Кіріспе
Канададағы федералды қосылған құн салығы
Тауарлар мен қызметтер салығы (GST;) – 1991 жылдың 1 қаңтарында премьер-министр Браян Малруни үкіметі Канадада енгізген қосылған құн салығы. Канадалық кірістер агенттігі (CRA) басқаратын GST бұрынғы, жасырын 13,5% өндірушілердің сату салығын (MST) алмастырды. Бастапқыда 7% мөлшерлемемен енгізілген GST мөлшерлемесі екі рет төмендетіліп, 2008 жылдың 1 қаңтарынан бері 5% құрап отыр. 2017–2018 жылдары GST жалпы федералды мемлекеттік кірістердің 11,7%-ын құрады. Жаңа Шотландия, Нью-Брансуик, Ньюфаундленд және Лабрадор, Онтарио және Принс-Эдвард аралы бес провинциясында GST провинциялық сату салығымен (PST) біріктіріліп, үйлесімді сату салығын (HST) құрайды. Квебек провинциясында GST және QST провинциялық үкімет тарапынан бірге жиналады және басқарылады. Британдық Колумбия 2010 жылдан 2013 жылға дейін HST-ға ие болды, бірақ провинциялық референдумнан кейін ол алынып тасталды. Альберта және Юкон, Солтүстік-Батыс территориялар мен Нунавут территорияларында GST бар, бірақ провинциялық немесе территориялық сату салығы жоқ.
The goods and services tax (GST; ) is a value added tax introduced in Canada on January 1, 1991, by the government of Prime Minister Brian Mulroney. The GST, which is administered by Canada Revenue Agency (CRA), replaced a previous hidden 13.5% manufacturers' sales tax (MST). Introduced at an original rate of 7%, the GST rate has been lowered twice and currently sits at rate of 5%, since January 1, 2008. The GST raised 11.7% of total federal government revenue in 2017–2018. In five provinces, Nova Scotia, New Brunswick, Newfoundland and Labrador, Ontario and Prince Edward Island, the GST is combined with provincial sales tax (PST) into a harmonized sales tax (HST). In Quebec both GST and QST are collected and administered together by the provincial government. British Columbia had an HST from 2010 until 2013, when it was removed after a provincial referendum. Alberta and the territories of Yukon, Northwest Territories and Nunavut have the GST but no provincial or territorial sales taxes.
Анықтама
Тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығы акциз салығы туралы заңның IX бөлімінде заңмен анықталған. GST Канадада сатып алынған тауарлар мен қызметтерге салынады және азық-түлік, тұрғын үй жалдау ақысы, медициналық қызметтер және қаржылық қызметтер сияқты белгілі бір саяси маңызды қажеттіліктерден басқа көптеген өнімдерді қамтиды. "Коммерциялық қызмет" аясында тұтынылатын, пайдаланылатын немесе жеткізілетін тауарлар мен қызметтерді сатып алатын кәсіпорындар, белгіленген құжаттама талаптарына сәйкес "кіріс салық жеңілдіктерін" алуға құқылы (яғни, олар Канада кіріс агенттігіне белгілі бір кезеңде жинаған GST-ны төлеген кезде, сол кезеңде төлеген GST сомасын есептен шығаруға рұқсат алады). Бұл "каскадтық" эффектіні (яғни, бір тауарға немесе қызметке бірнеше рет салық салу, ол бизнестен бизнеске соңғы тұтынушыға жеткенде) болдырмайды. Осылайша, салықтың өзіндік құны соңғы тұтынушыға жүктеледі. Бұл жүйе толыққанды тиімді емес, себебі қылмыскерлер жоқ компания арқылы GST кіріс жеңілдіктерін талап ету арқылы жүйені алдаған. Экспортталатын тауарлар "нөлдік ставкамен" салық салынады, ал кірісі төмен адамдар табыс салығымен бірге есептелетін GST қайтарымын алуға құқылы.
Өмірбаян
1989 жылы Премьер-министр Браян Малрони және оның қаржы министрі Майкл Уилсонның прогрессивті консервативті үкіметі 9% ұлттық сату салығын енгізуді ұсынды. Ол кезде Альберта провинциясынан басқа Канаданың барлық провинцияларында бөлшек сауда деңгейінде әрекет ететін провинциялық сату салығы болды. Ұлттық сату салығының мақсаты – федералды үкіметтің өндірілген тауарларға көтерме бағамен салған 13,5% өндірушілер сату салығын (MST) алмастыру еді. Малрони ЖСТ-ның енгізілуінің себебін MST өндіріс секторының бәсекеге қабілетті экспорттау мүмкіндігіне кедергі келтіргендігімен түсіндірді. Өндірушілер бұл салықтың олардың халықаралық бәсекеге қабілеттілігіне нұқсан келтіретінінен алаңдады. ЖСТ сонымен қатар 11% федералды телекоммуникациялық салықты да алмастырды. ЖСТ-ны енгізу өте даулы мәселе болды. ЖСТ MST-ға қатысты кірістің теңдестірілгендігін қамтамасыз етуі керек болғанмен, Канада халқының көп бөлігі бұл салыққа қарсы болды. Парламенттегі басқа партиялар да бұл идеяны сынады, сондай-ақ Дэвид Килгур, Пэт Ноулан және Алекс Кинди секілді үш прогрессивті консервативті депутат, олар нәтижесінде прогрессивті консервативті фракциядан шығып кетті. Либералды басымдыққа ие Сенат бұл салықты заңға айналдырудан бас тартты. Тұйыққа келген жағдайды шешу үшін Малрони бұрын-соңды болмаған қадам жасап, конституциялық ережелерді (1867 жылғы Конституциялық актінің 26-бабы) пайдаланып, сенаторлардың санын уақытша сегізге арттырды, осылайша прогрессивті консерваторлар жоғарғы палатада көпшілікке ие болды. Оппозиция жауап ретінде кешіктіру тактикасын қолданды және заң жобасын одан әрі кешіктірді. Салық 7%-ға дейін төмендетілгеніне қарамастан, ол даулы болып қала берді. Салық қамтитын салалар да наразылық тудырды. Үкімет бұл салықты өндірушілерге салынатын және тұтынушылар көре алмайтын салықты алмастыру ретінде қорғады, сондай-ақ MST-ны жою Канаданың бәсекеге қабілеттілігін арттырады деп болжады. MST ЖСТ-мен алмастырылғаннан кейін бағалар бастапқыда кейбір сарапшылар күткендей бірден төмендемеді; алайда, қолдаушылар Канаданың нарықтық экономикасында MST-ны алмастыру бағаларға бірден емес, уақыт өте келе әсер ететінін күтуге болады деп мәлімдеді. Оппозицияға қарамастан, салық 1991 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді.
Реакциялар
1993 жылғы сайлауда Жан Критиеннің басшылығымен Либералдық партия үлкен көпшілік дауыспен сайланды. Прогрессивті консервативтік партия сол сайлауда өте жақсы нәтиже көрсетпеді, бар болғаны екі мандатты жеңіп алды. Партия келесі сайлауларда біршама қалпына келсе де, 2004 жылы тарап, Канадалық Альянспен бірігіп, Канаданың консервативтік партиясын құрғанға дейін, Халық палатасындағы ең кішкентай партия болып қала берді. Сайлау науқаны барысында Критиен либералдар оппозицияда болған кезде сынап келген GST салығын жойып, оны басқа салықпен алмастыруға уәде берді. Бірақ Критиен үкіметі салықты жоюдың орнына оны қайта құрылымдауға және әр провинцияның сату салығымен біріктіруге тырысты. Олар бұл жаңа салықты «Біріктірілген сату салығы» деп атауды жоспарлаған, бірақ қарсыластары бұл ұсынысты «Б.С. салығы» деп қысым көрсетті, содан кейін атауын «Үйлесімді сату салығы» деп өзгертіп, енгізді. Алайда, бұл жоспарға тек Атлант мұхитының үш провинциясы (Нова-Скотия, Нью-Брансуик және Ньюфаундленд және Лабрадор) келісті, ал 2010 жылы Британдық Колумбия мен Онтарио, 2013 жылы Принс-Эдуард аралы да қосылды. Кейін Британдық Колумбия бұл салықты жойды. GST салығын жоймау немесе алмастырмау туралы шешім үлкен пікірталас тудырды. Либералдық партияның депутаты Джон Нунзиата либералдық үкіметтің алғашқы бюджетіне қарсы дауыс беріп, партиядан қуылды. Мұра министрі Шила Коппс бұл салыққа қарсы шығатынына уәде берген еді, ол отставкаға келіп, қайта сайлануға түсті. Ол келесі қосымша сайлауда оңай жеңіске жетті, сондай-ақ 1997 жылғы сайлауда либералдық үкімет те жеңіске қол жеткізді.
Облыстық айырмашылық
1997 жылы Новая Шотландия, Нью-Брансуик және Ньюфаундленд (қазіргі Ньюфаундленд және Лабрадор) провинциялары мен Канада Үкіметі өздерінің сату салықтарын Ұйымдастырылған сату салығына (HST) біріктірді. Атлантикалық провинциялардың барлығында қазіргі HST мөлшерлемесі 15% құрайды. HST-ді Канада Кірістер Агенттігі басқарады, түсімдер қатысушы үкіметтер арасында белгілі бір формула бойынша бөлінеді. Онтарио және Британдық Колумбия провинциялары 2010 жылдың 1 шілдесінен бастап GST-ді провинциялық сату салығымен (PST) үйлестірді. Алайда, Британдық Колумбиядағы HST 2011 жылдың тамызында өткізілген пошта арқылы дауыс беруде 55% көпшілік дауысымен қолдау таппады және 2013 жылдың 1 сәуірінен бастап бұрынғы GST/PST жүйесіне қайта оралды. Сол күні Принс-Эдвард аралы 14% мөлшерлемемен HST енгізді. Онтариода HST 13% құрайды; бірақ, HST енгізілгенге дейінгі көптеген жеңілдіктер сақталып, HST-дің провинциялық бөлігіне ғана қатысты (мысалы, 4,00 доллардан арзан дайын тағам провинциялық HST-ден босатылады және тек 5% салық салынады). Керісінше, бұрын тек PST-ге ғана жататын кейбір тауарлар енді толық HST-ге (яғни 13%) жатады. Онтарио Үкіметі қандай тауарлардың және қалай әсер ететіні туралы ақпарат беруге тырысса да, бұл тұтынушылардың арасында шатасу тудырады, себебі олар көбінесе кассада қандай салықтар төлеу керектігін білмейді. Осы жеңілдіктерді ескеру үшін көптеген саудагерлер әр салықты жеке-жеке HST 1 және HST 2 (немесе оның басқа түрлерін) ретінде көрсетеді. HST-ге көшу Онтарионың 2009 жылғы провинциялық бюджетінің бөлігі болды. Қазіргі таңда тек үш провинция (Британдық Колумбия, Манитоба және Саскачеван) бөлшек сауда деңгейінде бөлек сату салығын сақтап қалды. Алберта провинциясы ерекше жағдай, ол провинциялық сату салығын енгізбейді.
Қазіргі жағдай
2006 жылғы Канада федералды сайлау науқаны барысында Консервативтік партия ЖСС-ны бірден 1 пайыздық тармаққа, ал келесі бес жылда тағы бір пайыздық тармаққа төмендетуге уәде берді. Бұл уәде сол кездегі қаржы министрі Ральф Гудейл тарапынан "көбірек жұмсайтындарға" артық жеңілдік беруі үшін сынға алынды, олар ең көп үнемдеуге ие болар еді. 2006 жылдың 1 шілдесінде Канада үкіметі салықты 1 пайыздық тармаққа төмендетті (6%-ға дейін). Олар оны 2008 жылдың 1 қаңтарынан бастап 5%-ға дейін тағы да төмендетті. Бұл азайту 2007 жылғы соңғы бюджеттік заң жобасына (C-28 заң жобасы) енгізілді, ол 2007 жылдың 14 желтоқсанында Корольдік бекіту алды. Бұл өзгерістің нәтижесінде мемлекеттік кірістер шамамен 6 миллиард долларға азайды деп есептеледі. Осы салық азайтуларға қарсы шыққандар сату салығы көбірек жұмсайтындарға бағытталғанын, сондықтан мұндай азайтулар канадалықтардың арасында тең емес пайда әкелетінін, ең көп табысы бар және ең көп жұмсайтындарға ең үлкен салық жеңілдігі берілетінін айтты. Провинциялар өздерінің провинциялық сату салығына ұқсас, бағаларға ЖСС қосуды міндетті етуден бас тартты. Осының салдарынан, барлық бағалар (жанармай құю станцияларындағы бағалар, такси есептегіштері және басқа да бірнеше жағдайлардан басқа) "ЖСС-ге дейін" көрсетіледі, ал салық (немесе салықтар) бөлек көрсетіледі.