Кіріспе

Британдық Колумбиядағы архипелаг, Канада. Хайда Гвайи (/'h//aɪ//d//ə// /'/g//w//aɪ/; / X̱aayda gwaay, сөзбе-сөз "Хайда халқының аралдары"), жалпы құрлық көлемімен. Басқа ірі аралдарға Энтони аралы (Ḵ'waagaaw / S̱ang Gwaay), Бернаби аралы (S̱aay Kun Gwaay. yaay), Лангара аралы (Kiis Gwaay), Лайелл аралы, Луиза аралы, Алдер аралы (Ḵ'uuna Gwaay / Ḵ'uuna Gwaay. yaay) және Кунгит аралы кіреді. (Толық, бірақ әлі де толық емес тізім үшін Британдық Колумбияның аралдар тізіміне қараңыз.) Канаданың Британдық Колумбия провинциясының бөлігі, аралдар 1787 жылдан 2010 жылға дейін Королева Шарлотта аралдары деп аталды және халық арасында "Шарлотталар" деп белгілі болды. 2010 жылдың 3 маусымында Хайда Гвайи татуласу заңы архипелагты Британдық Колумбия мен Хайда халқы арасындағы Kunst’aa guu – Kunst’aayah татуласу хаттамасының бөлігі ретінде ресми түрде қайта атады. Аралдар Хайда ұлтының орталық жері болып табылады, онда адамдар 13 000 жылдан бері өмір сүріп келеді және қазіргі уақытта халықтың шамамен жартысын құрайды. Хайда аралдардағы өздерінің билігін олардың басқарушы органы – Хайда ұлты кеңесі (CHN, X̱aaydaG̱a Waadlux̱an Naay) арқылы жүзеге асырады. Соңғы 2015 жылы Хайда ұлты басқа бірінші халықтардың делегацияларын қабылдады, мысалы, поталах және Хайда мен Хейлцук ұлты арасындағы келісімге қол қою. Кейгани Хайданың шағын тобы Аляскадағы дәстүрлі Тлингиттерге тиесілі Уэльс принці аралында да тұрады. Аралдардың кейбіреулері федералды заңнамамен Gwaii Haanas ұлттық паркі қорығы және Хайда мұралық орны ретінде қорғалады, оған Морсби аралының оңтүстік бөлігі және бірнеше іргелес аралдар мен аралшықтар кіреді. Жағалаудағы ылғалды субтропикалық ормандардан бастап, қорыққа алғашқы еуропалық зерттеуші Хуан Перес ашқан Сан-Кристоваль таулары да кіреді, бұл Британдық Колумбия жағалауындағы ең көне сақталған еуропалық жер атауы. Мұнда инфрақұрылым шектеулі, және оған тек қайықпен немесе гидроұшақпен жетуге болады. Сондай-ақ провинциялық юрисдикциямен бірнеше провинциялық парктер қорғалады, олардың ішіндегі ең үлкені – Грехам аралының солтүстік-шығысындағы Найкун провинциялық паркі. Аралдарда көптеген жануарлар тіршілік етеді, соның ішінде қара аюдың үлкен түрі (Ursus americanus carlottae) және ең кішкентай ермин түрі, Хайда ермині (Mustela haidarum haidarum), екеуі де аралдарға тән. Қара құйрықты бұғы, қаз, бобёр, мысық, екі түрлі егеуқұйрық және елік – бұл көптеген экологиялық өзгерістерге әкелген енгізілген сүтқоректілердің түрлері.

Экономика

Экономика аралас, оның ішінде өнер және табиғи ресурстар, негізінен орман шаруашылығы және коммерциялық балық аулау. Бұған қоса, қызмет көрсету саласы мен мемлекеттік жұмыстар жұмыс орындарының шамамен үштен бірін құрайды, ал туризм соңғы жылдары экономиканың маңызды бөлігіне айналды, әсіресе балық аулаушылар мен тургидтер, велосипед спорты, кемпинг және экстремалды туризм салаларында. Хайда мұралық орталығының Кааи-Ильнигаайда салынуымен аборигендер мәдениетін таныстыру туризмі дамыды.

Білім

Мемлекеттік білім беру 50-ші мектеп округі арқылы ұсынылады, Хайда Гвайи, ол Масет, Порт Клементс, Даажин Гидс (бұрынғы атауы Королева Шарлотта), Сэндспит және Скидегейт қалаларында бастауыш және орта мектептерді басқарады. Олд Массет ауылдық кеңесі Шеф Мэтьюс мектебін басқарады, ол K/4 сыныптан бастап 5-ке дейін (ал 2023-24 оқу жылынан бастап 6-сыныпқа дейін) білім береді. Жоғары білім беру бағдарламалары Хайда мұражай орталығында Солтүстік Британ Колумбия университетімен және Хайда Гвайи жоғары білім беру қоғамымен бірлесіп ұсынылады.

Денсаулық сақтау

Мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етілетін денсаулық сақтау қызметтерін провинцияның солтүстік жартысына жауапты аймақтық денсаулық сақтау органы – Northern Health көрсетеді. Хайда Гуаиді екі аурухана қызмет көрсетеді: Масеттегі Солтүстік Хайда Гуаи ауруханасы және денсаулық орталығы, сондай-ақ 2015 жылдың күзінде аяқталған Даажин Гидстегі Хайда Гуаи ауруханасы. Хайда Гуаиде Британдық Колумбияның төрт жедел жәрдем станциясы бар. Оларда шамамен 36 кездейсоқ жұмыс істейтін жедел медициналық көмекші (ЖМК) және Масетте орналасқан бір жартылай жұмыс істейтін қауымдық фельдшер жұмыс істейді.

Халық саны

1774 жылы еуропалықтармен байланыс орнатқан кезде халықтың саны шамамен 30 000 адамды құрады, олар бірнеше қалаларда тұрды және басқа Хайда руларынан, сондай-ақ басқа халықтардан әкелінген құлдарды да қамтыды. 1800 жылдары халықтың тоқсан пайызы шешек ауруынан қаза болды деп есептеледі; сонымен қатар тиф, қызылша және жүйсіз аурулары да келді, олар көптеген тұрғындарға әсер етті. 1862 жылғы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы шешек эпидемиясы ғана Хайда халқының 70% астамын өлтірді. 1900 жылға қарай, бар болғаны 350 адам қалды. Адамдар үйлерін тастап Скидегейт және Массет қалаларына, материктегі балық консервілеу қалаларына немесе Ванкувер аралына кеткендіктен қалалар тасталып қалды. Бүгінде аралдарда шамамен 4500 адам тұрады. Жергілікті халықтың (Хайда) 70% екі қауымда – Скидегейт пен Ескі Массетте тұрады, олардың әрқайсысында шамамен 700 адам бар. Жалпы алғанда, Хайда аралдар халқының 45% құрайды. Энтони аралы мен Нинстинц Хайда ауылы 2006 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді; шешімде аурулар салдарынан халықтың азаюы, Хайданың «жоғалып кеткен өркениеті» туралы айтылғанда ескерілді.

Тарих

Хайда Гуаиді археологтар Тынық мұхитының жағалауындағы Беринг бұғазынан Америкаға көшіп келген алғашқы адамдардың бағыттарының бірі деп санайды. Ол кезде Хайда Гуаиі арал емес, Ванкувер аралымен және материкпен қазір су астында қалған континенттік шельф арқылы жалғасқан болуы мүмкін. Адамдардың Хайда Гуаиіге қалай келгені әлі анық емес, бірақ археологиялық қазбалар аралдарда 13 000 жыл бұрын адамдар тұрғандығын дәлелдейді. Бұрын Берингияда мекендеген халықтар соңғы мұз дәуірінен кейін Солтүстік Американың солтүстігіне тарап, эскимос-алеуттар мен На-дене тайпаларын құрады. Растамаға ие болмаса да, Хайда басшысы Альберт Эдвард Эденшоудың айтуынша, хайдалар Солтүстік Аляскадан келіп, жаңа жер іздеп Хайда Гуаиіге сапар шеккен. Виктория университетінің су асты археологтары 2014 жылы Гекэйт бұғазының теңіз түбінде табылған тас құрылымдардың 13 700 жылға дейін сона шақта болуы мүмкін екенін және бұл Канададағы адамның ең ерте мекендеуінің белгісі болуы мүмкін екенін анықтауға тырысып жатыр.

Колонияға дейінгі кезең

Американы қоныстандыру туралы жағалаулық көші-қон гипотезасы, алғашқы Солтүстік америкалықтардың осы жерде болған болуы мүмкін екенін ұсынады, себебі Аляскадан немесе Канададан белгілі ең көне адам қалдықтары «Тізеңіздегі үңгірден» табылды. Антропологтар Камчатка түбегіндегі коряктардың және Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтардың мифтері, ритуалдары және тұрғын үйлері арасында керемет параллельдерді анықтады. Сол кезде арал қазіргідей екі есе үлкен болған. Бұл ертедегі адамдардың осы аймақта шыққандығын көрсететін мықты генетикалық дәлелдер бар. Коряктар – киттер мен басқа да теңіз жануарларын аулаған, аналық желі бойынша есептесетін теңізшіл халық болған. Куйкьньяку, Қарға, олардың басты құдайы. Қарға туралы мифтердің көп бөлігі коряк мифтеріне ұқсас. Хайда халқы өз айналасындағы халықтармен соғысқанда тұтқындарды жиі алып, құлдарға айналдыратын.

Колониялық дәуір

Еуропалықтар архипелагты алғаш рет 1774 жылы Хуан Перес Лангара аралында, 1778 жылы Джеймс Кук және 1786 жылы Лаперуз көрді. 1794 жылы хайда тайпасы теңіз суырының терісін алуға тырысқан екі американдық теңіз саудасы кемесін – капитан Саймон Меткалф басқарған «Ино» кемесін Хьюстон Стюарт каналында, Нинстинстің жанында, ал «Резолюция» кемесін Кумшева шығанағының жанында басып алып, батырды. Екі жағдайда да экипаждың бір ғана мүшесі тірі қалды. 1851 жылы хайда тайпасы алтын іздеушілерді тасымалдаған «Георгиана» кемесін басып алып, экипажын екі айға жуық уақытқа кепілдікке ұстады. Бұл аралдар 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы теңіз суыры саудасы кезеңінде маңызды рөл атқарды. Осы кезеңнің көп бөлігінде аралдардағы сауда американдықтардың басымдығында болды. 1846 жылғы Орегон шарты американдықтардың аралдарға деген талаптарына нүкте қойды. 1850 жылдары алтынның табылуынан кейін британдықтар американдықтардың қалған аумақтық талаптарын жоюға тырысты. Королева Шарлотта аралдарының колониясы – 1851 жылы Морсби аралындағы алтын ашудан туындаған американдық теңіз саудасының өркендеуіне жауап ретінде Ұлыбританияның колониялық кеңсесі құрған британдық колония. Колония үшін жеке басқару немесе орталық қала құрылмады, өйткені оның жалғыз лауазым иесі немесе тағайындалған адамы – бір мезгілде Ванкувер аралының губернаторы болған Джеймс Дуглас еді. Шын мәнінде, колония 1850 жылдан 1866 жылға дейін әкімшілік мақсаттар үшін Ванкувер аралының колониясымен біріктірілді, сол кезде Ванкувер аралының колониясы сол кезге дейін жеке Британдық Колумбия колониясы болған материкпен біріктірілді.

Климат

Климат мұхиттық (Cfb), Моурсби тауының шыңына жақын жерде климат субполярлық мұхиттық (Cfc) болып табылады. Орташа температура және жылдық жауын-шашынның жалпы мөлшері жағынан бұл Шотландияның батыс жағалауындағы климатқа өте ұқсас, бірақ ендік Шотландияның батыс жағалауынан төмен – 52° 39', Оңтүстік Ирландиямен бірдей. Телл мен Сандспит маңындағы салыстырмалы түрде қорғалған аймақтарда жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері құрайды.

2012 жылы теңізге темірді салу туралы дау

2012 жылдың шілдесінде кәсіпкер Расс Джордж Гаида Гвайи аралдарынан батысқа қарай бірнеше жүз шақырым қашықтықта Тынық мұхитына темір сульфаты ұнтағын септі. Олд Массетт ауылдық кеңесі осы геоинженерлік тәжірибені "бүркіт балықты көбейту жобасы" ретінде ауылдық қаражаттан 1 миллион доллармен қаржыландыруға көндірілді. Заңгерлер, қоршаған ортаны қорғаушылар және азаматтық қоғам өкілдері осы шашуды екі халықаралық тыйымды "ашық бұзушылық" деп атады. Джордж Олд Массетт ауылдық кеңесі мен оның заңгерлері бұл әрекетке келісім бергенін және кем дегенде жеті канадалық мекеменің бұл туралы хабардар болғанын мәлімдеді. 2013 жылы лососьтың саны 50 миллионнан 226 миллионға дейін артты, бірақ 1990 жылдан бері ашық мұхитта жүргізілген 13 ірі темірмен тыңайту тәжірибелерінің нәтижесінде бұл әдіс тиімді емес деп қорытындыланды, ал Хайда Гвайи жобасына қатысты "ғалымдар тәжірибенің нәтежесіз болғанына ешқандай дәлел таппады".

Жер сілкінісі қаупі

Аралдар Королева Шарлотта жарылысының бойында орналасқан, бұл белсенді трансформациялық жарылыс, ол 3–30 жыл сайын маңызды жер сілкінісін тудырады. Бұл Тынық мұхиты және Солтүстік Америка плиталарының арал архипелагінің батыс жағалауы бойында жақындасуының нәтижесі. 1949 және 2012 жылдары Хайда Гвайиде күшті жер сілкінісі болған. Аймақ геологиялық жағынан белсенді болғанымен, жергілікті тұрғындарды ықтимал қауіптер туралы ескерту үшін дәл ақпарат жинауға қажетті инфрақұрылым жеткіліксіз. Көптеген тұрғындар, әсіресе халықтың ішіндегі бірінші ұлттар қауымдастықтары, Вашингтон немесе Аляска сияқты көршілес американдық штаттардан және АҚШ Геологиялық қызметінен (USGS) келетін ақпаратқа тәуелді болуын сынады. Осы мәселедегі келіспеушіліктерге қарамастан, Канаданың Экология министрлігі Британдық Колумбияның Тынық мұхиты жағалауында осы мәселеге қатысты далалық сынақтарды жүзеге асырып келеді. Каскадия су астына түсу аймағы қосымша жер сілкінісі қаупін тудырады, бірақ ең маңыздысы, бұл аймақ аралдардың батыс жағындағы жағалаудағы елді мекендерге тікелей цунами қаупін тудырады.

Бейнелеу өнері

Билл Ридтің "Хайда Гвайи рухы" атты туындысы 2004-2011 жылдар аралығында басылған канадалық 20 долларлық банкнотаның арт жағында бейнеленген. Онда Хайда басшысы каноэде, мифтік елшілер – Қарға, Бақа және Бүркітпен бірге көрсетілген (осы мүсіннің алғашқы нұсқасы, "Хайда Гвайи рухы: Қара каноэ", Вашингтондағы Канада елшілігінің вестибюлінде, ал екінші нұсқасы, "Хайда Гвайи рухы: Жаде каноэ", Ванкувер әуежайында қойылған). Хайда өнері ірі монументальді кедр тотемдары мен ойылған каноэлерде, қолмен жасалған алтын және күміс әшекейлерде, тіпті Хайда манга стиліндегі мультфильмдерде де жиі кездеседі.

Мәдени құндылықтарды елге қайтару

Англиядағы Бекстон мұражайы мен көркемсурет галереясы Хайда халқына өз жинағындағы заттарды қайтарды. Мұражай бұл заттарды түпкілікті американдықтар мен Бірінші Ұлт өнерталаларына қайтару жобасы аясында қайтарды.

Хайда тілі

Хайда тілі атабаскандық-эйяк-тлингит тілдерімен кейбір ұқсастықтары болғандықтан На-Дене тілдер тобына жатқызылуы ұсынылды. Алайда, көптеген тіл білімі мамандары бұл дәлелдерді жеткіліксіз деп есептейді және Хайда тілін жеке тіл ретінде қарастыруды жалғастыруда. Хайда тілінде сөйлейтін барлық 50 адамның жасы 70-тен асқан. Telus және Gwaii Trust компаниялары аралға микротолқынды реле арқылы жоғары жылдамдықты интернет жеткізу жобасын жақында аяқтады. Бұл халықтың тілі, әңгімелері және ауызша тарихы жазылған 80-нен астам дискідегі материалдарды зерттеуге мүмкіндік береді.