Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық синолог және дипломат (1845–1935)
British sinologist and diplomat (1845 1935)
Герберт Аллен Джайлс (/dʒ//aɪ//l//z/, 8 желтоқсан 1845 – 13 ақпан 1935) – британдық дипломат және синолог, Кембридж университетінде 35 жыл бойы қытай тілі профессоры болды. Джайлз Қытайда британдық дипломат болардан бұрын Чартерхаус мектебінде білім алған. Ол Томас Уэйд құрастырған мандарин қытай тілінің транскрипциялық жүйесін жетілдірді, нәтижесінде кеңінен танымал Уэйд-Джайлс транскрипциялық жүйесі пайда болды. Оның көптеген еңбектерінің ішінде Конфуцийдің «Таңдамалы сөздері», Лао-цзы («Дао Дэ Цзин»), Чуан-цзы және 1892 жылы жарық көрген, кең таралған «Қытай-ағылшын сөздігі» бар.
Herbert Allen Giles (/dʒ//aɪ//l//z/, 8 December 184513 February 1935) was a British diplomat and sinologist who was the professor of Chinese at the University of Cambridge for 35 years. Giles was educated at Charterhouse School before becoming a British diplomat in China. He modified a Mandarin Chinese romanization system established by Thomas Wade, resulting in the widely known Wade–Giles Chinese romanization system. Among his many works were translations of the Analects of Confucius, the Lao Tzu (Tao Te Ching), the Chuang Tzu, and, in 1892, the widely published A Chinese–English Dictionary.
Өмірбаян
Герберт Аллен Джайлс – англикан дін қызметкері Джон Аллен Джайлстың (1808–1884) төртінші ұлы. Чартерхауста оқығаннан кейін Герберт 1867 жылдан 1892 жылға дейін қызмет еткен Цин Қытайындағы британдық дипломат болды. Ол бірнеше жыл (1885–1888) Тайваньның солтүстігіндегі Тамсуи қаласындағы Санто-Доминго фортында болды. Джайлстің шөбересі Джайлз Пикфорд Форт-Сан-Доминго мұражайының ашылуында, 2005 жылғы 8 қарашада сөйлеген сөзінде, оның арғы атасы Герберт А. Джайлз 1885 жылдан 1891 жылға дейін Сан-Доминго фортындағы Тамсуиде Ұлыбритания патшалығының консулы болғанын айтты. Осыған дейін, 1869 жылы, Джайлс Каошиунгте орналасқан. 1870 жылы Кэтрин Мария (Кейт) Феннге үйленді және Бертрам, Валентин, Ланселот, Эдит, Мейбл және Лайонел Джайлздың әкесі болды. 1897 жылы Герберт Джайлс Кембридж университетінде Томас Уэйдтің орнын басып, қытай тілі бойынша тағайындалған екінші профессор болды. Ол тағайындалған кезде Кембриджде басқа синологтар болмаған. Сондықтан Джайлс Уэйд бұрын сыйға тартқан ежелгі қытай мәтіндерінің арасында уақытының көп бөлігін еркін өткізе алды, қытай әдебиетіндегі әртүрлі оқуларынан аударғандарын жариялады. Джайлс 60-тан астам кітап, дәріс, буклет, журнал мақалалары, кітап сын-тұжырымдары мен газет мақалаларын жариялады. Ұзақ өмір бойы ол қытай тілінің ағылшын тіліне аудармалы сөздігін жасады, оны жинақтауға он бес жылдан астам уақыт кетті, және ол көп жылдар бойы стандартты анықтамалық болып табылды. Джайлс сондай-ақ қытай әдебиеті мен өнерінің алғашқы тарихын жариялады, ол да анықтамалық еңбекке айналды. Оның аудармаларының кейбіреуі уақыт сынағынан өтіп, әлі күнге дейін қол жетімді ең жақсы аудармалардың қатарында саналады. Джайлс көптеген тақырыптарда даулы және ашық пікір білдіруден қорқып көрген жоқ. Оның шөбересінің айтуынша: "Оның жауларының көп бөлігі – оның жұмысына сын айтқан адамдар. Мұндай адамдардың ішінде Манчестер университетінің синологы Э. Х. Паркер, Лондоннан келген синолог сэр Уолтер Хиллиер және Қытай министрі (1870–76 және 1880–82) сэр Томас Уэйд, демек, Джайлстің консулдық қызметтегі бастығы болды. Уэйд кейін Кембридж университетінде (1888–95) қытай тілі профессоры болды. 1897 жылы Джайлс оның орнын басты". Джайлс христиан миссионерлері мен британдық саудагерлердің жұмысы туралы, британдық кемелердегі қытай эмигранттарының тығыздығына байланысты ашық пікір білдірді. Алайда Чарльз Айлмер өзінің "Г.А.Джайлстың естеліктері" еңбегінде былай деп жазды: "Оның агрессивтілігі танымал болғанымен, ол көшеде кез келген адаммен, вице-канцлерден бастап, жол жиегіндегі кісіге дейін сөйлесетін, ал таныстары оны үлкен жеке сүйкімділігі бар адам ретінде есіне алатын". Джайлс өзінің кейбір еңбектерін Ұлыбритания мұражайындағы шығыс баспа кітаптары мен қолжазбаларының сақтаушысының орынбасары болып жұмыс істеген Қытай туралы сарапшы, доктор Лайонель Джайлзбен бірлесіп жазды. Оның кейінгі еңбектеріне 1905 жылғы қытай сурет өнерінің тарихы және 1914 жылғы конфуциандық туралы Хибберт лекциялары кіреді, ол 1915 жылы Уильямс пен Норгейт баспасынан жарық көрді. Ол "Қытай студиясынан келген таңғажайып оқиғалар" (1916) атты үшінші басылымын жеті немересіне арнады, бірақ өмірінің соңында оның тірі қалған балаларының біреуімен ғана сөйлесіп отырды. Ол агностик болды, сонымен қатар масондыққа ынталы адам еді. Ол 35 жыл университет профессоры болғанмен, Кембридж университетінің құраушы колледждерінің бірінде ешқашан Fellow болмады. Доктор Джайлс екі рет үйленді. Оның бірінші әйелі – Кэтрин Мария Фенн, ал екінші әйелі – Элис Вильямина Эдерсхайм, ол 1921 жылы қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Джайлс: "Бұл 38 жыл ішінде менің қаламнан шыққан бірде-бір сөзді ол тексеріп, жарияламас бұрын мақұлдамады" деді. Элис өзі автор болған, оның ең танымал шығармасы – "Қытай жағалауындағы әңгімелер", ол Тамсуиде болған кезінде (1885–1888) жазған және Лиза Боем деген псевдониммен жариялаған. 1922 жылғы 4 шілдеде Корольдік Азия қоғамы Джайлзге үш жылдық алтын медаль табыс етті. Оның досы Л. К. Хопкинс келесідей пікір білдірді: "Егер одан профессор Джайлстің өмір бойы атқарған еңбегінің ерекше белгісі мен қадірін бір сөйлемде айтуды сұраса, ол басқа барлық тірі ғалымдардан гөрі қытайлық зерттеулерді адамгершілікке айналдырды дейтін еді. Ол өзінің жазбалары арқылы көптеген оқырмандарға Қытай туралы көбірек нәрселерді, материалдық, өмірлік маңызы бар нәрселерді білдірді. Ол қытай зиялылығы, оның мүмкіндіктері мен жетістіктері туралы кез-келген басқа ғалымнан гөрі жақсы және шынайы түсінік берді". Джайлс 1932 жылы зейнеткерлікке шықты және 1935 жылғы 13 ақпанда Кембриджде 89 жасында қайтыс болды.
Herbert Allen Giles was the fourth son of John Allen Giles (1808–1884), an Anglican clergyman. After studying at Charterhouse, Herbert became a British diplomat to Qing China, serving from 1867 to 1892. He also spent several years (1885–1888) at Fort Santo Domingo in Tamsui, northern Taiwan. Giles' great grandson, Giles Pickford, stated in an address at the opening of the Fort San Domingo Museum – 8 November 2005, that his great grandfather, Herbert A Giles, was Her Britannic Majesty's Consul in Tamsui, Fort San Domingo from 1885 until 1891. Prior to that time, in 1869, Giles was based at Kaoshiung. He married Catherine Maria (Kate) Fenn in 1870 and was the father of Bertram, Valentine, Lancelot, Edith, Mable, and Lionel Giles. In 1897 Herbert Giles became only the second professor of Chinese language appointed at the University of Cambridge, succeeding Thomas Wade. At the time of his appointment, there were no other sinologists at Cambridge. Giles was therefore free to spend most of his time among the ancient Chinese texts earlier donated by Wade, publishing what he chose to translate from his eclectic reading in Chinese literature. Giles published over sixty books, lectures, pamphlets, journal articles, book reviews, and newspaper articles. During his long life he completed a comprehensive Chinese English Dictionary which took over fifteen years to compile and became a standard reference for many years. Giles also published the first history of Chinese literature and art, which also became a reference work. Some of his translations have stood the test of time and are still among the best available. Giles was not afraid to be controversial and outspoken on numerous topics. To quote his great grandson, "Most of his enemies were people whose work he had criticized. Such people included E H Parker, a sinologist at Manchester University; Sir Walter Hillier a sinologist from London; and Sir Thomas Wade, Minister to China (1870 76 and 1880 82) and therefore Giles's superior in the Consular Service. Wade was later Professor of Chinese at the University of Cambridge (1888 95). Giles was to succeed him in this position in 1897." Giles was also outspoken on the work of Christian Missionaries and British traders because of the overcrowding of Chinese emigrants on British ships. Yet as Charles Aylmer wrote, in his Memoirs of H. A. Giles, "Notwithstanding his reputation for abrasiveness, he would speak to anyone in the street from the Vice Chancellor to a crossing sweeper and was remembered by acquaintances as a man of great personal charm. " Giles wrote some of his works in conjunction with his son, Dr. Lionel Giles, also an expert on China, who was employed as the Deputy Keeper of Oriental Printed Books and Manuscripts at the British Museum. His later works include a history of the Chinese Pictorial Art in 1905 and his 1914 Hibbert Lectures on Confucianism which was published in 1915 by Williams and Norgate. He dedicated the third edition of Strange Stories from a Chinese Studio (1916) to his seven grandchildren, but at the end of his life was on speaking terms with only one of his surviving children. An ardent agnostic, he was also an enthusiastic freemason. He never became a Fellow at one of the constituent colleges of the University of Cambridge, despite being a university professor for 35 years. Dr. Giles was married twice. His first wife was Miss Catherine Maria Fenn and his second wife was Miss Elise Williamina Edersheim, who died in 1921. On her death, Giles wrote, "In all those 38 years not a syllable came from my pen which was not examined by her and approved before publication." Elise was herself an author, her best known work being China Coast Tales, which she wrote during her time in Tamsui (1885 1888) and which she published under the pseudonym Lise Boehm. On 4 July 1922, the Royal Asiatic Society awarded Giles their Triennial Gold Medal. His friend L. C. Hopkins, was reported to say the following. "If he were asked to formulate in a sentence the special mark and merit of Professor Giles's lifelong labours, he would say that beyond all other living scholars he had humanized Chinese studies. He had by his writings made more readers know more things about China, things that were material, things that were vital – he had diffused a better and a truer understanding of Chinese intellect, its capabilities and achievements, than any other scholar." Giles finally retired in 1932, and died at Cambridge on 13 February 1935, aged 89.
Мұра
Джайлз 1897 жылы өзінің «Қытай биографиялық сөздігі» үшін Француз академиясынан «Жулиен» сыйлығын алды. Қазіргі заманғы ғалымдар арасында сенімсіз деп есептелетін Эндимион Уилкинсон оны былай деп сипаттады: Ол сонымен қатар қытай ғалымы Ку Хун Минге де ұнамай қалды, ол доктор Джайлстің қытайлық биографиялық сөздігі, мойындау керек, зор еңбектің нәтижесі екенін мәлімдеді. Бірақ, доктор Джайлс тағы да ең қарапайым пікірге келгенде мүлдем шешім қабылдауға құлықсыздық танытты. Мұндай еңбектерде тек аса көрнекті тұлғалардың ғана ескерткіштері болуы керек еді. Ку доктор Джайлстің «Қытай-ағылшын сөздігін» де бағаламады, оны «ешқандай жағынан сөздік деп атауға болмайды. Бұл тек доктор Джайлс ешқандай іріктеу, реттеу, тәртіп немесе әдіс-тәсілді қолданбастан аударған қытай тіліндегі фразалар мен сөйлемдердің жинағы ғана» және «доктор Уильямстың ескі сөздігінен де кем құнды» деп сипаттады. Қытай тіліндегі сөздіктерге арналған жақында жарық көрген кітапта Джайлстің сөздігі «ерекше маңызға ие және қызықты» екені, сондай-ақ «Уэйд-Джайлс транскрипциясы жүйесінің беделді көзі ретінде қытай тіліндегі екі тілді сөздіктер тарихында ерекше орын алады» делінген (Yong and Peng 2008: 387). Ағылшын синологы және тарихшысы Эндимион Уилкинсон (2013: 85) Джайлстің сөздігі «кейінгі Цин дәуіріндегі деректі қытай тілінің маңызды қоймасы ретінде әлі де қызығушылық тудырады, бірақ цитаталардың көбінесе «Канси зидянь» еңбегінен алынғанына ешқандай немесе аз ғана сілтеме жасалған» дейді (Wilkinson 2013: 85). 1917 жылы Джайлс «Джайлс сыйлығын» құрып, оған сегіз жүз франк бөлді. Академия де Инскрипциялар және әдебиет академиясымен басқарылатын бұл сыйлық екі жылда бір рет Қытай, Жапония немесе жалпы Шығыс Азия туралы еңбек жазған француз азаматына табыс етіледі.
Giles received the Prix Julien award from the French Academy in 1897 for his Chinese Biographical Dictionary. Generally considered unreliable among modern academics, Endymion Wilkinson described it as: He also ran afoul of the Chinese scholar Ku Hung ming, who declared Dr. Giles' Chinese biographical dictionary, it must be admitted, is a work of immense labour. But here again Dr. Giles shows an utter lack of the most ordinary judgment. In such a work, one would expect to find notices only of really notable men. Nor did Ku appreciate Giles' Chinese English Dictionary describing it as in no sense a dictionary at all. It is merely a collection of Chinese phrases and sentences, translated by Dr. Giles without any attempt at selection, arrangement, order or method," and "decidedly of less value than even the old dictionary of Dr. Williams.". A recent book on Chinese lexicography says Giles' dictionary has "special significance and interest" and "enjoys pride of place in the history of Chinese bilingual dictionaries as the authoritative source for the Wade Giles system of Romanization." (Yong and Peng 2008: 387). The English sinologist and historian Endymion Wilkinson (2013: 85) says Giles' dictionary is "still interesting as a repository of late Qing documentary Chinese, although there is little or no indication of the citations, mainly from the Kangxi zidian)." (Wilkinson 2013: 85) In 1917, Giles funded an award, the Prix Giles, in the amount of eight hundred francs. Administered by the Académie des Inscriptions et Belles Lettres, it is given every two years to a French person who has written a work about China, Japan, or East Asia, in general.