costs for firms, followed by higher profits and better output and prices for consumers. X inefficiency pin out irrational actions performed by firms in the market.
Шолу
Берілген өнімнің нақты және ең төменгі өндіріс шығындарының арасындағы айырмашылық Х-тиімсіздігін тудырады. Компаниялар өндіріс шығындарын бақылауға деген мотивацияның жетіспеуінен орташа өндіріс шығындары, өндіріс үшін қажетті шығындардан асып түседі. Мысалы, компанияның потенциалды шығын қисығы бар. Бірақ, шығындарды бақылауға ынталандырудың болмауынан, компанияның нақты шығын қисығы потенциалды шығын қисығынан жоғары орналасады. Х-тиімсіздігінің көрінісі еңбек бөлінісімен, әсіресе басқару еңбегімен байланысты. Негізгі экономикалық теория бойынша, фирмалардың басшылығы белгілі бір деңгейдегі өнімді өндіру үшін қолданылатын ресурстарды азайту арқылы пайданы максималдауға тырысады. Бәсекелестік фирмаларды өндірістік тиімділікті арттыруға және ең төменгі бірлік шығындармен өндіріс жасауға немесе тиімдірек қарсыластарға сату мүмкіндігін жоғалту қаупіне түртуге ынталандырады. Кемел бәсекелестік емес, мысалы монополия сияқты нарық түрлерінде өндірістік тиімсіздік сақталуы мүмкін, себебі бәсекелестіктің жоқтығы тиімсіз өндіріс әдістерін қолдануға және бизнесте қалуға мүмкіндік береді. Монополиядан басқа, әлеуметтанушылар нарықтардың ұйымдық жағдайда қалай орналасқанын және экономикалық теориядан қалай өзгешелене алатынын анықтады. Ұйымдық резервтер, фирмалар белгілі бір деңгейдегі өнімді өндіру үшін қажеттіден артық ресурстарды пайдалануды таңдағанда пайда болады. Бос қуаттар Х-тиімсіздігіне әкеледі. Ұйымдық резервтерді басқарушы-иелікші мәселесімен түсіндіруге болады. Компанияларда меншік және басқару бөлек. Акционерлер (негізгі тұлғалар) өздерінің мүддесі үшін әрекет етуі және акционерлердің құнын максималдау үшін директорларды (агенттерді) сайлайды. Басқарушылар өздерінің, емес акционерлердің мақсаттарын максималдайтын шешімдер қабылдауы мүмкін, мысалы, басқарушының жұмыс жүктемесін азайту үшін қосымша персоналды жұмысқа алу. Бұл бірлік шығындарын арттырады. Х-тиімсіздігі берілген ресурстармен өндірілген өнімдерді ғана қарастырады. Ол қолданылатын ресурстардың ең жақсысы екенін немесе өндірілетін өнімдердің ең жақсысы екенін ескермейді. Мысалы, ор қазуға ми хирургтарын жұмысқа алған фирма Х-тиімді болуы мүмкін, тіпті ми хирургтарын ауруларды емдеуге қайта бағыттау қоғам үшін тиімдірек болар еді. Осы тұрғыдан алғанда, Х-тиімсіздігі өндірістік тиімділікке және шығындарды азайтуға, емес тиімді бөлуге және әл-ауқатты арттыруға бағытталған. Толығырақ ақпарат алу үшін Sickles and Zelenyuk (2019, 18-бет, 469-бет) және ондағы сілтемелерді қараңыз.
X-тиімділігі туралы дәлелдер
Фирманың сауда емес өнімінің көлемі нөлдік деп есептесек, Лейбенштейн X-тиімсіздігінің себебі – ресурстардың иелерінің сауда тауарларының максималды техникалық өндірілімінен кем өндіруге мотивацияның болмауы екенін айтады. Сондай-ақ Лейбенштейн фирмалар кейде пайданы барынша ұлғайтпайтынын, себебі Лейбенштейн енгізген адам факторы ескерілгенде тиімділіктің белгілі бір деңгейіне қол жеткізілуі мүмкін екенін де атап көрсетті.
X- тиімсіздігінің себептері
Монополиялық әсер Монополия баға белгілеуші болып табылады, себебі оның өндіріс көлемін таңдауы тұтынушылар төлейтін бағаға әсер етеді. Осының салдарынан монополия бағаны ұзақ мерзімді орташа шығындардан жоғары деңгейде белгілейді. Дегенмен, Х-тиімсіздік орташа шығындарды арттырады, бұл экономикалық тиімді нәтижеден одан әрі алшақтауға себеп болады. Х-тиімсіздігіне менеджерлердің артық инвестициялауы және империя құруға ұмтылуы, бәсекенің болмауынан туындаған ынталылықтың төмендеуі, сондай-ақ еңбек одақтарының нарықтық жалақыдан жоғары төлем талап етуі сияқты факторлар себеп болуы мүмкін. Бергсман ұсынғандай, Х-тиімсіздігі мен монополиялық кірістің қосындысы ресурстардың дұрыс бөлінбеуінен туындайтын шығындардан әлдеқайда көп. Іс жүзінде, күшті монополиялық мүмкіндікке ие өнеркәсіптер заңнамалық реттеулермен көбірек шектеледі. Бұл реттеулер компанияларға бәсекелестік қысым жасауға және саланың толыққанды монополияға айналуына кедергі келтіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, осы реттеулердің жасалма қысымы компанияларға бәсекелестікке түсуге ықпал етеді, осылайша Х-тиімсіздігін жақсартады. Деректерді қаптау талдауы (DEA) – бұл болжамдарға немесе алдын ала белгіленген параметрлерге сүйенбейтін және компаниялардың немесе топтардың салыстырмалы тиімділігін бағалау үшін қолданылатын әдіс. Ол фирмалардың әртүрлі кірістер мен шығыстарды қаншалықты тиімді пайдаланатынын бағалайды және қолда бар ресурстармен қол жетімді тиімділіктің ең жоғары деңгейін анықтайды. Тиімсіз фирмалар – бұл тиімділіктің максималды деңгейіне жете алмайтындар. Стохастикалық шекаралық талдау – бұл кірістер мен шығыстардағы болжауға келмейтін ауытқуларға назар аударатын өндірістік функцияны бағалауды талап ететін әдіс. Алынған нәтиже жеке фирмалардың тиімділігін анықтау үшін пайдаланылады. Бұл тәсілді қолданғанда, бағаланған тиімділік деңгейінен төмен жұмыс істейтін кез келген компания тиімсіз деп есептеледі.
X-тиімділіксіздігіне шешімдер
Үкіметтік регламенттер Нарықтағы тиімділікті арттыру үшін үкімет тарапынан фирмаларға қойылатын ережелер мен талаптар. Саппингтон мен Стиглицтің (1987) зерттеулері көрсеткендей, регламенттер ақпараттық асимметрия, сыртқы әсерлер және табиғи монополиялар сияқты нарық сәтсіздіктерін шеше алады, соның салдарынан тиімсіздікті азайтады. Жаңа компаниялардың нарыққа кіруіне кедергілерді жою, қазіргі компанияларды бәсекеге төзу үшін тиімдірек жұмыс істеуге мәжбүрлейді. Монополияға қарсы заңдар Монополияға қарсы заңдардың басты мақсаты – бәсекелестікті дамыту және монополиялардың құрылуына тосқауыл қою. Hovenkamp және авторлар (2011) өз мақаласында баға белгілеу келісімдері, тендерге қатысу фирмалардың сөз байласуы және эксклюзивті келісімдер сияқты бәсекеге қарсы әрекеттерді болдырмау арқылы монополияға қарсы заңдардың экономикалық тиімділікті арттырудағы қызметін қарастырады. X тиімсіздігін жою жолдарының бірі – нарықтағы бәсекелестікті күшейту, жақсы басқару тәжірибелерін енгізу және қызметкерлердің мотивациясын арттыру, оларды оқыту. Жақсы басқару тәжірибелерін енгізу X тиімсіздігін азайтуға көмектеседі. Мысалы, «Жүйелі басқару» әдісі қалдықтарды азайтуға және тиімділікті арттыруға бағытталған. Технология процестерді оңайлатуда және еңбек шығындарын төмендетуде маңызды рөл атқарады. X тиімсіздігін азайтудың тағы бір жолы – басқаруға назар аудару. Қызметкерлердің мотивациясын арттыру және оларды оқыту арқылы олардың біліктіліктері мен білімдерін арттыру, ысырапты азайтуға, тиімділікті және өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Компаниялар тиімділікті арттыруға және қалдықтарды азайтуға бағытталған жаңа, инновациялық өндіріс процестерін ұсынатын қызметкерлерге сыйлықтар мен ынталандырулар ұсынуы мүмкін.
Қорытынды
Қорытындылай келе, Х-тиімсіздігі дегеніміз – белгілі бір көлем өнімді өндіру үшін қажетті шығыннан артық шығындарға алып келетін компания ішіндегі тиімсіздік. Мұндай тиімсіздіктердің себептері әртүрлі болуы мүмкін, оның ішінде – ескірген технология, тиімсіз өндіріс процестері, нашар басқару және бәсекелестіктің жетіспеуі. Х-тиімсіздігі бәсекелестік пен инновацияның тиімділікті арттырудағы маңыздылығын көрсетеді, бұл компаниялардың шығындарын төмендетіп, пайдасын арттыруға, ал тұтынушылар үшін өнімнің сапасын және бағасын жақсартуға мүмкіндік береді. Дегенмен, Х-тиімсіздігі тек өндірістік тиімділікке және шығындарды азайтуға ғана назар аударады, ал ресурстарды тиімді бөлуге (аллокациялық тиімділікке) және әл-ауқатты арттыруға емес. Күшті монополиялық билікке ие салалар, мемлекеттік кәсіпорындар және басшы-агенттік проблемалары Х-тиімсіздігіне жиі ұшырайды. Осы мәселелердің түпкі себептерін шешу арқылы компаниялар тиімділігін арттырып, шығындарын төмендетуі мүмкін, бұл компанияның өзіне де, жалпы экономикаға да пайдалы болады.