Кіріспе
Соксксарген аймағы, Филиппин Котабато немесе Солтүстік Котабато (; Магуинданаон: Utara Kutawatu, Jawi: اوتار كوتوات; ; ), ресми түрде Котабато провинциясы, Филиппиннің Минданао аймағындағы Соксксарген аймағында орналасқан құрлыққа қарайтын провинция. Оның астанасы Кидапаван қаласы. Оның кейбір муниципалитеттері жақын орналасқан Бангсаморо автономиялық аймағының билігінде.
Cotabato or North Cotabato (; Maguindanaon: Utara Kutawatu, Jawi: اوتار كوتوات; ; ), officially the Province of Cotabato, is a landlocked province in the Philippines located in the Soccsksargen region in Mindanao. Its capital is the city of Kidapawan. Some of its municipalities are under the jurisdiction of the nearby Bangsamoro Autonomous Region.
Этимология
Магуинданаон тіліндегі Кута Вату (немесе малай тілінде Кота Бату) атауы "Тас бекініс" деген мағынаны білдіреді.
Магуинданао сұлтандығы
Магуинданаоның патшалық жазбаларына сәйкес, исламды Магуинданао халқына 15 ғасырдың соңында араб тегіндес жохорлық малай мұсылман ақсүйегі және миссионері Шариф Мұхаммед Кабунгсуан әкелді. Шариф Кабунгсуан 1475 жылы Малабангқа жорық жасап, княздықтың қарулы қарсылығына ұшырады, бірақ Самал күштерін пайдаланып, оны жеңіп, исламдық билігіне бағындырды. Котабато Магуинданао сұлтандығының астанасы болды. 1619 жылы қала Мұхаммед Құдарат сұлтанның билік ортасына айналды.
Испандықтардың басып кіруі
1596 жылы христиан діні таралды, бірақ испандықтар бұл аймаққа 19 ғасырдың екінші жартысына дейін еніп үлкермеді. Котабато ауданы 1860 жылы құрылды, оның құрамына қазіргі Котабато, Магуинданао және Сұлтан Кударат провинцияларының аумақтары кірді, ал орталығы Тамонтака болды. Испандықтар 1893 жылы Магуинданао сұлтандығының қалдықтарын жаулауды жалғастыра отырып, Пикит бекінісін салған, ол жақын арада провинцияның ең көне қалаларының бірі – Пикитке айналады.
Америкалық билік
Америкалықтардың келуі 1903 жылғы 15 шілдеде Филиппин комиссиясының 787 нөмірі заңымен Моро провинциясының құрылуына әкелді. Қазіргі Котабато, Магуинданао, Сұлтан Кударат, Оңтүстік Котабато және Сарагани провинцияларын қамтитын Котабато, үлкен Моро провинциясының бір бөлігіне айналды. Америкалық кезеңде Котабатода аймақтың мол ағаш ресурстарын игеру үшін ірі компаниялар құрылды. 1930 жылдары Лусон және Висаядан келген қоныс аударушылар Котабатода жер телімдерін игерді.
Жапондықтардың басып кіруі
1941 жылдың желтоқсан айында жапон ұшақтары Котабатоны бомбалап, шапты. 1942 жылы Котабатоны Жапон императорлық әскерлері басып алды. 1942 жылдың 3 қаңтарынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін Котабатода Филиппин Республикасы Армиясының әскери штабы болды, ал Филиппин констебюлярлық 10-шы констебюлярлық полкі 1944 жылдың 28 қазанынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін Котабатода орналасты. Котабато провинциясындағы Моро партизандары Филиппин Республикасы Армиясының жергілікті күштеріне және Филиппин констебюлярлық 10-шы констебюлярлық полкіне 1944 жылға дейін Жапон императорлық армиясына қарсы күресте көмектесті. Моро партизандары азаттыққа дейін жапон әскерлерімен күресті. 1945 жылы Котабатоны филиппиндік және американдық әскерлер, сондай-ақ мойындалған Моро партизандық бөлімшелерімен бірге жапон императорлық әскерлерінен қайтарып алды. Партизандар қару ретінде дәстүрлі Моро Кампаша, Баронг және Крис қылыштарын қолданды.
Соғыстан кейінгі кезең
1950-1960 жылдары аймақтағы қоныстану қарқыны жеделдеді. Бұрынғы Котабато провинциясы бір кезде Филиппиндегі ең ірі провинция болып еді. 1966 жылы Оңтүстік Котабато жеке провинция ретінде құрылды. Минданао, Котабатоны қоса алғанда, 1950-жылдары және 1960-жылдардың ортасында салыстырмалы түрде тыныш болды. Этникалық қақтығыстар болғанымен, Минданаода сепаратистік ұйымдардың ықпалы әлі болмаған.
Маркос диктатурасы кезінде
Соғыстан кейінгі кезеңдегі шартты бейбітшілік президент Фердинанд Маркостың бірінші мерзімінің соңғы жылдарында өзгерді, осы кезде Джабидадағы қырғын туралы жаңалықтар Моро қауымында наразылық тудырды, ал этникалық шиеленістер сепаратистік қозғалыстардың құрылуымен күшейді. Маркос әскери жағдай режимін жариялағанға дейін ешбір топта тиімді оппозиция құруға жететіндей жеткілікті жақтастары болған жоқ, бірақ 1972 жылдың қыркүйегінде әскери жағдай жарияланғаннан кейін саяси партиялар таратылып, «Моро ұлттық азаттық фронты» деп белгілі қарулы сепаратистік топтың билікті консолидациялауы жеңілдеді, соның нәтижесінде ондаған жылға созылған Моро қақтығысы басталды. Әскери жағдай кезіндегі маңызды оқиғалардың бірі – Котабатода болған Манили қырғыны, 1971 жылдың 19 маусымында Филиппиннің Солтүстік Котабато провинциясының Кармен қаласындағы Манили мешітінде әйелдер мен балаларды қоса алғанда 70-79 Моро халқы жаппай өлтірілді. Қаланың мұсылман тұрғындары христиандық топтармен бейбіт келісім туралы келіссөздерге қатысу үшін мешітке жиналғанда, «Илага» әскери тобына қатысы бар деген күдікпен қарулы адамдар тобы шабуыл жасады. Солтүстік Котабато 1984 жылдың 7 наурызында бекітілген 660 нөміріндегі «Batas Pambansa» арқылы Котабато болып қайта аталды.
Бесінші Филиппин Республикасы дәуірі
2019 жылдың ақпан айында Бангсаморо автономиялық әкімшілік аймағын құру жөніндегі референдумнан кейін, Котабатоның батыс муниципалитеттерінен 63 барангай, олардың барлығы көбінесе мұсылман қазақтармен қоныстанған, жаңа құрылған аймаққа қосылуға шешім қабылдады. Бұл 13 мамырдағы 2019 жылғы жалпыұлттық аралық сайлаудан соң провинция қазір басқаратын барангайлардың санын кемейтеді. Қазіргі таңда Котабато астанасы Кидапаван қаласымен және 25 муниципалитеттен тұрады.
География
Котабато XII аймақтың солтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан және Минданаода орталық жерде орналасқан аумақты құрайды. Солтүстік жағынан Ланао-дель-Сур және Букидон провинцияларымен, шығысынан Давао қаласы және Давао-дель-Норте провинцияларымен, батысынан Магуинданао-дель-Норте және Магуинданао-дель-Сур провинцияларымен, оңтүстігінен Султан-Кударат провинциясымен, ал оңтүстік-шығысынан Давао-дель-Сур провинциясымен шектеседі. Котабато стратегиялық тұрғыдан провинцияны Давао қаласымен, Соксксарген және Котабато дәлізін кесіп өтетін маңызды "Артериялық жол жүйесімен" байланыстырады. Котабато арқылы өтетін Кабакан – Марамаг – Кибаве (Букидон) – Саир тас жолы Кагаян-де-Оро – Илиган қалалық дәлізімен байланыс құрады. Панафилиппин тас жолы (AH26) Мидсаяп, Либуган және Пигкеваян муниципалитеттері арқылы өтеді. Котабато шығысында Даваодан бөліп тұрған Апо тауынан басталып, батысында Ланаомен шекаралас Пиапаюган тауларына дейін созылады. Бұл жоталардың арасында Пуланги өзенінің (Рио-Гранде-де-Минданао) алабы жатыр.
Бангсамороның құрылуына байланысты қысқарту
2001 жылғы референдум кезінде Мұсылман Минданао автономиялық аймағына кіру үшін Кармен, Котабатоның 28 барангайының 2-сі АРММ құрамына кіруді таңдады, бірақ олар АРММ-нің негізгі аймағымен байланысы болмағандықтан қосылмады. 2010-2016 жылдар аралығында Бангсаморо идеясы пайда болды және жаңа аймақ құрылуда болды. Моро ислам азаттық фронты мен Нойной Акино әкімшілігі қол қойған келісімдерге сәйкес, Кармен Бангсамороға қосылады, себебі 2001 жылы мұсылман аймағына қосылуға дауыс берген 28 барангайдың екеуі болды. Алайда, Бангсаморо Акиноның өкілеттігі аяқталғанға дейін іске асырылмады. Осыған қарамастан, қазіргі әкімдік Бангсамороны Филиппин штатына айналдыратын федералды үкімет құруды мақсат тұтып отыр, онда Кармен Бангсамороға қосылады. Карменнің оңтүстігінде жаңа муниципалитет құру жоспарлары әлі расталмады, сондықтан Карменнің түпкілікті және христиан халқының орталық және солтүстік бөлігі Солтүстік Котабатода қалады. Бұл идея Кармен муниципалитетінің толығымен Бангсамороға қосылған жағдайда, Солтүстік Котабато провинциясы екіге бөлінетініне байланысты туындады, бұл батысындағы үш қаланы (Банисилан, Аламада және Либуган) Солтүстік Котабато орталығынан тыс қалдырып, оқшаулатуы мүмкін. Мәселенің бір бөлігі 2019 жылдың 6 ақпанында өткізілген плебисциттің екінші кезеңінде шешілді, онда Пигкаваян, Либуган, Мидсаяп, Алеосан, Кармен, Банисилан және Пикит қалаларынан 63 барангай жаңа әкімшілік-автономиялық Бангсаморо аймағына қосылуға дауыс берді, аймақтың құрылуының нәтижелері үш күннен кейін, 9 ақпанда расталды.
Демография
2020 жылғы санақтың нәтижесінде Котабатоның жалпы халқы 1 275 185 адамды құрайды. 2010–2015 жылдар аралығында халық санының орташа өсім қарқыны 2,27% болды, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (1,72%) жоғары. Котабато – этнолингвистикалық тұрғыдан алуан түрлі провинция. Алғашқы Висайя қоныс тебушілері 1913 жылы Пикит қаласына келді, содан бері христиан мигранттары Котабатоға қоныс аударып, жергілікті халықтармен бірге өмір сүріп келеді. Котабато халқының 71% Висайя және Лузон аймақтарынан келген қоныс тебушілердің ұрпақтары, ал қалған 18% Магинданаон, Иранун, Илианен, Дулаган Манобо, Обо, Тагабава және Тболи қауымдастықтарын құрайды. Басты тілдер: хилигайнон (46%), магуинданао (38%), себуано (8%) және илокано (4%). Халықтың 51,2% римдік католик дінін ұстанады.
Cotabato is an ethnolinguistically diverse province. The first Visayan settlers reached the town of Pikit in 1913, and since then, Christian migrants have moved and lived in Cotabato, cohabitating the province with the local indigenous groups. 71% of Cotabato's population descended from settlers who migrated from the Visayas and Luzon, while the remaining 18% belong to the communities of Magindanaons, Iranuns, Ilianens, Dulangan Manobo, Obo, Tagabawa, and Tboli. The major languages spoken are Hiligaynon (46%), Maguindanao (38%), Cebuano (8%), and Ilocano (4%). 51.2% of the population are Roman Catholic.
Ислам діні
Мұсылмандар халықтың 26% құрайды. 2015 жылы Филиппин статистикалық бас басқармасы халықтың 39,28% ислам дінін ұстанатынын тіркеді. 2020 жылы ислам дінін ұстанушылар халықтың 19% құрады.
Басқалар
Басқа маңызды азшылықтар – халықтың 8,4% құрайтын евангелистік христиандар және провинция халқының 1,9% құрайтын Iglesia Ni Cristo.
Экономика
Котабато Минданаодағы маңызды азық-түлік қоймасы саналады. Бұл аймақ дәнді дақылдар, тропикалық жемістер, көкөністер, қант қамысы, кокос, кофе, тұщы су балығы және мал өнімдерін өндіруде жетекші орынды иеленеді. Сонымен қатар, ол Азия мен Еуропа нарықтарына шикі және жартылай өңделген каучук пен өнеркәсіптік ағаштарды өндіруші елдердің бірі. Оның басты табиғи байлықтары – елдегі ең биік шыңы, теңіз деңгейінен биік орналасқан Апо тауы, Минданаоның суару жүйесіне және гидроэлектр энергиясына үлкен үлес қосатын Пуланги өзені, сондай-ақ кең Liguasan батпағы. Бұл батпақ тұщы су балығымен және органикалық тыңайтқыштармен ғана емес, сонымен қатар табиғи газдың мүмкін болатын көзі ретінде де қарастырылады. Облыстың электр қуаты екі көзден түседі: Илиган қаласындағы NAPOCOR Agus Grid, оның Такуронг қосалқы станциялары арқылы, және Кидапаван қаласының Иломавис ауданындағы Апо тауының етегінде орналасқан Апо тауы геотермальдық электр станциясы, ол 97 мегаватт электр энергиясын өндіреді. Электр қуатын таратуды Cotabato Electric Cooperative, Inc. (COTELCO) жүзеге асырады. Облыста маңызды орталықтарды және шеткі барангайларды байланыстыратын жол желісі бар, сонымен қатар NDD IDD, факс, ұялы телефон және интернет арқылы байланыс мүмкіндігі де қарастырылған.
Үкімет
Президент Бениньо Акино III 2012 жылдың 14 қыркүйегінде Котабатоның жаңа 3 заңнамалық округіне бөлу туралы заңға қол қойды. Өкіл келесі жалпыұлттық сайлауға дейін өкілеттіктерді атқаруды жалғастырады.