Кіріспе

Октавалық иллюзия – 1973 жылы Диана Дойч ашқан естілу иллюзиясы. Бұл иллюзия екі тонның арасы бір октава болатындығымен, олардың стерео дұңғаралар арқылы кезекпен ("жоғары-төмен, жоғары-төмен") қайталап ойнатылуынан туындайды. Дыбыстың бірдей тізбегі екі құлаққа да бір уақытта беріледі; бірақ оң құлақ жоғары тонды қабылдаса, сол құлақ төмен тонды қабылдайды, және керісінше. Екі кезектесетін дыбысты естудің орнына, көптеген адамдар бір ғана дыбысты естиді, ол құлақтар арасында ауысып тұрады, сонымен бірге оның тоналылығы жоғары мен төмен арасында өзгереді.

Бірінші тәжірибе

Қолданылған екі тон 400 Гц және 800 Гц жиіліктерінде болды, бұл қазіргі нотация бойынша шамамен G4 және G5 ноталарына сәйкес келеді. Әрбір тон құлаққа ауыстыру алдында 250 мс ішінде ойнатылды. Тондардың арасында үзіліс болмады. Сондықтан эксперимент бойы екі тон да үнемі естіліп тұрды; тек жоғары және төмен тонды қабылдаған құлақтар ғана кезек-кезек ауысып отырды. Бастапқы сынақтан кейін құлаққаптар орны ауыстырылды және сынақ қайтадан орындалды.

Нәтижелер

86 адам сынақтан өтті, және ешқайсысы да дыбыстық үлгіні дұрыс қабылдамады. Көптеген қатысушылар бір ғана дыбысты естіді, ол екі құлаққа ауысқанда октавамен өзгеретін биіктікке ие болды. Құлаққаптар ауыстырылғанда, бастапқыда жоғары дыбысты естіген құлақ жоғары дыбысты есітіп қала берді, ал төмен дыбысты естіген құлақ төмен дыбысты есітіп қала берді. Кейбір қатысушылар тек бір ғана дыбысты естіді, ол құлақтар арасында жылжыды, бірақ биіктігі өзгермеді немесе өте аз өзгерді. Бірнеше қатысушы әртүрлі "күрделі" иллюзияларды естіді, мысалы, бір құлақта екі кезектесіп келетін дыбыс, ал екінші құлақта кездейсоқ пайда болатын үшінші дыбыс. Доминантты қол да нәтижелерде маңызды рөл атқарды. Оң қолдылардың 58%-ы және сол қолдылардың 52%-ы құлақтар арасында ауысқанда октавалар арасында өзгеретін бір ғана дыбыс биігін естіді. Қалған қатысушылардың арасында оң қолдылар сол қолдылардан үш есе көп дыбысты естіді, ол құлақтарды ауыстырды, бірақ биіктігі өзгермеді. Сол қолды қатысушылар жоғары және төмен дыбыстарды орналастыруда әртүрлілік танытты, ал оң қолды қатысушылар екі сынақ барысында да жоғары дыбысты оң құлағында естуге бейім болды. Бұл екі арналы модель деп аталады, себебі екі бөлек "не" және "қайда" шешім қабылдау механизмдерінің жұмысы иллюзияны құру үшін бірігеді. Модель осы жерде көрсетілген.

Қосымша тәжірибелер

Тағы бір экспериментте Дойч октавалық иллюзияны қабылдауда қолдың басымдығының және отбасылық қолдың басымдығының әсерін зерттеді. Қатысушылар 250 студенттен тұрады, олар қолдың басымдығы бойынша және сол қолды ата-анасы немесе туысы бар-жоғы бойынша жіктелді. Оң қолды адамдар оң жақтағы жоғары дыбысты (және сол жақтағы төмен дыбысты) екі қолды адамдарға қарағанда жиірек естісе, екі қолды адамдар сол қолды адамдарға қарағанда жиірек естіді. Үш топтың барлығында оң қолды ата-анасы мен туысы бар адамдарда оң жақтағы жоғары дыбысты естуға бейімділік, сол немесе аралас қолды ата-анасы мен туысы бар адамдарға қарағанда жоғары болды. Басқа бір экспериментте Дойч пен Ролл екі арналы модельді толығырақ зерттеді. Олар 44 оң қолды қатысушыға 400 және 800 Гц жиілігінде қайталама дыбыстар ойнатты. Бұл жолы оң құлаққа үш 800 Гц дыбысы екі 400 Гц дыбысымен алмастырылып, сол құлаққа үш 400 Гц дыбысы екі 800 Гц дыбысымен бір мезгілде алмастырылды. Әр дыбыс комбинациясы арасында 250 мс үзіліс қосылды. Қатысушылардан қанша жоғары және қанша төмен дыбыс естігендерін және оларды қай құлақтарында естігендерін баяндау сұралды. Нәтижелер бастапқы экспериментпен сәйкес келді. Осы модельге негізделген келесі эксперименттерде Дойч қатысушылардан үлгінің "жоғары-төмен-жоғары-төмен" немесе "төмен-жоғары-төмен-жоғары" типінде екенін баяндауды сұрады. Осыдан қатысушының дыбыс жиілігін қай құлақпен қабылдағанын анықтауға болады. Естілмеген дыбыстың амплитудасы манипуляцияланып, оның әсерді жою үшін қаншалықты үлкен болуы керектігі аныталды және кейде айтарлықтай амплитудалық айырмашылық қажет екені анықталды. Сондай-ақ, егер екі дыбыс бір уақытта ойналмаса, иллюзияның жойылатыны анықталды. Тағы басқа эксперименттерде Дойч жоғары және төмен дыбыстардың салыстырмалы амплитудасын өзгертті және қатысушылардан үлгінің "оң-сол-оң-сол" немесе "сол-оң-сол-оң" типінде екенін сұрады. Осыдан қатысушының дыбысты жоғары немесе төмен жиілікке қарай локализациялағанын анықтауға болады. Тағы да, әсерді жою үшін үлкен амплитудалық айырмашылық қажет екені анықталды.

"Германиялық иллюзия"

Бранкуччи, Падуло және Томмаси октавалық иллюзияны «Deutsch иллюзиясы» деп атау қажет деп санайды, өйткені олардың зерттеулеріне сәйкес, бұл иллюзия октавамен ғана шектелмейді. Олар Deutsch-тің бастапқы экспериментіне ұқсас тәжірибе жасады, бірақ қолданылған екі дыбыстың арақашықтығы кіші терциядан он біріншіге дейін ауысты. Дыбыстар алдымен 200 мс көрсетілді, содан кейін құлақтар алмастырылды, одан кейін тағы 500 мс көрсетілді. Иллюзия кейбір адамдарда барлық аралықтарда байқалса да, кең аралықта жиірек орын алды.

Сын-пікірлер мен қарсылық

Чемберс, Мосс және Мэтинглидің пікірінше, иллюзия гармониялық бірігу мен бинауралдық диплакустың үйлесімінен туындайды, яғни дыбыс екі құлақта сәл әртүрлі қабылданады. Бірнеше қатысушыны қамтыған тәжірибелерде ешкім неміс ғалымдарының қатысушылары ең көп кездесетін сезімін білдірген жоқ. Бұл басқа зерттеулермен қақтығыс тудырмайды, себебі осы тәжірибеде қатысушылардың саны аз болды және иллюзияны қабылдауда жекелей даралықтар бар. Авторлар сондай-ақ басқалар жүргізген тәжірибелер жоғары және төмен дыбыстардың арасындағы октава айырмасын анықтамайтынын көрсетті. Сондықтан олар өздерінің нәтижелері Deutsch-тің қол және құлақ үстемдігіне қатысты нәтижелерімен үйлеспейтінін мәлімдеді. Бұл сын-ескертпелер екі мақалада жоққа шығарылды. Deutsch (2004a) октавалық иллюзияны толыққанды құжаттаған жаңа әдіс қолданды; мұнда музыкалық білімі бар қатысушылар естігендерін нақты жазып көрсетті. Тәжірибеде қатысушылар иллюзияны тыңдағанда екі құлақ арасында октава айырмасын сезінетіні расталды. Бұл нәтиже диплакузиспен түсіндірілмейді, себебі диплакузис екі құлақ арасындағы жарты тонның бір бөлігімен байланысты. Мақалада сондай-ақ Чемберс және тағы басқалардың дұрыс емес тәсілдер қолданғаны жазылған. Тағы бір мақалада Deutsch (2004b) Чемберс және тағы басқалардың дыбысты қабылдаудың басқа да құбылыстарымен орынсыз салыстырулар жасағанын және Deutsch моделін қолдайтын бірнеше маңызды нәтижелерді ескермегенін көрсетті. Сонымен қатар, екі құлақ арасында октава айырмасын сезінетін октавалық иллюзия бірнеше басқа зертханаларда да қайталанды. Мысалы, Олер және Ройтер жақында 174 қатысушыға жасалған зерттеуде қолдың үстемдігін қайталады. Lamminmaki және Hari (2000) және Lamminmaki және тағы басқалар (2012) МЭГ зерттеулерінде иллюзияны нейрофизиологиялық деңгейде түсіндірді, бұл түсіндірме Deutsch-тің екі арналы моделімен сәйкес келеді.