Кіріспе

Томас Кери (Carey) (1595 – 22 наурыз 1640) – ағылшын ақыны, Каролин дәуірінің "Cavalier" ақындары тобына жатқан.

Өмірбаян

Ол сэр Мэтью Карюдың, канцлерлік кеңседегі шебердің және оның әйелі Элис, сэр Джон Риверстің, Лондон қаласының лорд-мэрі және Ингпеннің жесірінің қызының ұлы болды. Ақын ата-анасының он бір баласының үшіншісі болған болуы мүмкін. Ол 1595 жылдың басында Кенттегі Вест-Викхемде дүниеге келді. 1608 жылдың маусым айында он үш жасында Оксфордтағы Мертон колледжіне оқуға түсті. Ол 1611 жылдың басында «бакалавр» (B.A.) дәрежесін алды және Орта ғибадатханада оқыды. Екі жылдан кейін әкесі сэр Дадли Карлтонға баласының жағдайы нашар екенін айтып шағымданды. Сондықтан оны сэр Дадлидің үйінің мүшесі ретінде Италияға жіберді. Елші Венециядан оралғанда, ол Томас Керюді өзімен бірге ұстаған сияқты, себебі ол 1616 жылдың басында Гаагадағы Карлтонның хатшысы болып жұмыс істеді. Алайда, сол жылдың күзінде ол жеңілтексілік және жамандау үшін жұмыстан шығарылды; оған басқа жұмыс табу өте қиын болды. 1618 жылдың тамызында оның әкесі қайтыс болды және Керу 1619 жылдың наурыз айында Францияға барған Эдвард Герберттің, Чербери бароны Герберттің қызметіне кірді. Ол 1624 жылдың сәуірінде Герберттің дипломатиялық миссиясы аяқталғаннан кейін Англияға оралғанға дейін Гербертпен бірге болды деп есептеледі. Керу «сотқа келгенге дейін соттың маңында болды», 1628 жылға дейін Палатаның нақты міндеттемесін алмады. Мүмкін, шындыққа жатпайтын әңгімеге сәйкес, Кару осы лауазымда тұрғанда, өзінің тәжірибесі мен ой-қиялымен көзге түсті. Ол корольдің палатасына кіру үшін ұстап тұрған шамды сөндіріп, құлатты, себебі ол Лорд Сент-Олбанстың қолы патшайымның мойнына тигенін көрді. Патша ештеңеден күдіктенбеді, ал патшайым ақынға көп жақсылық жасады. 1630 жылы Кару патшаның «дәм татушысы» немесе аспаздық тағамды сынаушысы болып тағайындалды. Осы кезеңге оның сэр Джон Саклинг, Бен Джонсон және Эдвард Хайд, 1-ші граф Кларендонмен тығыз достығы жатады; соңғысы Кэрьюді «жағымды және қызықты әңгімешіл» деп сипаттады. 1631 жылы қайтыс болғанға дейін патша сарайындағы уағызшы ретінде танымал болған Джон Донн Кэрудың шығармашылығына зор ықпал етті. 1633 жылы ақпанда соңғысының маскасы «Coelum Britanicum» Уайтхоллдағы банкет залында қойылды және 1634 жылы басылды. Кэрудың өмірінің соңы мүлдем белгісіз. Ол 1639 жылы қайтыс болды деп көптен бері ойланып келді, бұл оның 1640 жылы жарық көрген «Өлеңдерінің» алғашқы басылымының өлімнен кейінгі сипаты бар екенімен расталады деп есептеледі, бірақ Кларендон бізге «50 жыл өмір сүргеннен кейін, ол сол еркіндік үшін үлкен өкінішпен қайтыс болды» дейді. Егер Кэру елу жастан асқан болса, ол 1645 жылы немесе одан кейін қайтыс болған болуы керек, ал шын мәнінде 1651 жылғы үшінші басылымда оның өлеңдеріне соңғы толықтырулар енгізілді. Изаак Уолтон бізге Кэру соңғы ауруында, қорқынышқа ұшыраған кезде, «есте қаларлық» Джон Хейлске (1584–1656) өте асығыс хабарластырғанын айтады; Хейл «оған дұғаларын оқуға уәде берді, бірақ оған сол кезде нағыз қасиеттілік немесе кешірім бермейтінін айтты».

Бағалау

Кэрудің өлеңдері – сезімтал лирика. Олар бізге, оның өзінің сөзімен айтқанда, "мол және құнарлы қиялдың кен орнын" ашады. Оның ұйқастық стиліне Джонсон әсер етсе, бейнелері Доннға еліктеген, оған ол дерлік құлшыныспен қараған. Кэрудың лирикалық өрнегінің айқындығы мен тікелейлігі Доннға бұрыннан белгісіз болған. Оның ең басты ерекшелігі – ол Кавалер әншілерінің ең ертесі, ал Джон Уилмот, Рочестер графы кейіннен оның үлгісі болды. Бұл ақындар босқындық сарай өмірінің арсыз оқиғаларын сирек кездесетін нәзіктікке, таза үн мен бояуға толы поэзияға айналдырды. Кэрудің ең ұзын өлеңі – "Раптура", егер оның бай қиялы ұстамдылықпен шектелгенде, одан да көп бағаланатынын тапқан болар еді. Оның кейінгі ұрпақтарына дәлел ретінде, 19 ғасырдың Чарльз Нейвс сияқты сыншылары оны талдады, тіпті екі ғасыр өткен соң да Кэруді әдептіліктің сезімтал шебінде кездестірді.

Сыни қабылдау

Керу ұзақ уақыттан бері ағылшын әдебиеті тарихындағы маңызды тұлға ретінде танылған. Оның алғашқы сыншылары – көбінесе басқа ақындар – оның туындыларын көптеп тараған қолжазбалар арқылы білгені анық. Көптегендердің ішінде, сол дәуірдің ең танымал жазушылары сэр Джон Саклинг пен Уильям Дэвенант Керуге құрмет көрсетіп, оның поэзиялық шеберлігіне ризашылық білдірген. Алайда, Керудың беделі XVII ғасырдың екінші жартысында бірте-бірте төмендеді. Кейінгі жылдары Керуға қызығушылық болғанымен, оның ағылшын әдебиеті тарихындағы орны тек ХХ ғасырда ғана сыншылар тарапынан қайта қарастырылды. Ф. Р. Ливис 1936 жылы былай деп жазды: «Менің ойымша, Керу әдеттегіден гөрі артық ерекшеліктерге ие, оған көбірек мән беру керек, оны Лавлейс пен Саклингпен бірге қарастыру – жалпы қабылдаудың қатесі». Соңғы кезде Керудың Кавалер ақындары арасындағы орны, сондай-ақ Бен Джонсон мен Джон Доннемен поэзиялық байланысы зерттелді; «Аққу» туындысы биографиялық және фантастикалық шығарма ретінде талданды, жерлеу поэзиясы жеке жанр ретінде қарастырылды, Керудың саяси құрылымға қатысты көзқарастарының куәліктері оның эпизодтық өлеңдерінде табылды, ал «Селия» өлеңдерінде махаббат пен құдалану тақырыптары зерттелді. ХХ ғасырдың соңына қарай Керу өз заманының маңызды ақыны және шебер лирик ретінде мойындалды. Эдмунд Госсенің сөзімен айтқанда, «Керудың өлеңдері, ең жақсы жағдайда, таза сезімталдыққа негізделген керемет лирикалық туындылар». Америкалық жазушы және табиғат зерттеушісі Генри Дэвид Торо 1854 жылы жарық көрген «Уолден» кітабының «Экономика» тарауын аяқтау үшін Томас Керудың «Кедейліктің ақтауы» өлеңін «қосымша өлең» ретінде пайдаланған.

Үлкен поэзия

Өлеңдер. Томас Кереудің "Esquire" – лирикалық өлеңдер, әндер, пасторалдар, поэтикалық диалогтар, элегиялар, арнаулар және жағдайына қарай жазылған өлеңдер жинағы. Көптеген шығармалар қысқа – ең ұзыны "Раптура" 166 жолдан тұрады, ал жартысынан асып түскендері 50 жолдан кем. Тақырыптары алуан түрлі: бірнеше өлең махаббат, махаббат құмарлығы және әйел әдемілігі туралы. Олардың ішінде "Дон Полс, доктор Джон Доннның қайтыс болуына арналған элегия" сияқты бірнеше өлең – еске алу құрметі; басқалары, мысалы, "Саксхамға" – елдік үй өмірін жұртқа жеткізеді; ал тағы бірнешесі пьесаның сәтті қойылымы ("Тамаша пьесасы, "Тек итальяндық" үшін құрметті досым, М. Д’Авенантқа") немесе достардың некесі ("Т. К. және С. С. таңғы дауылды күні") сияқты оқиғаларды баяндайды. Көптеген әндер мен махаббат өлеңдері әлі анықталмаған "Селияға" арналған, ол Кереудің көп жыл бойы сүйіктісі болған әйел. Селияға арналған өлеңдерде махаббаттың құдайылық құштарлығы, көбінесе "carpe diem" тақырыбын көрсетеді. Басқалары Селияны теңеу, әдемі ойлар және қалыпты сөздер арқылы мақтайды. Махаббаттың физикалық ләззаттары да жырланады: "Раптура" жыныстық қарым-қатынасты аналогия, эвфемизм және парадокс арқылы бейнелейді, ал "Махаббат құмарлығы" бойжеткендіктің ерте жоғалуына жауап береді. Кереудің бірнеше өлеңдері поэзияның мәнімен айналысады. Джон Доннға арналған элегиясы сынның шедеврі ретінде бағаланады және Доннның әдеби еңбектерінің метафизикалық ерекшеліктерін ерекше талдайды. Ағылшын ақыны және драматургі Бен Джонсон тағы бір сындық өлеңнің тақырыбы болып табылады – "Бенге. Джонсон, оның "Жаңа мейрамхана" пьесасына қосымша "Қарсылық әнін" жазған кезде". Бұл өлең, Доннға арналған элегия сияқты, автордың әдеби еңбектерінің стилі мен мазмұнымен қатар, автордың жеке қасиеттерімен де байланысты. Кереудің жағдайына қарай жазылған, қоғамдық өлеңдерінің арасында сәнді әйелдерге арналған сөздері, ақсүйектерді мақтауы және достарының немесе Швеция королі Густав Адольф сияқты қоғам қайраткерлерінің қайтысына арналған ағым жырлары бар.